Ndryshimet morfologjike te shqipes

Eumlshte konstatuar se percaktimi i kronologjise a periodizimi i zhvillimeve ne strukturen e nje gjuhe perben nje pune te veshtire e ne disa elemente pune te pasigurt.

Megjithekete ne baze te rezultateve te arritura ne studimet diakronike te struktures morfologjike te shqipes besuam se eshte e mundur te behet nje periodizim i ndryshimeve morfologjike me nje numer te vogel pasigurish e momentesh te diskutueshme. Keshtu vlereson akademiku Besim Bokshi ne hyrjen e librit te tij me te ri Periodizimi i ndryshimeve morfologjike te shqipes.

Pervec Hyrjes studimi eshte organizuar ne dy pjese Koha para kontaktit me latinishten dhe koha nga kontakti me latinishten. Kohen para kontaktit me latinishten autori e ka ndare ne dy faza. Ne fazen e pare ai trajton ceshtje gjuhesore sic jane sistemi i temave emerore gjinia mbaresat e shumesit vetoret trajtat tonike trajtat atone dhe pjesoret. Ne fazen e dyte shqyrtohen theksi dinamik levizja e theksit theksi nistor reduktimet ne sistemin e rasave perfekti analitik jovepror.

Pjesa e dyte e ketij libri nderkaq eshte strukturuar ne kapitujt vijues Periudha deri ne perfundim te shekullit V Periudha e shekujve VI-VIIIZhvillimet ne shekujt IX ndash XII Zhvillimet ne shekujt XIII-XV Zhvillimet ne shekujt XVI-XX. Me tej eshte dhene rezymeja ne gjuhen frenge si dhe treguesi i emrave.

Duke ndjekur nje vije te periodizimit te ndryshimeve morfologjike te shqipes ne nje rend kronologjik qe perfshin periudhen nga shekulli V e deri te shekulli XX akademik Besim Bokshi shtjellon keto ceshtje gjuhesore sistemin e temave qe krijoi theksi dinamik mbaresat e shumesit mbaresa e gjinise dhe sufiksat feminative krijimi i nyjes shquese sistemi i rasave perfekti analitik i foljeve jokalimtare perfekti analitik vepror paskajorja krijimi i formave analitike te futurit etj.

Per periudhen e shekujve VI-VIII autori trajton gjendjen e zanoreve krijimin e nyjes se perparme sistemin e rasave perftimin e formes foljore te tipit per te thane perftimin e formes se percjellores etj.

Zhvillimeve ne shekujt IX-XII pervec te tjerash iu perkasin ceshtjet shkencore te krijimit te sintagmave parafjalore sistemi rasor humbjes se pronoreve te vjeter krijimit te pronoreve te rinj krijimit te formes se menyres habitore krijimit te parashtesave deiktike etj.

Ne kapitullin vijues Zhvillimet ne shekujt XIII-XV preokupime shkencore te autorit jane bere krijimi i sistemit te ri te temave emerore singularizimi i formes se shumesit aglutinimi mekanik i nyjes krijimi i sintagmes parafjalore te rases emerore trajtat e patheksuara te vetoreve ne funksione jo kundrinore reduktimi i emrave te gjinise asnjanese krijimi i formes se lidhore-habitores perftimi i vleres foljore te sintagmes se tipit lsquome te thane etj.

Ne periudhen ne te cilen nderfuten zhvillimet ne shekujt XVI-XX akademik Bokshi merret me emrat femerore te temes oksitone ne bashketingellore me daljen nga perdorimi i formes se kallezores parafjalore me zhvillimin e sistemit rasor krijimin e se pakryeres sigmatike disa ndryshime te mbaresave vetore etj.

Libri si deshmi e saktesise eshte i pajisur edhe me aparature e nevojshme shkencore sic jane fusnotat etj.

Akademiku Bokshi Gjakove 1930 nga fusha e studimeve gjuhesore pervec te tjerash ka botuar librat Rruga e formimit te fleksionit te sotem nominal te shqipes 1980 Prapavendosja e nyjes ne gjuhet ballkanike 1984 Pjesorja e shqipes veshtrim diakronik 1998 Per vetoret e shqipes 2004 si dhe veprat letrare Ne Pritje poezi 1966 e Hije te keputura aforizma 1996.

Librin Periodizimi i ndryshimeve morfologjike te shqipes e botoi Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosoves Prishtine 2010 dhe ka 258 faqe.