Një përrallë dimri në tri variante

Heinrich Heine dhe dy shqipëruesit e tij të mirënjohur, Poradeci dhe Schwartz.

Problematika dhe kufijtë e përhershëm të përkthimit poetik: një fushë e bukur apo një këmishë ngushtuese?

Muzikalitet, ritëm i brendshëm apo përkthim literal, origjinalitet apo besnikëri e detyruar?

Katër vjet më parë dëshironim të përkujtonim si Shoqatë gjermano-shqiptare e kulturës Robert Schwartz" Heinrich Heinen, poetin e madh të Gjermanisë, në 150-vjetorin e vdekjes. Për kolanën poetike që desha të hartoja me këtë rast, natyrisht që mendimi i parë ishte te "Gjermania.

Përrallë dimri", më i shquari poem satirik-filozofik i mërgimtarit të Parisit që ai e shkruante për atdheun e tij pasi e vizitoi në vitin 1844. Dhe natyrisht që si tekst për aktorët duhet të merrja përkthimin e njeriut që i kishte dhënë emrin Shoqatës, kolegut e mikut Schwartz.

Por duke kërkuar në skedat e Bibliotekës Kombëtare shoh që veç këtij shqipërimi, botim i vitit 1990, ekzistonte dhe një "Gjermania. Përrallë dimri" tjetër, botim i vitit 1959, po nga "Naim Frashëri", nën shqipërimin e Lasgush Poradecit.

Me thënë të drejtën s'kisha patur dijeni. Ndoshta tirazhi i vogël i botimit të atëhershëm, ndoshta aludimet e shumta për fakte të Gjermanisë së messhekullit 19, ose dhe arsye përkthimi e kishin hedhur këtë libër shpejt në harresë. Libri që ndodhet në BK ishte krejt i shkalafitur nga përdorimet, emri i përkthyesit aty në f. 2 me gërma fare të vogla.

Mirëpo ai nuk mund të shpërfillej. Midis kolegut dhe pagëzorit të Shoqatës Schwartz dhe Lasgushit, njërit prej poetëve kryesorë të shqipes në shekullin e 20, po aq përkthyes-mësues, nuk ishte e lehtë të zgjidhje ose të lije, të mënjanoje ose të nxirrje në pah.

Për më tepër bëhej fjalë për një mbrëmje letrare ku tekstet do t'i lexonim së bashku me aktorët Timo Flloko dhe Ema Andrea, pra jo për një botim me riprodhim të madh, por një deklamim poetik në një mbrëmje të vetme ku në fund të fundit rëndësi kishte përkthimi i saktë dhe fjala e bukur. Nga ana tjetër, prej kësaj vepre që përbëhet prej 27 kapitujsh me afër 500 strofa katërvargëshe gjithsej, do të merreshin vetëm disa episode të caktuara, jo më shumë se gjithë-gjithë 100 strofa.

Kështu vendosa që t'i vështroja gjatë punës të dyja shqipërimet. Kjo punë më nxori në disa përfundime që vlejnë të shtjellohen këtu, pasi kanë të bëjnë me problematikën dhe kufijtë e përhershëm të përkthimit poetik: një fushë e bukur apo një këmishë ngushtuese? muzikalitet, ritëm i brendshëm apo përkthim literal, origjinalitet apo besnikëri e detyruar?

Në një vështrim të parë shqipërimi i Schwartzit lexohej rrjedhshëm e pa shumë pengesa, kurse shqipërimi i Lasgushit donte më shumë punë, por edhe erudicion pasi p.sh. të gjitha fjalët frëngjisht ishin lënë frëngjisht, pos që emrat e përveçëm ishin lënë të gjithë, me grafi si në origjinal.

Një lexim më i kujdesshëm dhe krahasimi me origjinalin më tregoi se nga shqipërimi i Lasgushit nuk mund të hiqej dorë. Në tërësinë e vet ky përkthim i qëndronte më besnik Heines, veç kësaj një numër zgjidhjesh poetike ishin të mrekullueshme. Në tërësinë e vet shqipërimi i Schwartzit lexohej rrjedhshëm. Por nuk mund të niseshe me përshtypje të përgjithshme, gjithçka duhej matur me origjinalin.

Dhe kështu pas krahasimit të imtë, duke marrë herë një strofë prej njërit poet herë prej tjetrit, herë duke lëmuar vargje të caktuara, herë duke përkthyer strofa të tjera krejt mirëfilli, i bindur se i afroheshe ashtu autorit më mirë, doli së fundi një tekst që mund të kishte të meta të ndryshme, si bie fjala mungesën e një fryme a një dore të vetme (me të mirat dhe kusuret e saj!), por në tërësinë e vet ishte shumë pranë origjinalit dhe kishte një rrjedhshmëri e ritëm të brendshëm që nuk mund të qortohej...

Këtë e provuan edhe suksesi dhe përsëritjet e mbrëmjes në disa raste - tri herë të tjera në Tiranë dhe një herë në Ulqin - reagimi i publikut në deklamimet e Timo Fllokos, që kishte rolin e poetit, dhe dialogët e tij me Ema Andrean, ku kjo luante herë nënën e poetit e herë perëndeshën mbrojtëse të Hamburgut, Hamonian.

Dy shqipërues kaq të nderuar, njëherëshi mësues, njëri dhe poet i rrallë, patjetër që do të ma ndjenin atë amalgamë që krijova me "Gjermania. Përrallë dimri".

Secili prej tyre përkthimin letrar e ka bërë në kushte të vështira, sidomos Lasgushi, që përktheu pas Lufte lirikë të shumtë rusë, gjermanë, rumunë, francezë etj. thjesht për të mbijetuar, pasi si shkrimtar nuk mund të jetonte më, ca më keq nuk mund të shkruante i lirë.

Schwartzi shqipërimet letrare i bënte në orët e vona të natës pasi gjithë dita i shkonte, edhe atij për arsye mbijetese, me përkthime veprash të udhëheqësit dhe kashte tjetër propagandistike.

Në kushte normale, sikur t'ua kishin lënë gjithë kohën e duhur për përkthimin e kësaj kryevepre të poezisë e të satirës, sot do të kishim dy variante të "Gjermanisë" në shqip që do t'i kishin qëndruar kohës mjaft mirë e s'do të kishte qenë nevoja të vinte një i tretë për të nxjerrë rezultanten më të mirë prej të dyjave.

Pavarësisht nga këto rrethana historike, le të vimë te karakteristikat e secilit përkthyes pasi ato dhe na interesojnë më shumë:

Lasgushi përkthen me masë e me shije poetike të veçantë. Ai e respekton më së miri metrikën e origjinalit, siç thamë katërvargësha tetërrokësh ABAB, ku rimat janë vetëm BB, shpesh në mënyrë lakonike duke i gjetur këto rima pa sforcim të madh e pa tradhti të madhe ndaj origjinalit. Po sjellim ndonjë shembull:

Një vashë e vogël harpës i bij.
Këndonte me zemrën plotë
Dhe zërin fals, po u preka fort
Nga këng' e saj fjalëngrohtë.

ose

Kur ardha te zonja mëmë, ajo
U tremb prej gazit q'e zuri;
Thërriti befas: "O biri im!"
Dhe të dy duart i thuri.

Sot që lexojmë këtë përkthim të Lasgushit ndiejmë hijeshinë e papërsëritshme të gjuhës së tij që përbëhet në radhë të parë nga fjalët e shumta popullore dhe nga trajtat e veçanta dialektore, të cilat ai i fut me vetëdije të plotë, madje edhe duke na tërhequr vëmendjen me poshtëshënime që aksh fjalë përdoret në Pogradec.

Ja disa shembuj fjalësh, për shumicën e përdoruesve të panjohura: sheputka, kokonka, tagarkë, pepellashë, qimegjalla (një lloj krimbi), torozhen (një lloj shpendi), shi tonét (dmth. i butë, Pogradec), kllanik (vatër, Pogradec), rruskudan (pallavraxhi, Pogradec) etj.

Ja disa nga trajtat e shumta të toskërishtes verilindore: mbesoj, mproj, medje, vojtje, tashinë (për tashti), i qojtur, i letë, gas, sundovi, ardha, shij (për shihte), pshteti, mos u këthe, zëmbak, robe, dërmoj etj. etj.

Mirëpo sa është i kujdesshëm për të futur në shqipërim fjalë nga qyteti i tij amtar ose për të dhënë një strofë që i pëlqen veçanërisht, e që mund të jetë një situatë lirike, një trishtim dashurie, përshkrim natyre etj., aq dhe nuk kujdeset por ecën shpejt kur duhen dhënë situata politike, të ngarkuara me aludime për personazhe dhe fakte të kohës. Ja ndonjë shembull strofash që është e vështirë t'i kuptosh po nuk e njohe Gjermaninë e periudhës së pararevolucionit të 1848s:

Sa kavaleresk! na vjen në kujtim
romantizmi që vate e iku,
Kastelana Jeanne de Montfaucon,
Baroni Foqué, Uhland, Tieck-u

Po, po, më pëlqen përkrenarja, dëshmor
Për frymë naltmadhërore!
Një mbretërore spiritë ajo ish,
Me pointe, majuckë thumbore.

Kur mbërritëm si brez i fundit në shtëpinë botuese "Naim Frashëri" në vitet 80, ishin proverbiale komentet e Lasgushit, zakonisht në vargje, për normën në përkthim, së cilës i nënshtroheshin veç tij edhe të tjerë emra kaq të nderuar të letrave tona si Mitrush Kuteli, Sotir Caci, Bujar Doko, Petro Zhej etj. Për prozën kjo normë ishte 6 faqe në ditë, por poezinë, në mos gaboj 100 vargje. Nën marshimin e kësaj norme duket se janë përkthyer