Perralle nderr Iluzion fare eshte kopshti islamik

Histori/Kopshti i nje banese ku tradita myslimane ka ruajtur respektueshem rregullat islamike

Muret e larta shume kerkojne te prekin qiellin e te drejtojne ne zhurmen e nje porte qe hapet. Para kembeve shtrihet nje mozaik i rregullt ngjyrash e formash qe hap pas hapi ndryshon materialin e tij nis me minikuadrate mermeri guri porcelani tjegulle balte vazhdon me sfera gjethesh e lulesh te njoma shperthen ne kone nuancash trasgresive kacavirret me trendafila jasemine limona portokalle me drunj pemesh e bimesh aromatike e pushon buzet mbi ujin e nje shatervani o ne pellgun e nje cezme. Statujat anash tyre joshin e nisin perseri lojen abstrakte te formave gjeometrike si mbi nje qilim persian derisa pamja e nje shtepie me ngjyra te hapura te fton te harrosh nje cast vendin ku ece pak me pare. Perralle Eumlnderr Iluzion Thjesht kopshti i nje banese ku tradita myslimane ka ruajtur respektueshem rregullat islamike te arkitektures shtepiake.

Nje peizazh te tille gjen ende sot ne vendet Arabike ne Damask Siri Spanje ne vendbanimet myslimane indiane por dhe ne vendet e Afrikes Veriore si ne Egjipt Marok Tunizi. Nga oazet e shkretetires ne kopshtet luksoze te pallateve mbreterore por dhe ne shtepite e thjeshta kopshti islamik ka shenuar cmueshem epoken e tij. Bukuria e nje shtepie myslimane varet nga kopshti para saj simboli i parajses se perjetshme i bashkimit te hyjnores me tokesoren. Atehere ata do te pushojne ne nje kopsht ulur mbi frone njeri perballe tjetrit. Perreth tyre do te shetisin te rinj te perjetshem me kupa vere te kthjellet ne duar e me fruta per cdo shije qe do te duan te zgjedhin. Do te kene bukurine e syve te medhenj te zinj te ngjashme me bukurine e perlave te fshehura. Ky do te jete shperblimi per veprat e tyre. Nuk do te degjojne me fjalime mendjelehta e as fjale mekatare. Vetem nje fjale atehere do te degjohet Paqe. Keshtu pershkruhet Ngjarja e pashmangshme ne suren 56 te Kuranit. E ngjarja e pashmangshme eshte gjykimi i Zotit per veprat qe ka kryer njeriu e pushimi i tij i perjetshem ne kopshtin e Allahut per te cilin eshte vepruar gjate gjithe jetes.

I konsideruar ne Kuran si metafora e Parajses Xheneti vendi i kenaqesive i mrekullive ku arrihet lumturia e te gjitha senseve kopshti islamik prezantohet me nje karakter te forte simbolizmi duke pasur nje vend qendror ne kulturen e artin mysliman. Njohes qysh ne antikitet te matematikes gjeometrise shkences artiste e eksperte te natyres popujt myslimane aplikuan ne arkitekturen e kopshtit rregullat e rrepta gjeometrike dhe perpunuan nje impiant dekorativ te pakrahasueshem me kulturat e tjera. Tradita islamike kultivon ne idene e kopshtit nje premtim qe duhet te mbahet vath ne vesh mbi toke eshte kopshti i premtuar nga Zoti per te gjithe te drejtet dhurate per punen e tyre. Kopshti islamik ka si model Parajsen e Kuranit Xhenetin nje model estetik moral me nje thirrje intelektuale vendi i krijuar nga Allahu per te shperblyer te bekuarit me kenaqesite sublime te sensit.

Kopshti islamik eshte simboli i Parajses pasi natyra ishte vendi i frikshem i prezantuar nga shkretetira ku mungesa e ujit dhe e vegjetacionit conte ne mungesen e jetes. Nen shije dekoruese ky kopsht ka nje forme gjeometrike drejtkendeshe me nje perimeter qe kufizohet nga mure te larta. Eumlshte vendi me i privilegjuar i baneses dhe ndahet ne kater pjese qe perfaqesojne simbolikisht zjarrin ujin ajrin e token te linjezuara me kanale uji ne kryqezimin e te cileve ngrihet nje shatervan apo nje cezme. Nen rregullin klasik roman arkitektura myslimane ruajti te patundur formen e nje drejtkendeshi gjeometrik duke e veshur me nje shije te forte dekoruese me ngjyra e aroma te shumellojshme ne kerkim te krijimit te nje parajse hyjnore mbi toke frymezuar nga libri i shenjte i Kuranit. Ja si shkruhet ne suren XLVII 15 hellip pershkrimi i kopshtit qe u eshte premtuar me te mireve eshte ky do te kete lumenj uji te pakorruptueshem lumenj qumeshti me shije te pandryshueshme lumenj verash te shijshme per ata qe pine e lumenj mjalti te paster. Dhe atje ata do te gezojne cdo frut dhe faljen e Zotit.

Tradita islamike gjate koherave i ka krijuar kopshtet si hapesira rregulli e qartesie per tu soditur e medituar qe pafajesisht te drejtojne ne nje spekulim qe nuk tenton te rebelohet por i dorezohet kenaqesise shpirterore deri ne gjetjen e asaj sensuale ne jeten e pertejme.

Arkitektura islamike nuk ka lejuar qe ndertesa te sundoje mbi ambientin natyror por ka synuar harmonizimin e njeres me tjetren me ane te nje elementi qe pergjithesisht i lidh ato e qe eshte baza e artit islamik ne te gjitha format shprehese dekorimi gjeometrik kaligrafik e floreal. Kopshti eshte projektuar me vemendje plastiko-dekorative plot me vlera simbolike ku mund te shtohen njohurite ne fushen e botanikes te zbatuara profesionalisht ne realizimin e kompozimeve te mrekullueshme. Ndarja e kopshtit ne kater pjese te interpretuar nga simbolizmi antik me kater elementet zjarrin token ajrin e ujin eshte i njohur qe ne Persine Antike vendi ku lind e mori forme kopshti islamik si p.sh. kopshti i Pasagardes i deshiruar nga Ciro ne shek. VI p.e.s. Tipologjia e kopshtit rrethuar nga nje hapesire e mbyllur e me ujin qe rrjedh deri ne qender. gjendet si ne banesat private. ashtu dhe ne hotelet xhamite medresete pazaret. Duke filluar nga shekulli i XVII edhe ne Evrope jane krijuar kopshte islamike si ne Spanje nga Sevilja ne Kordoba e deri ne Granada por dhe Itali ne Sicili e cila pervetesoi teknikat e shijen shprehese islamike per dekorimin e ndertesave duke kerkuar ndihmen e profesionisteve myslimane.

Ne Kuran kopshti eshte metafora e Parajses nje vend kenaqesie e nje vend strehimi nga cdo frike. Zoti e adhuron bukurine e kopshtit eshte nje forme arti per te shprehur bukurine duke e realizuar nje kopsht te tille kryen vepren tende te pelqyeshme ndaj perendise.

Surja 3133 Konkurroni per faljen e Perendise per nje Xhenet te madh sa qielli e toka i pergatitur per te devotshmit qe ne kohe te mira e te keqija dominojne zemerimin e tyre e falin te tjeret Zoti i do bamiresit. Kopshti islamik eshte para se gjithash nje dekorim gjeometrik formash qe ndjekin nje renditje te rregullt e strikte artistike e madje edhe emri kopsht - ne gjuhen arabe lsquorawda - eshte nje sinonim i fjales matematike.

Arti eshte pasqyra e nje kulture shpreh konceptin e saj mbi boten e arti islamik ne vecanti eshte ndoshta forma me e lehte e nje qyteterimi kompleks e shpesh i larget per ata qe nuk e njohin mire. Vezhgimi e soditja jane pikegjetjet e tij thelbesore krijon kufirin midis nje materiali qe humbet peshen e nje tjetri qe zhduket format gjeometrikisht abstrakte me njesite e vogla qe se bashku formojne nje te vetme. Dyshemeja e kopshtit zhvillon nje karakter unik me nje numer te perseritshem formash te thjeshta qe gershetohen mes tyre figura gjeometrike komplekse motive floreale arabeske e kaligrafike qe te shenojne ndjenje e perseritjesh se perjetshme. Dekorimi vegjetal krijon nje ritem te panderprere nje gjelberim ireal nje levizje pa fund nje karakteristike fortesisht e kushtezuar nga ritmi ky i fundit nje prani konstante ne tere artin islamik nga arkitektura tek poezia e muzika.

Kopshti reflekton marredhenien e vecante te njeriut me natyren kur keto te dy jane ne kontakt mund te krijohet si harmonia ashtu dhe grindja qe mund te shpertheje ne konflikt. Konceptimi i kopshtit eshte nje forme arti e per boten myslimane eshte provimi paraprak i parajses se perjetshme. Ai nuk i hapet botes se jashtme nga e cila izolohet me mure organizohet rreth nje qendre ku gjendet nje cezme-shatervan apo nje vend pushimi per mendimin. Uji eshte elementi tij me i rendesishem pasi eshte ne nje ndryshim te vazhdueshem eshte i pranishem ne cdo hapesire sjell jete e shfaqet ne forma te ndryshme si cezme shatervan ujevare kanal mulli etj. Dielli eshte burimi i cdo ekzistence e drita ben te dukshme gjithcka. Perceptimi i lojes se dritehijes kontrastit te tyre i pranishem perhere ne nje kopsht te tille ka nje rendesi te vecante. Kopshti islamik shfaqet si nje bote ne miniature nje riprezantim global i universit nje riprodhim i rendit te botes. Pastertia e perfeksioni i simetrise jane elementet zgjedhese e te nevojshme per te vene nen kontrast gabimet e njeriut. Surja 7 Hyni ne kopshtin e Zotit. Atje do te mbroheni nga cdo frike e goditje. Kush ka besuar e ka bere mire do ti gezohet ketij kopshti Xhenetit.

Pershkrime kopshtesh te mrekullueshme me bukuri hyjnore e ambiente magjike gjejme edhe ne letersine myslimane. Ne nje nga prodhimet letrare me te njohura sic eshte permbledhja Nje mije e nje net gjendet perralla e Nuredinit e Miriamit Nur-al-Din e Maryam shitesja e rripave. Nur-al-Din ftohet me disa miq ne nje kopsht mjaft te vecante gje qe i mbetet thelle ne mendje. Ja si e pershkruan ai Ishte nje kopsht ku kishte cfare te deshironte shpirti. Kishte nje konstruksion te ngurte rrethuar nga mure te larta. Kishte nje hajat qe i ngjante portes qiellore te Parajses e portieri i saj quhej Ridvan. Kopshti kishte te gjitha llojet e frutave shkurreve romantike perimeve e bimeve si jasemin livande piper te gjitha llojet e trendafilavehellip ishte nje kopsht i papare me aspektin e nje cope te parajses ku kush hynte dilte i forte si luan. Nur-al-Dini me miqte pasi shetisin ne kete vend te mrekullueshem braktisen duke u argetuar nen kenaqesite e shpirtit e mekatit ne bankete e festa me vajza. Kenaqesite e kesaj eksperience behen deshira e tyre ne jete gje qe e ve nje prove shume te veshtire qe percakton dhe historine me Mariam shitesen e rripave.

Kopshti Xheneti - Parajsa e Kuranit eshte nje element shprehes i artit islamik qe sic shkruan historiani Talbot Rice hellip ka nje stil te perkryer e te percaktuar nje repertor dekorativ te plote me menyra arkitektonike te specifikuara e te integruara ne nje ideal ne nje besim. Arti islamik deshmon me shume permbajtje ne kohe sesa ne hapesire.

Nje demonstrim unik i bukurise se kopshteve islamike jane ato ne Pallatin Generalife rezidenca verore e sulltanit Nasrid te Granates. Per mjaft studiues konsiderohej si shembujt e pare e me te rendesishem te kopshteve mesjetare te gadishullit Iberik e sot pasuri e UNESCO-s.

Po nen mbrojtjen e pasuri e UNESCO-s jane dhe kopshtet Alhambra perreth kompleksit rezidencial spanjoll ne Granade madje e nominuar midis 21 kandidateve finaliste si nje prej shtate mrekullive te botes.