Pro Forma

Poezia Armenia, trevargëshe e Ali Podrimjes, gjithnjë mund të trajtohet edhe në treguesin paradigmatik me ç'rast modeli na ofrohet si një paradigmë midis Armenisë dhe Kosovës si kategori etno-politike

Modelimi dhe letrsia

Ky studim analitik-teorik sht pjes e projektit n dorshkrim pro forma modelimi dhe letrsia q ka t bj me letrsin bashkkohore shqipe q krijohet n Kosov. N kt kontekst poezia e Ali Podrimjes "Armenia" sht nj momentum i ri letrar n opusin e tij dhe n letrsin bashkkohore shqipe: model minimalist letrar q karakterizohet me pro formn dhe kontekstin i lir (free context) si determinanta t identitetit kategorial t artit minimalist.

Formalizimi i pro forms s poezis sht i skajshm, krijohet prshtypja se rrezikohet vet statusi i poezis, gjegjsisht modeli i saj lirik. Nse abstragojm pr nj ast organizimin grafikstrofik t saj statusi i poezis nuk del m shum se sa nj status sintaksik i fjalis s gjymt: ar(dh)menia???! q pr lexuesin 'tradicionalist', i cili nuk i paraplqen modelet eksperimentale t kulturs dhe t letrsis, mund t sjell dilema: a sht ky tekst letrar, prkatsisht poezi!?

Nga pozicioni i pikshikimit modelues dhe kultura e sjelljes n metakomunikim poezia “Armenia” ofron modelin m tipik minimalist q dshmon se Podrimja me lehtsi dhe kreacion sht futur n modalitetet eksperimentale t letrsis dhe t kulturs moderne. Prmes pro forms dhe kontekstit t lir t modelit minimalist realizon idet dhe mesazhet e intelektualit t angazhuar q reagon me guxim pr tabut nacionale pikrisht n krizat tipike nacional-politike t kohs; kur liria e fjals dhe problemi i identitetit nacional ishin n klin politik dhe rrezikoheshin seriozisht.

Modeli minimalist, si model universal i prdorur n kulturn dhe letrsin botrore me pro formn dhe kontekstin e lire puro (kupto t liruar nga angazhimi, gjegjsisht i reduktuar maksimalisht n form t pastr q funksionon n kontekst abstrakt dhe q ofron nj fush semantike modale) n poezin e Podrimjes mjeshtrisht sht prdorur me dy funksione:

1. N funksion estetik - modeli minimalist ka mundsuar eliminimin e pranis ideoligjizuese t autorit n tekst, gjegjsisht frustrimin ideologjizues t krijuesit si intelektual i angazhuar si do t mund ta hasnim n modelin, ta zm, soc-realist.

Krijuesi angazhimin e vet intelektual e ka racionalizuar dhe e ka materializuar me neutralitet maksimal; e ka ofruar si prvoj t prgjithshme njerzore prmes nj modeli universal i pranueshm pr t gjith lexuesit me prkatsi etnike t ndryshme, por q preokupohen me forma dhe prmbajtje t njjta ose t prafrta.

2. N funksion pragmatik - modeli minimalist me pro formn dhe kontekstin e lir, si determinanta t identitetit kategorial, kan shrbyer si mask pr materializimin dhe pasimin e ideve mbi rrezikimin e identitetit nacional-politik t popujve (armen/ shqiptar) q n situatat e klinit politik nuk do t mund t thuheshin me diskurs trivial dhe t drejtprdrejt.

Podrimja me poezin Armenia, n kt kontekst, ka dshmuar se modelet dhe konvencat eksperimentale t kulturs dhe t letrsis moderne mund t shfrytzohen dhe t modifikohen me sukses prbrenda kulturs dhe letrsis nacionale; modelit abstrakt t reduktuar dhe t formalizuar skajshmrisht mund t'i mveshet nj dimension i angazhimit etno-historik dhe socio-politik, ashtu si bnte m par Pashku ose si bn m von pas tij krijuesit e orientimit modern n letrsin shqipe.

Konteksti i lir, si determinant e modelit minimalist, n kto raste, angazhimin e 'emancipuar' e realizon npr kode/ nnkode dhe n nj fush semantike modale: monosemike/ polisemike, varsisht nga pikshikimi modelues dhe kultura e sjelljes.

II.

Pro forma e poezis “Armenia” n prshkrimin formal sht e reduktuar n nj form grafike-strofike q mund t definohet si model mikst: i nj vargu verbal (tekstor) dhe i dy vargjeve signaliste q prbhen nga shenjat e interpunksionit: vargu i dyt formalisht prbhet nga prsritja e pikpyetjes; kurse vargu i tret prbhet vetm nga nj pikuditse. Modeli i ktill materializohet nga logjika montazhiste q sht baza e kulturs dhe e letrsis moderne q e shpreh dhe e materializon identitetin e tipit kulturor modern dhe t tipit t letrsis moderne.

Nga pozicioni i pikshikimit modelues pro forma e poezis Armenia mund t zbrthehet duke pasur parasysh prvojn linguistike, gjegjsisht duke iu falnderuar tingullit dh t futur n kllapa n suaza t vargut t par verbal (tekstor) ar(dh)menia. Tingulli dh nga pozicioni linguistik sht fonem; kurse n vargun prkats nga pozicioni i pikshikimit modelues fonema dh nga kategoria linguistike shndrrohet n kategori letrare dhe mund t pranohet si nyjtim modelues q pro forms s poezis Armenia i jep struktur modale ambivalente. Duke iu falnderuar nyjtimit modelues (dh) struktura modale e poezis mund t zbrthehet:

1. Nse n procesin e komunikimit e abstragojm nyjtimin modelues (dh), ather pro forma e poezis Armenia duket kshtu:

Armenia

armenia

???

!

2. Nse n procesin e komunikimit e marrim parasysh nyjtimin modelues (dh), ather pro forma e poezis Armenia duket kshtu:

Armenia

ardhmenia

???

!

Nga rastet (1) dhe (2) shihet se fal nyjtimit modelues poezia nga pro forma monodike sht shndrruar n pro form diadike. Prandaj vargu i par ka natyr modale dhe prmban dy kategori me identitet kategorial krejt t ndryshme: armenia - si kategori etno-politike q ka t bj me shtetin/ popullin Armen; dhe ardhmnia - si kategori ontike-temporale q e shpreh manifestimin e ekzistencs n hapsir prbrenda nj intervali t caktuar kohor, gjegjsisht qndrueshmrin e asaj ekzistence derisa nuk shprbhet, transformohet ose zhduket.

Nn konditat e prmendura rastet (1) dhe (2) mund t interpretohen si t mvetsishme; n variantin e par plotsisht i pavarur poezia merr konotim politik mbi fatin e popullit armen q sht i ndar npr shtete t tjera dhe q problemin nacional nuk e ka plotsisht t zgjidhur; kurse n variantin e dyt poezia merr konotim ontik-filozofik dhe ardhmenia shpreh shkalln e lart t rrezikimit t ekzistoncs njerzore, shpirtrore dhe materiale.

Mirpo varianti i dyt nga pozicioni i pikshikimit modelues pr shkak t titullit Armenia q prsritet dhe q nuk ka struktur modale e ruan relacionin e implikimit gjegjsisht t komplementaritetit n kuptimin semiotik me titullin gjegjsisht kategorin etno-politike Armenia gj q e shpreh prioritetin relacional n raport me intencen autoriale t krijuesit. N t kundrtn po ta lente pavarsin e plot t variantit t dyt ather edhe titulli Armenia do t duhej ta kishte natyrn modale Ar(dh)menia. Prandaj rastin (1) dhe (2) mund t'i shohim n relacion t implikimit gjegjsisht t komplementaritetit si rast (3) dhe poezia bhet me katr vargje:

Armenia

armenia e

ardhmenia

???

!

Pro formn e poezis Armenia nga pozicioni i pikshikimit modelues mund ta zbrthejm fal nyjtimit modelues (dh) n treguesin sintagmatik si kuptohet n semiologji. Ktu poezia fiton dy modalitete t relacioneve sukcesive midis kategorive Armenia dhe ardhmenia q mund t funksionojn si relata t pavarura, por njkohsisht edhe si relata t varura:

Armenia

armenia e ardhmenis

ardhmenia e armenis

??? ???

! !

N versionin 1. Armenia shquhet nga ardhmenia; vmendja e lexuesit fokusohet drejt nj evoluimi t kategoris etno-politike Armenia n koh; ardhmenia funksion