Pse nuk sht pu kushtetues reforma kushtetuese?
Ndryshimet kushtetuese t kohve t fundit jan vlersuar pozitivisht nga komuniteti ndrkombtar dhe shumica e opinionit publik shqiptar. Madje shum prej tyre mendojn se kjo reform duhej t kish ndryshuar patjetr edhe nenin kushtetues q prcakton numrin e deputetve, duke e ulur numrin e tyre nga 140 n 100-120 deputet. Megjithat, reforma e
n kushtetut duhet t vlersohet si reforma e antikrizave institucionale t Shqipris. Kushtetuta, natyrisht, sht ligji themeltar i shtetit, por kjo nuk do t thot se ajo sht nj tabu. Zhvillimet e vendit n nj hapsir kohore 10 vjeare krkojn ndryshime dhe prshtatje me kto zhvillime, ndryshe nene t veanta t kushtetuts mund t kthehen n pengesa serioze, duke krijuar edhe kriza politike, nga t cilat tronditet stabiliteti politik dhe zhvillimi ekonomik i vendit. Ne duhet t kuptojm se nuk jemi i vetmi vend q bjm ndryshime kushtetuese. Kjo ndodh n shumicn e vendeve, veanrisht n ato vende t cilat jan n tranzicion dhe n zhvillim. Por, e rndsishme sht q ndryshimet t cilat duhet t bhen n kushtetut, t jen t argumentuara ligjrisht dhe t shprehin nevojat kombtare, dhe jo prmbajn interesat e partive t veanta dhe t kryetarve q i drejtojn. Fakti q kto ndryshime u miratuan me shumicn drrmuese t deputetve nprmjet nj konsensusi t gjer t forcave kryesore politike parlamentare, tregon se pr kto ndryshime ishin pjekur kushtet dhe koha
krkonte ndrhyrjen n kushtetut. Por, duhet nnvizuar se kto nuk jan ndryshimet e para q i jan
kushtetuts ton. Ndryshimi i par i ksaj Kushtetuts sht
n vitin 2007, ndryshim i cili m shum u b pr ekuilibrat politik t partive parlamentare, kryesisht pr LSI-n, se sa si domosdoshmri principiale. Dhe ky ndryshim i kushtetuts u b vetm pr t shtuar numrin e antarve t Komisionit Qendror t Zgjedhjeve, nga 7 n 9 antar. N kt koh u b edhe nj ndryshim tjetr, nprmjet t cilit mandati i organeve prfaqsuese t qeverisjes vendore u rrit me nj vit, nga 3 u b n 4 vjet. Ky ndryshim, pr misionin q ka qeverisja e pushtetit vendor ishte domosdoshmri dhe ka ardhur koha q t avancohet m tej. Zgjedhjet e pushtetit qendror me zgjedhjet e pushtetit vendor t kryhen bashkarisht n t njjtn dit, praktik q e prdorin shum vende t bots. Prve uljes drastike t shpenzimeve financiare, kryerja n t njjtn koh e ktyre dy zgjedhjeve, do t ekuilibroj e prshtat pushtetin qendror me at vendor. Por, kto ndryshime kushtetuese t vitit 2007 nuk u kontestuan nga askush, si pu kushtetues dhe ndryshimet e bra hyn n zbatim pa konfliktet e njohura t politiks shqiptare.
N ndryshimet e dyta t ktij viti u prfshi sistemi zgjedhor nga mazhoritar i korrektuar me proporcional, n proporcional rajonal. Se far problemesh ka kaluar vendi yn me sistemin zgjedhor mazhoritar t korrektuar me proporcional n kto vite do t shkruhet n historin politike t tranzicionit shqiptar. Deri sa afrimin e zgjedhjeve t prgjithshme shumica e shqiptarve e prisnin me ankth nga pasojat q mund t lindnin. Konflikti midis kandidatve pr deputet zonash mbrrinte n prmasa t paparashikueshme, deri n prballje grupesh e individsh t armatosur. Fushata elektorale kthehej n nj fushat t terrorit psikologjik. Shumica e deputetve ishin pa vlera intelektuale dhe n vend t forcs s argumentit prdornin forcn fizike. Sistemi mazhoritar i korrektuar me proporcional ishte kthyer n nj sistem q mbi jetonin edhe parti e individ pa identitet, pa programe konkurruese e pa vlera prfaqsuese. T gjith nnkryetart e partive t mdha u shkputn nga partit mm dhe krijuan si krpudhat e shiut partizat e tyre, duke mbijetuar n qeverisjet e radhs me adrn e nns parti. T gjitha kto parti i pin gjakun ktij populli, duke mos i sjell asnj t mir atij. Ather prse nuk duhej t ndryshohej sistemi zgjedhor dhe prse kto ndryshime duhet t emrtohen pu kushtetues?. Po ndryshimi kushtetues pr numrin e Komisionit Qendror t Zgjedhjeve, prse t mos emrtohet tregti kushtetuese?. Me sistemin e ri, n nj vend si i yni shtohen garancit q n Kuvendin e ardhshm t vijn intelektual t vrtet, ekonomist, jurist, inxhinier, etj dhe jo deputet sallonesh, rruga q rrahin arbitrat, mafioz e hajdut. Kto antivlera t shum deputetve e qeveritarve e kan ulur shum besimin e popullit tek politikant. Ndrsa neni i zgjedhjes s presidentit, me ndryshimin e ri parashikon se, nse n votimin e pest kandidati pr President t Republiks merr 50% plus 1, pra 71 vota, Ai konsiderohet i zgjedhur. Shum drejt. Sa vende demokratike kan kt procedur. Shumica. Ather prse ne duhet t mbajm nj nen q sjell kriza apo korrupsion t rnd politik n zgjedhjen e presidentit. far eksperience kemi ne pr zgjedhjet e presidentve?. Sa koh e sa mund sht harxhuar pr ti dhn zgjidhje krizs, pa folur ktu pr prestigjin e prishur q n fillim t presidentit t zgjedhur nga skutat e politiks s klaneve. Po kshtu, mocioni besimit dhe mosbesimit pr Kryeministrin. sht praktik n shum vende me demokraci t zhvilluar. Me kto ndryshime, n nenet pr mocionin e besimit dhe t mosbesimit, rritet prgjegjsia e qeverisjes dhe shkurtohen procedurat pr zgjedhjen e nj kryeministri t ri. Nse deputett nuk jan t aft t zgjedhin nj kryeministr t ri, ather ska prse t vazhdoj m tej ky parlament. Me t drejt, duhet shprndar dhe t kalohet n zgjedhje t reja parlamentare pr t vendosur raporte dhe ekuilibra t rinj. Por, gangrena m e madhe tek n ka qen mos prcaktimi i mandatit t prokurorit t prgjithshm. Tani u prcaktua edhe mandati tij 5 vjear pr qndrimin n detyr, por me t drejt riemrimi. Po kshtu, me shum vlera sht ndryshimi statusit t KQZ-s, i cili tashm nuk do t jet m institucion kushtetues. Pra, kushdo q ka nj kultur t mjaftueshme dhe gjykon me pa anshmri dhe gjakftohtsi, sht tepr i qart se reforma kushtetuese ishte domosdoshmri dhe krejtsisht e nevojshme. Kundr ktyre ndryshimeve, madje me nj qndrim radikal, sht pozicionuar kryetari i LSI-se dhe nj pjes e lidershipit t tij. Njerzit q i ndjekin n vazhdimsi zhvillimet politike dhe pa asnj pasion partiak, arrijn n konkluzionin se kjo parti lufton m shum pr interesat e saj, kryesisht te disa personave karrierist, sesa pr interesat e zhvillimit kombtar. Ky lidreship krkon t marr pushtet me do mim. Ata aktualisht jan opozita m agresive ndaj Partis Socialiste dhe prpiqet ta grryej at nga brenda, pun t ciln nuk e bn ndaj saj as Partia Demokratike. Pretendimet pr ndryshimet e Ligjit Zgjedhor patn edhe partit e krahut t djatht, por nuk i vendosn ultimatume dhe nuk e akuzuan Berishn pr tradhti kushtetuese. Prandaj e Djathta vazhdon te jet e akorduar dhe asnjra nuk po e ha nga brenda tjetrn. LSI edhe nse do t mund t realizoj procedurat e brjes s referendumit, jo vetm q at nuk do ta fitoj, mbasi kto ndryshime mbshteten fuqishm nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara t Ameriks, vende nga t cilat i kan kthyer syt t gjitha shqiptart, por edhe e kuptojn mjaft mir se prse sht ndrmarr kjo iniciativ. Populli dhe elektorati t mbshtet kur punon dhe lufton t mbrosh te drejtat dhe lirit e tyre, kur nuk t z gjumi pr rritjen e zhvillimit ekonomik t familjeve shqiptare, t arsimimit dhe edukimit t fmijve t tyre, kur n plan t par vendos kto interesa prfaqsuese dhe jo karriget kryeministrore e ministrore. Por, n fund t fundit ky qndrim agresiv i LSI-s i prket plotsisht politiks konfliktuale q e ka lodhur kaq shum popullin dhe e ka ln kaq mbrapa zhvillimin ekonomik t vendit. Kto i ka shum t qarta elektorati shqiptar, mbasi shum prej tyre kane halle t mdha pr t mbijetuar. Detyra e qeverisjes s vendit tani sht sigurimi infrastrukturs s domosdoshme t zgjedhjeve, veanrisht t paisjes s qytetarve me kartat e identitetit dhe prfundimin e regjistrit themeltar t popullsis s vendit. Reformat e domosdoshme duhet t vazhdojn t thellohen dhe t realizohen m shpejt. Integrimi i plot i vendit vitin e ardhshm n NATO dhe prafrimi me standardet e Bashkimit Evropian jan detyrat parsore t politiks s vendit. Kush prodhon dhe zbaton reforma bashkkohore pr integrim m t shpejt dhe rrit stabilitetin politik e zhvillimin e mirqenies s popullit do t votohet nga elektorati pr ta qeverisur at. Partit q nuk mund ti realizojn kto e kan vendin jo vetm n opozit, por elektorati me Ligjin e ri t Zgjedhjeve do ti nxjerr jasht parlamentit. Kt rrug ndjek e gjitha bota demokratike.
*Drejtor i Instit
n kushtetut duhet t vlersohet si reforma e antikrizave institucionale t Shqipris. Kushtetuta, natyrisht, sht ligji themeltar i shtetit, por kjo nuk do t thot se ajo sht nj tabu. Zhvillimet e vendit n nj hapsir kohore 10 vjeare krkojn ndryshime dhe prshtatje me kto zhvillime, ndryshe nene t veanta t kushtetuts mund t kthehen n pengesa serioze, duke krijuar edhe kriza politike, nga t cilat tronditet stabiliteti politik dhe zhvillimi ekonomik i vendit. Ne duhet t kuptojm se nuk jemi i vetmi vend q bjm ndryshime kushtetuese. Kjo ndodh n shumicn e vendeve, veanrisht n ato vende t cilat jan n tranzicion dhe n zhvillim. Por, e rndsishme sht q ndryshimet t cilat duhet t bhen n kushtetut, t jen t argumentuara ligjrisht dhe t shprehin nevojat kombtare, dhe jo prmbajn interesat e partive t veanta dhe t kryetarve q i drejtojn. Fakti q kto ndryshime u miratuan me shumicn drrmuese t deputetve nprmjet nj konsensusi t gjer t forcave kryesore politike parlamentare, tregon se pr kto ndryshime ishin pjekur kushtet dhe koha
krkonte ndrhyrjen n kushtetut. Por, duhet nnvizuar se kto nuk jan ndryshimet e para q i jan
kushtetuts ton. Ndryshimi i par i ksaj Kushtetuts sht
n vitin 2007, ndryshim i cili m shum u b pr ekuilibrat politik t partive parlamentare, kryesisht pr LSI-n, se sa si domosdoshmri principiale. Dhe ky ndryshim i kushtetuts u b vetm pr t shtuar numrin e antarve t Komisionit Qendror t Zgjedhjeve, nga 7 n 9 antar. N kt koh u b edhe nj ndryshim tjetr, nprmjet t cilit mandati i organeve prfaqsuese t qeverisjes vendore u rrit me nj vit, nga 3 u b n 4 vjet. Ky ndryshim, pr misionin q ka qeverisja e pushtetit vendor ishte domosdoshmri dhe ka ardhur koha q t avancohet m tej. Zgjedhjet e pushtetit qendror me zgjedhjet e pushtetit vendor t kryhen bashkarisht n t njjtn dit, praktik q e prdorin shum vende t bots. Prve uljes drastike t shpenzimeve financiare, kryerja n t njjtn koh e ktyre dy zgjedhjeve, do t ekuilibroj e prshtat pushtetin qendror me at vendor. Por, kto ndryshime kushtetuese t vitit 2007 nuk u kontestuan nga askush, si pu kushtetues dhe ndryshimet e bra hyn n zbatim pa konfliktet e njohura t politiks shqiptare.
N ndryshimet e dyta t ktij viti u prfshi sistemi zgjedhor nga mazhoritar i korrektuar me proporcional, n proporcional rajonal. Se far problemesh ka kaluar vendi yn me sistemin zgjedhor mazhoritar t korrektuar me proporcional n kto vite do t shkruhet n historin politike t tranzicionit shqiptar. Deri sa afrimin e zgjedhjeve t prgjithshme shumica e shqiptarve e prisnin me ankth nga pasojat q mund t lindnin. Konflikti midis kandidatve pr deputet zonash mbrrinte n prmasa t paparashikueshme, deri n prballje grupesh e individsh t armatosur. Fushata elektorale kthehej n nj fushat t terrorit psikologjik. Shumica e deputetve ishin pa vlera intelektuale dhe n vend t forcs s argumentit prdornin forcn fizike. Sistemi mazhoritar i korrektuar me proporcional ishte kthyer n nj sistem q mbi jetonin edhe parti e individ pa identitet, pa programe konkurruese e pa vlera prfaqsuese. T gjith nnkryetart e partive t mdha u shkputn nga partit mm dhe krijuan si krpudhat e shiut partizat e tyre, duke mbijetuar n qeverisjet e radhs me adrn e nns parti. T gjitha kto parti i pin gjakun ktij populli, duke mos i sjell asnj t mir atij. Ather prse nuk duhej t ndryshohej sistemi zgjedhor dhe prse kto ndryshime duhet t emrtohen pu kushtetues?. Po ndryshimi kushtetues pr numrin e Komisionit Qendror t Zgjedhjeve, prse t mos emrtohet tregti kushtetuese?. Me sistemin e ri, n nj vend si i yni shtohen garancit q n Kuvendin e ardhshm t vijn intelektual t vrtet, ekonomist, jurist, inxhinier, etj dhe jo deputet sallonesh, rruga q rrahin arbitrat, mafioz e hajdut. Kto antivlera t shum deputetve e qeveritarve e kan ulur shum besimin e popullit tek politikant. Ndrsa neni i zgjedhjes s presidentit, me ndryshimin e ri parashikon se, nse n votimin e pest kandidati pr President t Republiks merr 50% plus 1, pra 71 vota, Ai konsiderohet i zgjedhur. Shum drejt. Sa vende demokratike kan kt procedur. Shumica. Ather prse ne duhet t mbajm nj nen q sjell kriza apo korrupsion t rnd politik n zgjedhjen e presidentit. far eksperience kemi ne pr zgjedhjet e presidentve?. Sa koh e sa mund sht harxhuar pr ti dhn zgjidhje krizs, pa folur ktu pr prestigjin e prishur q n fillim t presidentit t zgjedhur nga skutat e politiks s klaneve. Po kshtu, mocioni besimit dhe mosbesimit pr Kryeministrin. sht praktik n shum vende me demokraci t zhvilluar. Me kto ndryshime, n nenet pr mocionin e besimit dhe t mosbesimit, rritet prgjegjsia e qeverisjes dhe shkurtohen procedurat pr zgjedhjen e nj kryeministri t ri. Nse deputett nuk jan t aft t zgjedhin nj kryeministr t ri, ather ska prse t vazhdoj m tej ky parlament. Me t drejt, duhet shprndar dhe t kalohet n zgjedhje t reja parlamentare pr t vendosur raporte dhe ekuilibra t rinj. Por, gangrena m e madhe tek n ka qen mos prcaktimi i mandatit t prokurorit t prgjithshm. Tani u prcaktua edhe mandati tij 5 vjear pr qndrimin n detyr, por me t drejt riemrimi. Po kshtu, me shum vlera sht ndryshimi statusit t KQZ-s, i cili tashm nuk do t jet m institucion kushtetues. Pra, kushdo q ka nj kultur t mjaftueshme dhe gjykon me pa anshmri dhe gjakftohtsi, sht tepr i qart se reforma kushtetuese ishte domosdoshmri dhe krejtsisht e nevojshme. Kundr ktyre ndryshimeve, madje me nj qndrim radikal, sht pozicionuar kryetari i LSI-se dhe nj pjes e lidershipit t tij. Njerzit q i ndjekin n vazhdimsi zhvillimet politike dhe pa asnj pasion partiak, arrijn n konkluzionin se kjo parti lufton m shum pr interesat e saj, kryesisht te disa personave karrierist, sesa pr interesat e zhvillimit kombtar. Ky lidreship krkon t marr pushtet me do mim. Ata aktualisht jan opozita m agresive ndaj Partis Socialiste dhe prpiqet ta grryej at nga brenda, pun t ciln nuk e bn ndaj saj as Partia Demokratike. Pretendimet pr ndryshimet e Ligjit Zgjedhor patn edhe partit e krahut t djatht, por nuk i vendosn ultimatume dhe nuk e akuzuan Berishn pr tradhti kushtetuese. Prandaj e Djathta vazhdon te jet e akorduar dhe asnjra nuk po e ha nga brenda tjetrn. LSI edhe nse do t mund t realizoj procedurat e brjes s referendumit, jo vetm q at nuk do ta fitoj, mbasi kto ndryshime mbshteten fuqishm nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara t Ameriks, vende nga t cilat i kan kthyer syt t gjitha shqiptart, por edhe e kuptojn mjaft mir se prse sht ndrmarr kjo iniciativ. Populli dhe elektorati t mbshtet kur punon dhe lufton t mbrosh te drejtat dhe lirit e tyre, kur nuk t z gjumi pr rritjen e zhvillimit ekonomik t familjeve shqiptare, t arsimimit dhe edukimit t fmijve t tyre, kur n plan t par vendos kto interesa prfaqsuese dhe jo karriget kryeministrore e ministrore. Por, n fund t fundit ky qndrim agresiv i LSI-s i prket plotsisht politiks konfliktuale q e ka lodhur kaq shum popullin dhe e ka ln kaq mbrapa zhvillimin ekonomik t vendit. Kto i ka shum t qarta elektorati shqiptar, mbasi shum prej tyre kane halle t mdha pr t mbijetuar. Detyra e qeverisjes s vendit tani sht sigurimi infrastrukturs s domosdoshme t zgjedhjeve, veanrisht t paisjes s qytetarve me kartat e identitetit dhe prfundimin e regjistrit themeltar t popullsis s vendit. Reformat e domosdoshme duhet t vazhdojn t thellohen dhe t realizohen m shpejt. Integrimi i plot i vendit vitin e ardhshm n NATO dhe prafrimi me standardet e Bashkimit Evropian jan detyrat parsore t politiks s vendit. Kush prodhon dhe zbaton reforma bashkkohore pr integrim m t shpejt dhe rrit stabilitetin politik e zhvillimin e mirqenies s popullit do t votohet nga elektorati pr ta qeverisur at. Partit q nuk mund ti realizojn kto e kan vendin jo vetm n opozit, por elektorati me Ligjin e ri t Zgjedhjeve do ti nxjerr jasht parlamentit. Kt rrug ndjek e gjitha bota demokratike.
*Drejtor i Instit