Ramiz Alia : PS-ja trashëgoi strukturat e Partisë së Punës

Intervista/ Ramiz Alia tregon se si u themelua Partia Socialiste dhe si u vendos Fatos Nano kryetar

N emisionin “Ora e Debatit” n televizionin Ora News, i ftuar, nj nga personazhet e historis s Shqipris, pas Lufts II Botrore, pasardhsi i Enver Hoxhs dhe Presidenti i par t Shqipris pluraliste, Ramiz Alia, rrfehet pr nj pjes t ngjarjeve m t rndsishme q kan ndodhur n vend. Gazeta boton intervistn pr gazetarin Alfred Peza, ku Alia tregon versionin e tij pr disa nga ngjarjet m t rndsishme t Shqipris prej vitit 1990. Pse nuk qe ai q e drgoi Berishn te studentt? Cilat ishin parashikimet e tij pr komunizmin? N cilin moment e kuptoi se sistemi do t shembej? Si e prjetoi vrasjen e ausheskut? Themelimi i PS-s dhe si e konsideron ai at. Pasardhsi i diktatorit dhe vet prfaqsues pr vite m radh i diktaturs, Alia thot se PS sht trashgimtare e PPSH-s. Ajo, sipas tij, trashgoi nga Partia e Puns strukturat dhe mjaft pjes t saj. Alia thot se ky kishte qen vullneti i tij dhe madje edhe caktimi i Fatos Nanos n krye t ksaj partie.

Kto pes vite, nga 1985 deri n vitin 1990, kur u rrzua komunizmi dhe ndryshoi sistemi, cilat konsideroni si problemet m t vshtira q ju prballuat?

Gjat asaj periudhe dy momente jan me rndsi pr t’u theksuar. Momenti i par jan vshtirsit ekonomike. Duhet thn q qyshkur ishte gjall akoma Enveri, me nj fjal, q nga vitit 1980-1982 e ktej, vshtirsit ekonomike filluan t shfaqeshin me forc n Shqipri. Sigurisht kto ishin pasoj, n radh t par, e mbylljes, thon. Por, ishin edhe pasoj e prishjes s marrdhnieve tona me Kinn q ndodhn n vitin 1978. Dihet q Kina na ndihmonte shum, bashkpunimi me Kinn veanrisht pr ne kishte rndsi t madhe n fushn ekonomike, qoft pr ndrtime t disa objekteve m t mdha q kemi pasur ne n ekonomi, furnizimi i bujqsis me traktor, m kujtohet erdhn 1 mij traktor nga Kina, prve faktorve t tjer ekonomik, t cilt i dhan dor mjaft zhvillimit t vendit ton. Ndrsa, pas prishjes s marrdhnieve me Kinn, deri diku nga viti 1982-1983, eci ekonomia jon, pati mundsi t ecte, por pastaj filluan vshtirsi dhe rnie ekonomike. Pra, mund t them q n at periudh t viteve 1980-1990, meq pyett vshtirsit, sfida ekonomike. E dyta, sfida politike. Pasi, kini parasysh se ather ndodhn ngjarjet m t mdha n plan ndrkombtar, domethn n tetor t vitit 1989 filluan ngjarjet e Polonis, rnia e Murit t Berlinit dhe fill pas tij, rnia e t gjith socialistve t Lindjes q prfundoi n Rumani me vrasjen e ausheskut dhe njkohsisht shprndarja e Bashkimit Sovjetik. Natyrisht kjo situat krijoi vshtirsi t mdha politike sepse jo m n Shqipri, por bota e jashtme po priste dominon e fundit, kur do t binte kjo domino q ishte Shqipria. Pati sinjale n Shqipri. Sinjali i par ishte n korrik t vitit 1990 kur u futn n ambasada rreth 5 mij veta. Mendoj q ne e zgjidhm shum mir, shum drejt, pa asnj konflikt at problem t madh. Ne krkuam bashkpunimin e OKB-s, t Perez de Cuellarit, me t cilin un kisha miqsi, lidhje me t, se ai erdhi n Shqipri. Kshtu q, menjher me t’i krkuar atij q t na ndihmoj, drgoi njerz pr kt shtje. Rndsi ka fakti q ne realizuam q t tr ata t rinj, nuk sht puna pr t’i hapur rrug t iknin, por ajo q ka rndsi edhe pr vet t rinjt q t iknin si qytetar normal. Domethn t pajisur me pasaportat e shtetit shqiptar, q atje ku do t venin t mos ishin ilegal.

Kur e kuptuat fillimisht q filloi rrzimi, prpara Murit t Berlinit, kishte shenja q komunizmi do t rrzohej?

Nuk kishte askush shenja, as Gorbaovi vet, asnj s’i kishte ato shenja, as Perndimi nuk i kishte. Ishte e papritur. Sidoqoft, kur ndodhn ngjarjet e Berlinit, pa dyshim fillova t mendoja q duhej dika t bhej tek ne. Ngjarjet u rrokullisn aq shpejt...

Vrasjen e ausheskut e keni ndjekur n televizion?

Sigurisht.

far efekti ju krijoi?

Ai ishte nj krim i paramenduar.

Domethn ju e mort sinjalin?

Sistemin q duhet ndryshuar e dha Muri i Berlinit, q ran t gjitha vendet e Evrops Lindore, ra Bashkimi Sovjetik.

Dshmitar t Bllokut kan thn q u prjetua me frik dhe panik vrasja e ausheskut dhe ka ndikuar shum m pas tek vendimet q u morn n Shqipri pr t shkuar tek pluralizmi.

Jo, nuk e mendoj, se ajo ishte n dhjetor t vitit 1989, e ausheskut. Ne n 2 korrik 1990 ishte kjo e ktyre, ne vazhduam rrugn ton edhe pas 2 korrikut. Problemi prfundimisht q u pa, ne gjat vitit 1990 ne u prpoqm t bjm disa rishikime, si ishte problemi i fes, t rivendosnim fen, lidhur me oborrin kooperativist, t bnim disa rishikime t sistemit ton, ta zbusnim sistemin, me qllim q t evitonim...

Masat q mort ju, ishin pr t evituar rrzimin e komunizmit n Shqipri apo pr t sjell pluralizmin?

Deri n at koh, n 1990, ne luftonim pr t evituar rrzimin e komunizmit, duke i krijuar sistemit mundsi t reja, t’i prshtateshe kushteve t reja q u krijuan. Kur erdhi momenti i lvizjes studentore, jemi tani n fund t vitit 1990, ather ishte e qart pr ne, pr t gjith, ishte e qart q tashm nuk ka rrug tjetr, por n at koh, jo vetm s’ka rrug, por tashm kalimi duhej
n mnyr q t mos ndodhte asnj incident se kishte mundsi pr gjakderdhje.

A kishit indikator nga shrbimet sekrete q gjrat po lviznin, indikator nga shkrime q bnin intelektual t ndryshm, Ismail Kadare, Sali Berisha, Ylli Popa, Servet Pllumbi e kshtu me radh...

Po. Domethn indikator nga organet e sigurimit nuk kam pasur gj. Nga kto ktu nuk kishte gj. N gusht t vitit 1990 un kam
nj mbledhje t intelektualve n Tiran, ku ishin t gjith kta emra q prmende ti, pra Ismail Kadare, Sali Berisha, Dritro Agolli, ishin 100 e disa intelektual. Krkoja nga ata mendimin lidhur me zhvillimet, far propozimesh bnin. N at koh ne kishim shtruar problemin e demokratizimit t jets, n kuptimin q t demokratizohej mendimi, q do njeri t fliste lirisht.

A mund t kishte demokraci mendimi pa demokraci politike?

Do t vij edhe ktu. N kt plan q them un, foln t gjith shokt, ishin t ktij mendimi q thash edhe un. N nj moment, kur e pash q nuk po shkonin m tej, shtrova un shtjen: Ore shok, thash, si mendoni, a duhet ne t kalojm tek pluripartizmi? Prgjigjen e par e dha Luan Omari, q e shpjeguan se pse tek ne nuk jan kushtet pr pluripartizm. Pastaj foli Sali Berisha...

Ai t kishte uar letr prpara...

Po. Un i thash, nse ka nj njeri q e di kt pun, je ti, por nse s’do t flassh mos fol. Pastaj kaloi me t qeshur. Pra, mendimi i tyre ishte jo. Kjo ishte n gusht t 1990-s. Pa dyshim q kan pasur shum arsye q ata u rezervuan pr kt, por sidoqoft, kaq than. Kur erdhi lvizja studentore, ather un dhe shok t tjer ishim t bindur se tashm nuk ka far bhet n rrugn socialiste, por duhet kaluar n pluripartizm.

Po t ishte se po nxisnit pluralizmin do ta kishit prgatitur dik q ta thoshte edhe e thoshit edhe vet...

Qart, nuk e kisha at bindje. Un t qartn e kisha kur filloi lvizja studentore, pr mua ather mbaroi. Nuk mund t bhej.

8 dhjetori ishte dita kur e kuptuat prfundimisht?

Kjo ishte 8 dhjetor, duke u gdhir 9. Kur m krkuan studentt q t shkoja t’i takoja, shkova t’i takoja n korpusin e universitetit. T nesrmen nuk shkuan n msim, si u kisha thn, q po t shkoni n msim ju do t vij un pasdite. Pasdite takimi s’u b. Ata vazhduan n demonstrat. Un t nesrmen nuk shkova dot. Edhe situata ishte acaruar. Ather un thirra Berishn, s’e njihja mir.

Sali Berisha ishte pjes e elits intelektuale t Tirans s asaj kohe?

Pa dyshim. Kishte shkruar edhe n shtyp n ato koh. Ishin mendimet e veta, karakter demokratik. E thirra Saliun, kam
muhabet as 2 minuta jo. I thash: T lutem shum, meq do t shkosh tek studentt, u thuaj nga ana ime se un nuk vajta sot sepse ata nuk vajtn, nse ata nesr shkojn n shkoll, un vete pasdite tek ata. Kaq edhe asgj tjetr.

A mund t konsiderohet kjo q ju e uat Sali Berishn tek studentt n at kuptim q ishte i drguari juaj pr t
pluralizmin, si vijues i msimeve tuaj?

Jo s’ka lidhje, s’ka asnj lidhje tjetr, ky ishte misioni q i ngarkova un. Ai vajti, se far ka thn s’e di. Di vetm q erdhi tek un n 12 e gjysm t nats, m tha kto fjal, i thash un, i the, vajta m tha, me ata nuk merresh vesh, far thot njri nuk thot tjetri. Mir i thash un, ua the ato q t thash. Ia thash, m tha. Mir i thash un, faleminderit, natn e mir, natn e mir. Kaq edhe asnj fjal tjetr.

Pastaj e keni takuar si kundrshtar politik?

Madje, pas dy ditsh e mora vesh q ka aderuar.

Si ishte periudha e shpalljes s pluralizmit pr ju n aspektin brenda Partis s Puns? Si u menaxhua ky moment?

sht vrtet momenti m i vshtir. Ishte e vshtir t bisedoj me shokt e tu. Kjo ishte m e vshtira. M duhej t veja t takoja punonjsit e Ministris s Brendshme, krkonin ata sqarime. M duhej t takoja oficert e Ministris s Mbrojtjes, krkonin llogari ata.

Nga cila struktur ju vinte m shum presioni?

Nga kto q thash. Domethn, t tr ishin t shqetsuar n at koh. Ishte nj situat e rnd pr faktin se po ndryshonte nj sistem, por secili e ndiente veten t tradhtuar n njfar mnyre. Po ndodhte nj gj n kundrshtim me jetn e tyre, me idealin e tyre.

Po brenda Byros si ishte presioni?

Kishte mendime t ndryshme.

Keni pasur krcnime nga shokt tuaj?

Jo, nuk ka pasur.

Ka pasur dhe besoj q ju e keni dgjuar q thuhej se Nexhmije Hoxhn e kan plagosur?

Jo jo, nuk ka pasur as nga askush, s’ka pasur gjra t tilla se ne diskutonim.

Bnte presion Nexhmija?

Jo. Ishte e ndrgjegjshme pr kt. Ajo ishte e vrar n momentin q goditej figura e Enver Hoxhs. sht logjike. Pr shembull, kur u hoq monumenti i Enver Hoxhs n sheshin “Sknderbej”, vjen sekretari im m njofton se ra monumenti. Un ua komunikova shokve se ra monumenti.

Si ishte reagimi?

Shokt e tjer reaguan, t gjith u dshpruan, nuk reaguan gj. Nexhmija krejt logjikshm iu mbushn syt me lot dhe qau.

Ju that q nuk keni pasur nj rol specifik pr drgimin e Sali Berishs n krye t lvizjes studentore dhe themelimit t PD-s. Ai ishte nj proces prtej vullnetit tuaj, s’mund ta kontrollonit dot besoj?

far ka
Saliu, sht pun e Saliut, s’kishte pun me mua. Me mua kishte vetm t’i transmetonte at q nuk vajta pse s’vajtn ata n msim dhe do t veja nse do t venin ata n msim.

Kto dit mbushen 19 vjet nga themelimi i PS-s dhe shndrrimi i PPSH-s n PS. Po ktu, keni pasur rol dhe cili ka qen roli juaj?

Dihet, pas atyre normave t statutit ton n at koh, q un meqense isha President, dhash dorheqjen si Sekretar i Partis, se funksionimi ishte i papajtueshm. Kshtu q n parti ishin shokt e tjer dhe natyrisht nuk isha i huaj pr partin dhe isha n dijeni pr prgatitjet q po bheshin pr kalimin e Partis s Puns n Parti Socialiste, gj q u b n kongres, q u b nj raport, platforma, q m duket e lexoi Xhelil Gjoni. Un mendoj q kalimi i PPSH-s n PS ishte krejt normal dhe i domosdoshm.

Ju n at periudh ishit pr shkrirje t PPSH-s dhe krijimin e nj Partie Socialiste mbi bazn e kushteve t reja t s majts apo ishit pr ruajtjen e strukturave dhe thjesht pr ndryshimin e emrimit dhe vazhdimsia?

Un isha pr kt q u b, q pak a shum ishte ruajtje e partis, e strukturave t saj, por shndrrimi i tyre n PS. Pr arsye se po t bhej shprndarje e t gjith partis dhe t krijohej nga e para PS ishte nj koh e humbur. Nuk kishte logjik se partia e re duhet t trashgonte gjrat e mira t PPSH-s. Kshtu u b kjo parti.

Ju keni luajtur rol n vendosjen dhe n zgjedhjen e Fatos Nanos si kryetar?

Rol, Fatosin e zgjodhn ata, komisioni q u caktua. Nuk ka dyshim q un kam qen pr Fatos Nanon dhe e kam respektuar si nj njeri i aft, edhe kur u b Kryeministr, jam un q e kam iniciuar pr kt detyr se kam vlersuar tek ai nj shok mjaft t prgatitur.

sht e vrtet q ju prpara Fatos Nanos keni thrritur Maqo Lakrorin pr t’i propozuar nj funksion t till?

Kam pasur nj ide edhe pr Maqo Lakrorin, por nuk pranoi.

Ka pasur kandidatura t tjera?

N at koh jo.

Pse Fatos Nano dhe jo nj tjetr?

Mua m sht dukur nj kuadr shum i prshtatshm n at koh, po t m pyessh sot, s’e kam at mendim.

Pse?

Fatosi tani ka ndryshuar shum.

Nuk sht Fatosi i asaj periudhe?

Jo, nuk sht, ka ndryshuar negativisht, pr mendimin tim. Roli q po luan sot sht shum i keq, nuk e prkrah.

Me mendjen q jeni sot, k mund t vinit n at koh?

Po Fatos Nanon. Pr at koh pr at koh kam qen i bindur.

Edhe me mendjen e sotme?

Edhe me mendjen e sotme. Por, Fatosi i sotm sht me para. Fatosi i athershm ka qen pa para.

sht sistem kapitalist, sistem konkurrence ku paraja s’sht e keqe si ka qen dikur, ajo sht e mir...

Un s’thash gj, ajo t ndryshon.

Keni luajtur rol ju m pas edhe pr krert e partive t tjera q u krijuan n at periudh?

Absolutisht jo. As pr asnj. Ka shum njerz q thon tani pse Fatosin e bre t PS-s, Berishn n PD, kt e ove ktu, jo jo asnjrin.

Nuk donit apo nuk kishit mundsi?

Nuk ishte n linjn time q t interesohesha. Un t thash, e drgova Berishn pr t vendosur raportin tim me studentt, pr t sqaruar raportin tim me studentt, vetm kaq. Pastaj se ’bnin studentt pr t krijuar PD-n, ku u fut dhe Berisha, kjo s’m intereson mua, sht pun e tyre. Ndrkoh Sknder Gjinushi krijonte PSD-n, ishte pun e tij, s’u konsultua me mua pr kt gj. Po, thash jam i interesuar pr PS-n q rrjedh nga Partia e Puns. Edhe sot q ne bisedojm, un s’jam antar i PS-s, por jam i majt, s’e njoh fare Edi Ramn, s’takohem ndonjher me t.

S’e ke takuar kurr Edi Ramn?

Nuk them se s’dua ta takoj, s’ka ndonj inat, s’e kam takuar se s’e quaj t nevojshme.

Po n vitet ‘90 ia keni dgjuar emrin?

E kam dgjuar emrin e tij dhe pikpamjet e tij. E kam dgjuar dhe e dgjoj.

Po me Sali Berishn dhe Fatos Nanon jeni takuar?

Asnjher m. Jam takuar si gjithmon n funksion t detyrs, me kta jam takuar.

Po me Nexhmijen je takuar?

Jam takuar, marrdhnie miqsore.

Si dikur?

Jo.

Ka nj arje midis jush?

Ka ndryshuar sigurisht, edhe mosha ka ndryshuar, muhabetet kan ndryshuar.

Ia vini pleqris apo mendimeve q ju kan ndar rrugs?

Jo nuk ka mendime, sht vet jeta kshtu.

Dua nj mendim tuajin pr Sigurimin e Shtetit, far vlersimi keni dhe a ka
krime?

Nuk kam folur dhe s’jam shprehur asnjher, sepse un gjat tr jets sime s’jam marr asnjher me Sigurimin e Shtetit.

sht marr me ju?

S’e besoj. Un jam marr gjithmon me kulturn, arsimin, me propagandn, me politikn e jashtme. Kto kan qen fushat e mia. Edhe kur isha udhheqs i Shqipris ka pasur nj ministr n at koh, ka qen Hekurani, sht marr ai, kur ka pasur ndonj problem t madh...

Keni ndonj mendim tuajin pr Sigurimin e Shtetit?

N periudha t ndryshme historike Sigurimi i Shtetit ka luajtur nj rol t rndsishm n mbrojtje t liris dhe pavarsis s vendit ton. Njerzit q kan punuar n sigurim, kan nj rol shum t madh pr t mbrojtur vendin ton. Un n radh t par flas pr at Sigurim t Shtetit q kam punuar nga jasht. Tani, a ka pasur veprimtari jonormale n punn e Sigurimit t Shtetit? Besoj q ka pasur dhe jam i bindur q ka pasur, sepse kur bjm ndonj vrejtje q lufta e klasave sht ashprsuar, sigurimi ka luajtur rol negativ, n acarimin e mtejshm t lufts s klasave, n goditje ndonjher pa t drejt nga nj drejtim n nj drejtim tjetr.

Prve ndihmess dhe rolit negativ n luftn e klasave?

Nuk kam.

Nj ish-drejtues i Sigurimit t Shtetit, n nj ambient ku kam qen prezent, ka thn q m ka ardhur turp q kam drejtuar Sigurimin, kur kam msuar t vrtetn pr bombn n ambasadn sovjetike, ku ai la fare hapur t kuptuar se ishte vepr e Sigurimit t Shtetit...

Un sht e para her q e dgjoj kt. Un e kam ditur q bomba sht vn nga jugosllavt, nse sht fjala pr vitin 1945.

Po pr kt bomb u dnuan intelektual shqiptar.

E di. Por un them se nuk jam shum i sakt n kt drejtim.