Rregullimi i Ballkanit

Perdja sht gati t ngrihet n aktin e radhs s diplomacis ballkanike: mendimi kshillues i Gjykats Ndrkombtare t Drejtsis (GJND) pr ligjshmrin e pavarsis s Kosovs n 2008, pritet t bhet i ditur m von kt ver. Mbshtetja n GJND ishte nj tentim mendjempreht diplomatik i Beogradit pr t bler m shum se dy vjet koh, me qllim t ngadalsimit t vrullit ndrkombtar t njohjeve t Kosovs dhe vendosjes n ngrirje t thell t kandidaturs s saj pr OKB.

Askush nuk e di far do t vendos Gjykata, mirpo:

-N qoft se mendimi e favorizon Kosovn, kjo do t’i sjell shtetit t ri shtimin e numrit t njohjeve nga 69, sa sht tash, nj numr i rndsishm, por ende i pamjaftueshm. Por, Kosova nuk do ta fitoj njohjen nga Serbia, as pranimin n OKB pr shkak t vetos ruse. As Serbia nuk do t heq dor nga krkesa e saj pr pjesn veriore t Kosovs, t banuar kryesisht nga serbt. Kosovs do t’i prmirsohet statusi i saj i pacaktuar.

-N qoft se mendimi sht kundr Kosovs, shteti i brisht do ta mbaj pavarsin e tij, por do t’i humbas disa njohje bashk me shpresn pr t hyr n OKB ose BE. Kosova do t mbetet pa caktueshmri edhe m t rrezikshme, gj q do t krijoj mundsi pr dhun serioze popullore kundr serbve n Kosov.

-Nse ndodh ajo q pritet nga shumica, Gjykata, me nj frik t kuptueshme nga pasojat e vendimeve t saj, nuk do t rreshtohet me asnjrn nga palt. Shum shtete q kan qndruar mnjan debatit pr njohjen e Kosovs, do t jen m t hapura ndaj ktij opsioni, gj t ciln Serbia e kupton shum mir.

Duke u prballur me rnien e prkrahjes ndrkombtare pr kundrshtimin e tij t vendosur, Beogradi ka gjasa t krkoj hapjen e negociatave me Prishtinn pr marrdhniet e tyre n t ardhmen. I plqeu apo jo, Kosovs do t’i duhet t prfshihet n bisedime, sepse protektort e saj perndimor do t insistojn. Ky skenar sht edhe i rrezikshm, edhe premtues, ndrsa do t ket implikime serioze jo vetm pr Kosovn dhe Serbin, por edhe pr shtetet fqinje, Maqedonin dhe Bosnjn.

Iniciativa e pashpres e Serbis

Duke parashikuar prkrahje t vogl nga Gjykata, Serbia ka filluar q t’i paraprij nj nisme t re diplomatike. Ndonse fillimisht mund t prpiqen pr nj raund tjetr t "ndrkombtarizimit" t shtjes n Kombet e Bashkuara, zyrtart e lart t Beogradit jan duke iu pshpritur zyrtarve perndimor dhe vizitorve se ata duan t arrijn nj marrveshje pr Kosovn. Kjo n vetvete sht risi, pas viteve t paraqitjes s krkesave rreth Kosovs me nj gjuh rigide dhe emocionale.

Perndimi sht duke vshtruar me vmendje. Por, pr diplomatt perndimor sht e paqart nse Beogradi sht i gatshm t bj kompromis me ato kushte q do ta bjn t mundshm nj rezultat stabilizues. Ndrmjetsuesit serb kmbngulin n tri gjra: ndryshimin e rregullimit territorial dhe kthimin nn administrim t Serbis t rajoneve t banuara me serb n Veriun e Kosovs; trajtimin e veant pr disa manastire ortodokse n Kosov dhe nj mirkuptim implicit q Perndimi t mos i lejoj kosovart t krkojn tepr pr kompensim.

Disa zyrtar thon se Serbia do t jet e prgatitur ta ndrpres fushatn kundr njohjeve t mtejshme ndrkombtare t pavarsis s Kosovs dhe ndoshta ta lejoj Kosovn n OKB, por t mos e njoh at. Mbetet pr t'u testuar se sa e fuqishme sht kjo pozit. Motivimi i serbve sht i qart: t gjendet zgjidhje pr kufijt, gj q do t’u mundsonte avancimin e axhends s tyre t pranimit n BE, t mos pengohet rrjedhja e ndihmave evropiane, si dhe t mbrohen linjat e tyre t brendshme politike.

Disa n Evrop pohojn se do t ishte e paprgjegjshme t injorohej mundsia pr ta hulumtuar fleksibilitetin e Serbis rreth marrdhnies s re me Kosovn. Duhet t shmanget nj konflikt i ngrir n Ballkan, q do t zgjaste n koh t pacaktuar - shprthimi i dhuns kohve t fundit n veri t Mitrovics tregon jostabilitetin e ngecjes aktuale n veri. Zyrtart evropian do t preferonin t mos e kishin nj konflikt t ngrir t vazhdueshm.

Fuqia e diplomacis, politiks dhe politikave ekonomike t tyre pr disa dekada t kaluara ka qen n kaprcimin e ndarjeve kombtare dhe etnike, kurse ata besojn se n kt proces kan marr msime t rndsishme, t cilat konvertohen n taktika t suksesshme diplomatike.

Uashingtoni sht i interesuar, por edhe ai i frikohet rrezikut dhe destabilizimit. Diskutimet pr ndarjen e Veriut t Kosovs krijojn nj atmosfer pr mundsin e hakmarrjes s kosovarve t zemruar ndaj serbve q jetojn n zonat e tjera t Kosovs. Ato, po ashtu, mund ta nxisin komunitetin e tendosur shqiptar n Maqedoni pr t’ia kthyer shpinn Shkupit dhe pr t’u bashkuar me Shqiprin dhe Kosovn, me qllim t formimit t nj shteti t prbashkt shqiptar.

N qoft se ekziston mundsia pr t arritur marrveshje, ather do t kishte kuptim t definoheshin detajet pr ta realizuar. Gjithashtu, sht e logjikshme t thuhet se nj konflikt i ngrir sht m i mir sesa rrezikimi i prsritjes s dhuns dhe shprbrjes s Maqedonis, nse nxitohet t hyhet n negociata me supozime optimiste, t cilat mund t mos japin fryte. Aleatt duhet t’i zgjidhin mospajtimet e tyre dhe t arrijn nj mirkuptim pr at q do t prbnte nj rezultat stabilizues para insistimit n negociata substanciale n mes t dy palve.

Dimensioni rajonal

Hapi i tyre i par do t duhej t ishte shqyrtimi i situats rajonale dhe ndikimi i negociatave, duke filluar me Prishtinn. Kosova sht e gjallrishme dhe siprmarrse, por politikisht sht rrmuj. Ajo aspiron t jet shtet i pavarur me orientim perndimor, por qeveria e saj dyshohet pr korrupsion dhe n mas t madhe e ka harxhuar pozicionin e saj moral, si n popull ashtu edhe n Perndim. Sundimi i vazhdueshm ndrkombtar m s shumti ka dshtuar n krijimin e institucioneve t nj shteti modern demokratik dhe ka vendosur standarde t ulta n parandalimin e korrupsionit. Kosova duhet t lirohet nga mentaliteti i varsis q sht nxitur nga m shum se nj dekad e dominimit perndimor, por edhe m tej duhet t ket qasje n ndihmn perndimore dhe kshillimet n shum sektor. Lidert e Kosovs, pa marr parasysh mospajtimet e tyre t mdha t brendshme, mund t bashkohen kur sht fjala te raporti me Serbin. Nuk jan entuziast pr negociatat, por duan q fardo negociatash t prfundojn me Kosovn si shtet i pavarur dhe me rajonin verior t Kosovs, t banuar me shumic serbe, pjes t veten. Ata kan frik se Perndimi, n padurim pr t arritur deri te zgjidhja, do t pranoj negociata t tejzgjatura q n fund do t rezultojn me dobsimin e mbshtetjes pr synimet e Kosovs. Politikant kosovar gjithashtu i friksohen zemrimit popullor nga ndonj “kompromis” lidhur me ndarjen aktuale de facto t Veriut, q dominohet nga serbt.

* * *

Serbia krkon t antarsohet n BE, por lidert evropian kan prcjell mesazhe t prziera - ndonjher duket se thon q Serbia mund ta arrij pranimin pa zgjidhjen e problemit t Kosovs. N esenc, qeveria “Tadi” ka vazhduar qndrimin prjashtues pr Kosovn t regjimit t mparshm t Koshtunics, por me nj stil m t sofistikuar dhe t nuancuar, me t cilin ka fituar miq jasht vendit. Serbia ka punuar shum pr ta ruajtur kontrollin mbi pjesn veriore t Kosovs - t prqendruar n qytetin e ndar t Mitrovics - kurse Perndimi nuk ka
asgj pr ta parandaluar kt gjendje q nga lufta e vitit 1999.

Derisa shum serb jan lodhur me problemin e Kosovs dhe dshirojn q qeveria t fokusohet n shtjet qendrore t jets s tyre, klasa politike serbe ende sht politikisht ngurruese t rrezikoj me ndryshimin e qasjes ndaj Kosovs. Zyrtart e lart serb haptas e pranojn se Kosova sht e humbur pr ta, por pohojn se nuk mund t largohen nga Kosova "duarbosh". Pr shkak t brengave politike t ktij lloji, Boris Tadi duhet ta finalizoj cilindo rezultat t negociuar para zgjedhjeve t ardhshme n Serbi, n prill 2012. Maqedonia fqinje sht nj shtet me rrezikshmri dhe potencialisht sht m drejtprdrejt e prekur nga negociatat rreth Kosovs. Ajo mbetet e ndar n mes t shqiptarve t varfr dhe sllavve pak m t pasur, pavarsisht Marrveshjes s Ohrit q sht arritur me vshtirsi pr ta kaprcyer hendekun mes tyre dhe pr t krijuar nj shtet politikisht t qndrueshm. Shpresa e saj q ta ruaj stabilitetin e brendshm nprmjet pranimit n NATO u pengua nga refuzimi i Greqis pr t lejuar q ta prdor emrin e saj zyrtar. Shqiptart e Maqedonis jan n kontakt t afrt me shqiptart n Shqipri dhe Kosov, ndrsa bashkimi i shqiptarve sht n mendjen e shum prej tyre. Pr nj koh t gjat, mes aktorve t Ballkanit ka qen i pakundrshtueshm fakti se do ndarje e Kosovs do t onte n shkputjen e Maqedonis Perndimore, t dominuar nga shqiptart.

Perndimi dhe menaxhimi i negociatave

BE-ja dhe SHBA-ja mbesin thellsisht t prfshira n rajon, por me trupa, financime dhe qeverisje m t vogl. Qasja e tyre gjat dy dekadave t fundit ka qen e vonuar dhe pragmatike - zgjidhja e problemeve nj nga nj. Daytoni i dha fund lufts, por e bri kt n kurriz t ndarjes s prhershme etnike q e ka penguar prparimin politik t Bosnjs, kurse lideri i entitetit serb haptas krkon t pavarsohet.

NATO-ja e liroi Kosovn nga Milloshevii, por pr ta respektuar Serbin, gjat krijimit t entitetit t pavarur i la t paqart kufijt territorial t shtetit. BE-ja dhe SHBA-ja me do kusht krkuan ta mbanin Maqedonin t bashkuar me an t Marrveshjes s Ohrit, por m pas e zhvendosn vmendjen dhe nuk u angazhuan mjaftueshm pr ta ndihmuar shtetin t funksiononte m mir. BE-ja ka zvendsuar Shtetet e Bashkuara si arbitri kryesor n rajon sa i prket financimit dhe trupave, ndrsa shpresa pr pranim n BE sht mjeti kryesor pr nxitjen e bashkpunimit midis vendeve. Shum njerz friksohen se BE-ja nuk sht e aft pr ta zgjidhur shtjen e Kosovs, dhe jo vetm pr shkak t ndasive brenda Unionit rreth shtjes s Kosovn. Formula e BE-s pr progresin n rajon ende mbetet pr t’u testuar, ndrsa shpresat pr pranim tash pr tash jan trhequr. SHBA-ja ka mbetur aktore kryesore vetm n Kosov - gj q shpesh e ka hidhruar BE-n - sepse populli i Kosovs e konsideron SHBA-n si t vetmin mik t besueshm.

Aktualisht, shtetet perndimore po flasin pr negociata, por jan duke menduar n "bisedime teknike" pr pasaportat, doganat, si dhe shtjet e tjera midis Serbis dhe Kosovs. Kto jan shtje t rndsishme praktike q ndikojn n jetesn e qytetarve t tyre, por nuk kan t bjn me shtjet m t gjera mes vendeve dhe sigurisht jo me ato q jan prioritet i qeveris s Serbis dhe asaj t Kosovs. Kohve t fundit, shtja e ndarjes s Kosovs e ka fituar vmendjen publike n t gjith Ballkanin.

Nj problem me t cilin prballen negociatort perndimor, sht se ndarja e Kosovs n kmbim t antarsimit t mundshm n OKB, pr nj shtet t cunguar si ai i Kosovs, nuk sht nj propozim i tregtueshm n Prishtin. As Serbia nuk mund t pres q Perndimi n kt koh t’i bj presion pals m t dobt - Kosovs - pr t’i pranuar kushtet q jan m pak se krkesat e saj minimale.

Sfida do t konsistoj n prcaktimin e ekzistimit t fleksibilitetit t mjaftueshm t pozicionit serb pr t
negociata, si dhe faktit nse ka prfitim t mjaftueshm pr Serbin n marrveshje pr ta mbrojtur qeverin prej kritikave t ashpra nga linja e ashpr opozitare, q sht e parashikueshme. Kjo nuk do t thot se t dyja palt nuk kan asgj pr t fituar nga marrveshja. Qeveria “Tadi” beson se nuk ka pse t’u frikohet negociatave q mund ta prgatisin ndarjen e Kosovs, t’ia lehtsoj hyrjen n BE dhe t’ia heq bashksis ndrkombtare barrn e Kosovs Veriore.

As pr kosovart bisedimet nuk jan vetm humbse. Shumica e kosovarve preferojn q kufijt e tyre t mbeten ashtu si jan, edhe n qoft se nuk i kontrollojn, pr t’i shmangur pasojat e ndryshimit t tyre. Por, ata nuk do t ishin kundr largimit t 40.000 serbve q jetojn n veri t lumit Ibr dhe ta mirprisnin mundsin e kthimit t nj numri t shqiptarve q jetojn n Luginn e Preshevs, prgjat kufirit lindor t Kosovs, pra, nj shkmbim territorial. Nse bhet vullnetarisht dhe paketohet si pjes e procesit t normalizimit t raporteve me Serbin, pa marr parasysh shqetsimet perndimore pr natyrn e tij etnike, shum kosovar do t mund t konsideronin nj shkmbim t till m par si forcim t shtetit t tyre t pavarur sesa tradhti nga ana e Perndimit. Por, kjo do t ishte kontroverse.

Zyrtarisht, t gjitha partit kryesore politike shqiptare t Kosovs jan kundrshtare t shkmbimit. Perndimi do t friksohej se serbt n "enklavat" n jug gjithashtu do t iknin n Serbi. Pavarsisht kontroverss, shkmbimi territorial mund t jet rrethana e vetme nn t ciln humbja e Veriut mund t jet e pranueshme pr Prishtinn dhe ksisoj ta siguroj bazn pr marrveshje. Kjo sht sugjeruar shpesh gjat viteve t paslufts dhe sht refuzuar nga Beogradi, por ka indikacione se tash sht opsion i mundshm. Beogradi duket se ende beson q mund ta rimkmb Veriun pa ndonj shkmbim territorial. Qeverit perndimore do t duhet t pyesin veten se far mund t arrihet realisht n kto negociata. N fund t fundit, premtimi pr pranim n BE duket gjithnj e m i largt dhe SHBA-ja ka mjaft pun t veta. Kalkulimet e gabuara politike jan m shum rregull sesa prjashtim n Ballkan dhe ka rrezik t konsiderueshm q edhe diplomatt e prmbajtur dhe me prvoj ta fillojn nj proces q do t’u shprthej n fytyrat e tyre. Me dy luftra t paprfunduara dhe me problemet me Iranin q krkojn vmendje t vazhdueshme t nivelit t lart, sht pretencioze pr Uashingtonin q t merret me kto shtje.

* * *

Ne besojm se parakushti thelbsor pr procesin negociator Kosov - Serbi, q nuk shpie n destabilizim rajonal, sht mirkuptimi midis SHBA-s dhe aleatve pr nj marrveshje e cila u prshtatet ktyre parametrave:

1. Pranimi i Parimit t Helsinkit, sipas t cilit, ndryshimet e kufijve midis shteteve nuk mund t imponohen, por jan t pranueshme nse ekziston pajtueshmria reciproke. Kjo do t parandalonte do tundim pr ta vendosur ndarjen e Kosovs vetm sa pr ta qetsuar Beogradin, por do ta linte dern hapur pr nj shkmbim territorial pr t cilin t dyja palt do t pajtoheshin nse do t’i plotsonte nevojat e tyre dhe ta ndihmonte stabilizimin e marrdhnieve.

2. Pajtueshmri nga Serbia pr ta lejuar Kosovn t antarsohet n Kombet e Bashkuara dhe gatishmri nga Kosova pr t’u pajtuar me kmbnguljen e Serbis q vendosja e marrdhnie diplomatike me Kosovn t mos jet e detyrueshme aktualisht, pasi ajo sht realitet i politiks serbe.

3. Prkushtim nga NATO-ja pr ta prfshir Kosovn n Aleanc, pas fardo zgjidhjeje t negociuar me Serbin. Kjo do t’i ndihmonte autoritetet pr t’u rezistuar tendencave irredentiste.

4. Forcimin e siguris t Maqedonis, si nj polis sigurimi kundr shprthimeve t papritura pas bisedimeve. Kjo nnkupton nj prpjekje t prgjithshme perndimore pr t ndrmjetsuar n zgjidhjen e shtjes s emrit me Greqin dhe antarsimin e shpejt t Maqedonis n NATO.

5. Nj vrejtje e unifikuar dhe e qart pr Kryeministrin e Republiks Serbe, Milorad Dodik, se shkputja nga Bosnja sht krejtsisht e papranueshme, nga frika se ai do t’i prshkallzoj prpjekjet e tij dhe do t kaloj nga tentimi i dobsimit t qeveris s Bosnjs n nj iniciativ t fuqishme pr t’u ndar nga Bosnja dhe pr t’u bashkuar me Serbin.

6. Qndrimi i forcave ushtarake perndimore n nj nivel t caktuar n Kosov, derisa t mos ket nj zgjidhje m t mir t marrdhnieve midis Serbis dhe Kosovs.

7. Nj afat pr kontrollin perndimor politik t Kosovs. Pa marr parasysh nse bisedimet kan sukses apo jo, viti 2012 duhet t jet fundi i marrveshjes pr EULEX-in. Duhet t ekzistoj nj dispozit pr ndihm t gjer teknike dhe ekonomike pr qeverin e Kosovs.

Nse bisedimet paraprake jozyrtare me serbt dhe kosovart, n nj koh t prshtatshme, tregojn se marrveshja nuk ka gjasa t arrihet, Perndimi duhet ta ndal procesin prpara fillimit t bisedimeve formale q rrisin pritshmrit dhe mund t’i bjn dm stabilitetit rajonal. Nse serbt dshmojn se realisht nuk jan t interesuar pr nj marrveshje, Perndimi duhet t bj at q kurr nuk ka qen i prgatitur ta bj: ta vendos nn kontroll rajonin verior t Kosovs, t dominuar nga serbt. Beogradi duhet ta kuptojn se dshtimi pr t arritur marrveshje do t thot se ai do ta humb fardo shansi q mund t ket n negociata pr ta rimarr Veriun.

Pastaj, shtetet perndimore, ngadal, por n mnyr t vendosur, do ta integronin pjesn veriore t Kosovs n autoritetin qeveriss t Prishtins, pavarsisht rezistencs s dhunshme serbe, q sht e mundshme. Ne vrtet besojm se nj veprim i till duhet t bhet para se t nisin negociatat - duke i arrestuar krert e bandave politiko-kriminale serbe q kontrollojn Veriun - pr ta
t qart shqetsimin e Perndimit pr ndarje, por e pranojm se sht shum vshtir q SHBA-ja dhe aleatt e saj t jen t prir ose t pajtohen pr ta
nj veprim t till, tash ose m von. Kjo sht pr keqardhje. Ne nuk jemi adhurues t mdhenj t politiks aktuale t Perndimit ndaj Ballkanit dhe nuk marrim asgj t gatshme n lidhje me at q Perndimi bn atje. Nj Kosov e parehatuar mund t krijoj probleme pr gjith rajonin. Zgjidhja mund t mos jet e leht dhe situata mund t mbetet nj konflikt i ngrir. N t vrtet, mund t mos ket negociata thelbsore. Por, nj zgjidhje do ta ndihmonte forcimin e katr shteteve t trazuara t ish-Jugosllavis dhe mendimi i GJND-s e ofron nj mundsi t till. Perndimi duhet ta prdor iniciativn pr shtjen e Kosovs pr t
Bosnjn nj shtet m efektiv dhe pr ta ndihmuar zgjerimin e integrimit shqiptar n Maqedoni, duke vazhduar prpjekjet pr zgjidhjen e shtjes s emrit t vendit.

Morton Abramowitz sht bashkpuntor i lart n Century Foundation dhe ish-udhheqs i Carnegie Endowment for International Peace.

James Hooper sht drejtor menaxhues i organizats joqeveritare Public International Law and Policy Group, e cila ofron ndihm ligjore falas pr shtetet dhe vendet e prfshira n konflikte.