Shfrytëzimi i potencialeve agrobujqësore të Shqipërisë – Nga fermat te financat
Në Shqipëri, sektori bujqësor ka luajtur prej kohësh një rol kryesor në nxitjen e punësimit dhe rritjen ekonomike. Aktualisht, sektori përbën gati 20% të prodhimit të brendshëm bruto (PBB) – gati tre herë më i lartë se mesatarja rajonale për vendet e Ballkanit Perëndimor – dhe është një burim kryesor i punësimit, duke siguruar punë për mbi 40% të popullsisë. Produktet bujqësore dhe ushqimore gjithashtu përfaqësojnë një pjesë të konsiderueshme të eksporteve totale, 11.3%.
Me gjithë rritjen e qëndrueshme të prodhimit bujqësor gjatë dekadave të fundit, vendi vazhdon të mbetet prapa fqinjëve. Pengesat e dukshme që parandalojnë përparimin përfshijnë copëzimin e tokës, investimet e pakëta në infrastrukturën dhe shërbimet rurale, të drejtat e pasigurta të pronës së tokës, qasja e kufizuar në financim dhe mungesa e njohurive dhe aftësive përkatëse të tregut.
Rreth 359 mijë ferma me një madhësi mesatare prej gati një hektar – shpesh e copëzuar në pjesë edhe më të vogla – përbëjnë fshatin shqiptar. Ky nivel i lartë i copëzimit kontribuon drejtpërdrejt në produktivitetin e ulët margjinal, pasi fermerët nuk janë në gjendje të shfrytëzojnë ekonomitë e shkallës në prodhim, logjistikë, informacion në treg dhe menaxhim të njohurive. Një pengesë tjetër e madhe janë aftësitë e kufizuara të prodhimit, duke vazhduar përdorimin e inputeve dhe proceseve joefikase dhe duke cenuar më tej produktivitetin margjinal të fermave shqiptare.
Modernizimi i menaxhimit të tokës
Aktualisht, 10% e tapive të tokave janë regjistruar në mënyrë digjitale, ndërsa 80% janë regjistruar vetëm në format letre. Dhjetë për qind nuk janë regjistruar fare. Mungesa e tapive të tokave dhe dokumenteve të regjistrimit e bëjnë më sfiduese për fermerët që të kenë qasje në financim, duke përkeqësuar nivelin e investimit dhe duke rritur rreziqet që lidhen me kapitalin e pamjaftueshëm të punës. Për më tepër, vetëm dokumentet e regjistrimit nuk japin prova të pronësisë për shkak të mospërputhjeve midis regjistrimit dhe të dhënave kadastrale. Kjo mund të rezultojë në pretendime të pronësisë, duke rritur më tej pasigurinë.
Për të adresuar këtë sfidë, përmirësimi i cilësisë së të dhënave ekzistuese të tokës është i domosdoshëm. Të gjitha tokat bujqësore dhe të dhënat kadastrale duhet të regjistrohen digjitalisht, dhe një hartë unike digjitale kadastrale duhet të krijohet për t’u përdorur nga anketuesit, agjencitë qeveritare dhe autoritetet komunale. Gjithashtu, përqendrimi në trajnimin e një brezi të ri të profesionistëve të tokës në metodat moderne të regjistrimit dhe menaxhimin e qëndrueshëm të tokës do të jetë thelbësore për një afat të gjatë.
Përmirësimi i qasjes në financa
Megjithëse sektori i bujqësisë kontribuon pothuajse 20% në PBB, sipas të dhënave nga Banka e Shqipërisë, ai merr më pak se 3% të huadhënies së bankave. Një pjese të konsiderueshme të popullsisë rurale i mungon qasja në institucionet zyrtare financiare, me më pak se një të tretën që kanë një llogari bankare, dhe më pak se një e pesta e ndërmarrjeve më të vogla që kanë një kredi bankare ose linjë krediti. Kapitali i papërshtatshëm i punës çon më pas në cilësi të dobët të farës, mekanizim të kufizuar dhe nivele të ulëta të përdorimit të plehrave për hektarë, duke minuar më tej produktivitetin.
Shqipëria gjithashtu nuk ka financim të pranimit të kulturave bujqësore dhe depove, dhe mjetet për zbutjen e rrezikut si sigurimi bujqësor mungojnë. Vendosja e skemave të garantimit të kredisë dhe instrumenteve alternative financiare, si dhe stimulimi i krijimit të tregjeve të sigurimit të bimëve dhe motit mund të zgjerojnë qasjen në financa, veçanërisht në mesin e fermerëve të vegjël, duke lehtësuar rreziqet e kredisë me të cilat përballen huadhënësit bujqësorë.
Integrimi në zinxhirin e vlerave të BE-së
Procesi i pranimit në BE ka forcuar lidhjet e Shqipërisë me tregjet kryesore evropiane, duke përbërë 71.5% të eksporteve bujqësore dhe ushqimore dhe 62.4% të importeve. Fatkeqësisht, eksportet bujqësore në vendet e BE-së kanë rënë në terma relativë, ndërsa ato në Serbi dhe fqinjët e tjerë rajonalë janë rritur. Tregjet e BE-së zakonisht ofrojnë çmime shumë më të larta se tregjet e Ballkanit Perëndimor, megjithatë eksportet shqiptare në BE mbeten kryesisht të kufizuara në mallra të përpunuara minimale me nivele të ulëta të shtimit të vlerës.
Për t’u integruar më mirë në zinxhirët e vlerave bujqësore evropiane, Shqipëria duhet të adresojë sfidat ndërsektoriale, veçanërisht rreth qasjes në tokë, financa, infrastrukturë dhe logjistikë, si dhe pajtueshmëri me standardet e sigurisë ushqimore dhe kërkesat e certifikimit.
Forcimi i standardeve ushqimore, sistemeve të çertifikimit, gjurmueshmëria dhe infrastruktura është thelbësore për pranimin në BE dhe zgjerimin e aksesit në treg. Autoritetet shqiptare duhet të vlerësojnë kërkesat e lidhura me eksportin për kopshtarinë dhe produktet e tjera ushqimore, dhe të përgatisin një plan për ndërtimin e kapacitetit të prodhuesve. Njëkohësisht, ata duhet të rrisin aftësinë mbikëqyrëse të Agjencisë së Sigurisë së Ushqimit, të krijojnë laboratorë të akredituar të testimit të eksportit dhe mekanizmat e certifikimit, dhe të investojnë në platforma informacioni për të komunikuar kërkesat sanitare dhe fitosanitare për fermerët dhe palët e tjera të interesuara.
Mbyllja e boshllëqeve në infrastrukturë
Investimi në infrastrukturën rrugore, përmirësimi i aksesit në zonat rurale dhe përmirësimi i infrastrukturës pas korrjes në përputhje me kërkesat e certifikimit ndërkombëtar mund të përmirësojnë prodhimin dhe të promovojnë diversifikimin. Rehabilitimi i infrastrukturës së ujitjes do të forconte rezistencën ndaj ndryshimeve klimatike dhe goditjeve që lidhen me motin. Rregullimi i proceseve doganore dhe procedurave të tjera kufitare do të zvogëlonte kostot e eksportit dhe do të rrisë konkurrencën e mallrave shqiptarë në tregjet e huaja.
Udhëzues për të ardhmen
Veprimet e politikave dhe ndërhyrjet e suksesshme në katër fusha kryesore mund të nxjerrin një fazë të re në transformimin strukturor të Shqipërisë në bujqësi:
- adresimi i copëzimit të tokës dhe të drejtave pronësore
- përmirësimi i aksesit në infrastrukturën e ujitjes dhe transportit
- përmirësimi i standardeve ushqimore dhe çertifikimi së bashku me infrastrukturën e lidhur
- forcimi i lidhjeve sektoriale për konkurrencën më të lartë të eksportit.
Sektori bujqësor i vendit posedon një potencial të konsiderueshëm dhe mundësi për të rritur shtimin e vlerës dhe qasja në segmente fitimprurëse të tregut mund të nxisë hyrjet e kapitalit. /BB https://blogs.worldbank.org/agfood/unlocking-albanias-agricultural-potential-fields-finance
/rtsh.al/