Stadiumi antik i Amantise; Një nga monumentet e rrallë në Ballkan të qytetërimit ilir
Gjurmët e atyre shkallarëve të vendosura në tokë përbënin thesarin e fshehur brenda dheut të butë në kodrinën, që zbardhte syri i diellit.Një ekspeditë arkeologjike,që kishte rrugëtuar nëpër luginën e Vjosës,ra në gjurmët e stadiumit antik të Amantisë,në kodrinën e lartë mbi 600m nga lartësia, që ka deti.Aty dielli mbrinë më shpejt se në pjesët e tjera të kodrës.Kohëzbulimi i stadiumit antik të këtij qyteti ilir zbardhet saktësishtë në mes shekullin e kaluar dhe më saktësishtë rreth viteve ’49 e në vijmësi shprehet arkeologu S.Animali.Një distancë e gjatë kjo,që nga koha kur Izamber tek itenerari i deshifruar i historisë së arkeologjisë së Orinetit,një botim ky që i përkiste vitit 1873,në faqen 871 përshkruan zbulimin e stadiumit antik në kodrën e fshatit Plocë.Thënia e Izamberit pikërisht në shekullin e 19,përbënë” trokitjen e parë “në dyert e këtij monumenti antik, që kishte lënë gjurmë brezash në historinë e qytetërimit ilir në lartësit e kodrës së Ploçës.Silueta e stadiumit sipas Izamberit është shfaqur nga veriu i akropolit ku ai kishte parë 11 shkallë sipër tokës në një gjatësi prej 45m,të cilat vizatonin një shesh që mbaronte më një hark.Ndërkohë të dhënat e saktësuar dhe tepër të vlefshme të Izamberit mbetën në humbetirë vitesh.Udhëtimi i arkeologëve shqiptarë u bë pas afër 70-80 vjetësh nëpër luginën e Vjosës dhe provoi se “stomaku i kodrës” nuk e kishte tretur gjithçka ndonëse mjegulla dhe largësit kanë kapërcyer 1000 vjetë nga ekzistenca e tij.Arkeologët i gjetën rrënojat e stadiumit antik të Amantias tek “gropa e kovaçit”,emërtim ky i vëndasve.Dhe kjo është pjesa ku kodra merr lartësi.Në horizontin e dyshimit skalitur pyetja:Po stadiumi përse u ndërtua këtu në këtë brinjë kodre?S.Animali e përshkruan kështu në një studim kur flet për ekspeditat në Amantia,pikërishtë në kohën e zbulimit të saj.Ai shqyrton mundësin se ndërtuesit ilir kanë patur parasysh pozitën malore të qytetit antik.Stadiumi i Amantias është i vendosur qysh në kohën e antikittetit në këtë kodrinë mbi 500-600m lartësi deti.Ky është një tregues domethënës,për të shqyrtuar mënyrën e ndërtimit,formën si dhe për të treguar ekzistencën e një qytetërimi ilir në lartësit e kësaj kodre.Në krejt gadishullin e sertë të Ballkanit,por duke depërtuar përtej kufijve të Europës plakë syri nuk të zë asnjë monument antik në lartësi kodrash si stadiumi antik i Amantias në fshatin e sotëm Ploçë të prefekturës Vlorë.
MËNYRA E NDËRTIMIT
Stadiumi i Amantisë është i vendosur në kodër.Mbi faqen lindore të kodrës është bazuar vendosja e shkallëve.Duke prerë vendin dhe duke vendosur gurë është ngritur pjesa kryesore e shkallarëve lindore të stadiumit.Faqja përkarshi ka gjetur parimin e ndërtimit me dhe të hedhur ose strom shprehen arkeologët dhe përmbi këtë janë vendosur shkallët.Forma e stadiumit është e përbërë nga tre anë, që bashkohen.Dy anë të shkallëve të gjata, që i bashkon pjesa perëndimore,ku pas zbret një rrëpirë e thellë.Stadiumi i Amantias përbën një nga mrekullit e kohës së lashtë të qytetërimit ilir.Forma e këtij stadiumi shfaqet katërkëndësh i drejtë.Por vetëm tre anë të këtij monumenti antik kanë patur shkallë,ndërkohë që pjesa veriore e tij,mendohet nga arkeologët që të ketë shërbyer si një pikë hyrje në ambientin sportiv.Në kërkimet e tyre arkeologët,gjurmuan dhe arritën të zbulojnë shkallaret e stadiumit antik.Në krahun perëndimor u gjetën pas gërmimeve,që kishin fshehur mrekullin e pashoq të botës 17 shkallara të gurta,kurse përkundrejt kësaj rradhe u gjetën 8 rradhë të gjitha me gurë të latuar.Duke gërmuar dheun që kishte ruajtur në brendësi të tij monumentin antik të lojrave në Ilirin Jugore u pa ç’ndërtues të aftë,të talentuar ishin ilirët dhe se ç’farë teknike ndërtimi kishin përdorur në kohët më të hershme të njerëzimit me këtë vepër, që është e latuar nga dora e parardhësve tanë.Më befasuese mbetet,mënyra e ndërtimit të një monumenti antik i përdorur për lojëra sportive në lartësit e një kodre të fshatit Ploçë.Stadiumi i Amanties shqyrton me qartësi filozofinë e asaj kohe,ai është monumenti antik më i veçanti dhe më befasuesi,atraksioni i gurtë në lartësit e kodrave.Gurët,që kanë përbërë shkallët nuk janë të kësaj kodre.Vëndasit shpjegojnë me imtësi se gurët janë nga faqja e malit të Tartarit.Gurët janë sjellur nga një distancë e largët.Kjo ngre një pyetje për mënyrën e transportit të tyre duke parë peshën,pra cilat kanë qënë mjetet, që kanë transportuar gurët e këtij monumenti në këtë largësi,po dhe në ç’mënyrë janë dërguar tek kodrina,që emërtohet sot e kësaj dite:” gropa e kovaçit”.Kurse përmasat e këtyre gurëve nuk mund të shkojnë në gjatësi deri në 2m,0.68m të gjerë,0.37m të lartë.Forma, që sot shquhet me lehtësi është paralelopiped.Shkallët e gurta janë vendosur në tokë dhe një pjesë tek njëra-tjetra.Kjo rradhë e parë formonte një si kornizë,që ndante pistën e vrapimit me shkallët e ndenjes.Gurët e vendosur në shkallë shkojnë nga 20-25 cm dhe dhe nga 25-10cm.Kurse teknologjia e ndërtimit është e këtill,përmbi shkallën e parë është e vendosur e dyta,një zbradhim ky i arkeologëve shqiptarë.Gurët kanë gjerësi më të madhe deri në shkallinën e fundit.Cdo qartësohet tashmë.Ata kanë shërbyer njëkohësishtë si bazament për të vendosur shkallë të tjera.Për vetë natyrën e ndërtimit të këtij stadiumi ilirët kanë zgjidhur me mjeshtëri edhe mënyrën si të ngjitesh në shkallët më të sipërme të tij.Zbulimi i arkeologëve ka vërtetuar se midis shkallëve të mëdha ekzistojnëe edhe shkallë me përmasa më të vogëla,që mendohet se qëllimi tyre është zbardhur.3shkallë ngjitje ka në anën perëndimore,2shkallë ngjitje ka ana lindore.Pista e stadiumit të Amanties u zbulua nën dheun e hedhur kapicë.Pista e stadiumit ka një nivel të shkëlqyer edhe sot gjëndet në një nivel të mrekullueshme por që të befason me mënyrën e largimit të ujrave nga pjesët e saj si dhe ato që rrjedhin nga shkallët.Në fund të pistës, që bie nga pjesa veriore janë tre gurë në formë parelelopipedi të futur në dhe.Këta gurë ishin shënjues,tregues për mbritjen e atletëve.Të tre gurët kanë këto përmasa gjatësi 1m,gjerësi 0.60m,trashësi 0.35m.Vendosja e gurëve është kryer më formë të atillë pa ruaajtur ndonjë distancë të përcaktuar.Guri i lindjes qëndron rreth 20 nga shkalla e parë,guri i mesit është 3.35m nga guri lindor,3m nga guri perëndimor.Guri i anës perndimore është 1.50m nga shkallët.
Gërmimet, që u kryhen në mesin e shekullit të kaluar sollën gjurmë për ekzistencën e sporteve dhe kulturës fizike në kohët me të hershme të njerëzimit në këtë pjesë të gadishulklit tonë dhe më saktë në këtë copëz tokë ilire. Stadiumi Amantia ka funksionuar si mjedis sportiv, që prej shekujsh dhe brenda njëmijëvjecarit të këtij qytetërimi,jeta e të cilit mbetet shekullor.Cfarë treguesi është njëkohësishtë?Në kodikët e
lashtë të studjuesve është përmendur historia e qytetërimit.Edhe qytetërimi ilir është pjesë e qytetërimeve botërore.Ky qytetërim është sot i gjallë nën dëshmin e monumenteve, që përfshijnë 15 ha e parkut arkeologjik të Amantias.Akropoli,stadiumi,murret mbështetëse,varret,monedhat kanë mbijetuar nëpër kohëra,u kanë rezituar rrëmimeve,dëshmit e këtij qytetërimi nuk do të binin në terr,nuk do të rrokaniseshin në humnerë,siç u rrokanisën në humnerë qytetërime,që kanë vdekur përgjithmonë e janë haruar,ndërkaq qyteti antik i Amantias pas qindravjeçarëve haresë do të rikthehet në epiqëndër ndërsa kjo zonë e banuar nga ilirët në kohët më të hershme do të përfshihet në gërmime dhe ruajtje nga shteti brenda territorit të parkut arekologjik.Stadiumi i Amantias është pjesë e gjallë e këtij qytetërimi ilir.Gurët e të cilët i fsheu koha nën baltovinën e ftohtë.Toka e malit të Kudhës-Gërhotit fshehu për qindra vjet diamantët e këtij thesari.Këtu dielli,erërat jugore ,shirrat,erozioni nuk arritën të zhdukin në harresën e madhe monumentet antike të pararadhësve tanë,ende sot e kësaj dite këto vepra monumentale ,këto diamante të qytetërimit ilir rrojnë.Këtu ka ekzistuar një qytetërim i tërë që ngritën në këmbë ilirët.Gjurma e këtij qytetërimi është e pranishme në Amantien e sotme.Njerëzit këtu,brezat duke qënë vdekatarë të zakonshëm kanë vdekur përgjithmonë dhe janë haruar ndërkaq gjurmët e tyre,Amantia e këtij qytetërimi ilir rron.Ekzistenca e stadiumit të Amantias është shenjë e qytërimit ilir, që koha nuk e fsheu nga harta e qëndra arkeologjike.Mjegullinat e kohërave kanë kërkuar jo vetëm ngurosjen e tyre,por edhe vdekjen e tyre të përhershme me harresën e madhe.Shpeshë herë baltosja,që fqinjët hidhnin me një kontekst të lexueshëm rrëzim dhe shurdhëri të përhershme,graviteti i të cilave vërtitej rreth tezave antishqiptare,për ta lënë këtë qytetërim ose për ti kthyer një pjesë të qytetërimeve ilire në koloni greke dhe më tej në qëndra gjithfarë soji dhe fare pak ilire e përkthyer në një kohë harimi të pambarimtë.Stadiumi i Amantias gjëndet sot në kodrën e fshatit Ploçë,arkeologët kanë zbuluar pjesën më të rëndësishme të stadiumit,me gërmimet kanë zbardhur funksionimin e tij,mënyrën e ndërtimit,me studime dhe të dhëna të tjera duke kumtuar zgjuarsinë e thellë,dituria janë favore speciale të këtij qytetërimi,kurrë nuk sheh manifestimin gjigand të gjërrave,por qëllimin arsyen e veprimit.Zbulimi i stadiumit në këtë kodër solli edhe këto të dhëna.Në pjesën perëndimore të stadiumit ishin 17 rradhë,që shtriheshin në një gjatësi deri në 40.4m.Por arkeologët gjetën një rradhë gurësh prej 9.30m gjatësi dhe një bllok 0.90 m u gjetë i ngulur,në drejtim të blloqeve të rradhës së parë.Të gjitha të dhënat e përpilura nga specialistët sjellin një gjatësi 54.50m.46.50m shkonë gjatësia e shkallëve në krahun e lindjes së stadiumit.Gjëresia e pistës sipas të dhënave të arkeologut S.A ka qënë 12.40m.
KOHËNDËRTIMI I STADIUMIT
Të gjitha datimet, që përcaktojnë kohëlindjen e këtij monumenti antik bëjnë fjalë për kohën mes dyshekujve II-III p.e.s.Për të deshifruar kohëndërtimin e stadiumit një nga monumentet e qytetit kodrinor të Ilirisë së Jugut arkeologët bazohen në 2-3 argumente.
1-shkronjat në faqet e blloqeve.2-trajta e ndërtimit të stadiumeve.3-koha e zhvillimit më të madh ekonomik,shoqëror të Amantisë.Shkronjat duan të thonë,kanë qënë në përdorim në këta shekuj mbi të cilin bazohet datimi.Dhe së dyti,në stadiumet antike trajta katërkëndëshe me një brinjë të lakuar,së treti ky qytetërim që u mbajt në këmbë për rreth 1 mijë vjeçarë nuk mund të kuptohet kumti,filozofia e tij sepse ai ishte pjesë e kohës,kur zhvillimi në qytetin kodrinor të Amantisë arriti në lartësit e tij më të mëdha,diku mes shekujve të III-II p.e.s.Përpara se arkeologët të mbrinin tek ky qytetërim,erërat e marrosura,dëbora në dimër,dherat dhe erozioni i kishin mbuluar gjithë këtë gjurmë të qyetërimit ilir .Vetëm të dhënat nëpër studime të pakta të bërë të njohura më tepër jashtë këtyre kufinjëve flisnin për këtë qytetërim i ngritur në kohët më të lashta dhe për më tepër në lartësi mbi 600m mbi nivelin e detit,ku qyteti Amantia kishte një kohë të shkuar të pasur por të ndryshme,që e lidhte një fqinjësi e mirë me Bylysin si qëndra të një qytetërimi ilir dhe më të tjerat qëndra ilire, që ishin pjestarë të një race e një gjaku.Në suprinën e këtij vendi kodrinor në jug të vendit të shqiponjave,pararadhësit e shqiptarëve të sotëm ndërtuan këtë qytetërim,lanë gjurmët e tyre,një prej të cilëve është stadiumi i Amantisë që kthenë,fytyrën në kah të lindjes së diellit.Stadiumi i Amantisë është monumenti i parë me përmasa të mëdha ku ka ekzistuart qytetërimi i hershëm Amantia,gjatë një periudhë shekullore me një zhvillim ekonomik, shoqëror, matërial,kulturor,shpirtëror.Rajvizmi i kësaj epoke zhvillimi solli edhe monumentet e kohës antike,që shtrihen sot në lartësit e një kodre në fshatin Ploçë të prefekturës së Vlorës.Kur vitet u thërmuan dhe shekujt u thinjën nga largësit e kohëve të mjegullta,arkeologët zbuluan në mesin e shekullit të XX,gurët që shtriheshin ndërkaq në lartësi kodrash,në gadishullin e sertë të Ballkanit,në viset e bukura ilire.Fytyra e këtyre viseve na shfaqet me të gjitha parametrat.Studjues të huaj duke u mbështetur si Izamber,Pukvil,Pach,Ugolini kanë sjellur dëshmit e tyre,por disa prej tyre si dhe autorë shqiptarë i vënë vulën autoksisë së ilirëve në trojet e tyre.Dëshmitare mbetën të dhënat e kohës.Mbetën veprat monumentale antike, që ngrihen në këtë qëndër ilire të kohës së Ilirisë Jugore.Ndër veprat monumentale më të pashëmbshme ku koha s’ariti ta fshijë nga kujtesa historike është stadiumi i Amantisë,që u rezistoi kohëshekujve.Stadiumi i Amantisë në thelb shqyrton edhe një mundësi më tepër për origjinën tonë të lashtë sa të gjithë popujve të tjerë të hershmën,për më shumë për sportin.Në orët kur ka munguar vëmëndja,këto dëshmi qëndronin të fshehur por brenda dheut të tokës tonë,duke mos e dëgjuar gjëmimin e jetës tonë,ose duke ju druar ndonjë dëmtimi të kohëpushtimeve të rënda,të gjata e shpesh shfarosëse.Qyteti i ndërtuar në kodrat e Amantisë është një lloj “pasaporte” treguese për ekzistencën njerëzore të ilirëve,objektet ,monumentet,këta gurë, që gjënden rreth e rrotull,rrënoja e monedha,janë punuar e latuar nga dora e parardhëseve tanë,fisnik ,ilirëve.
Studjuesja Nermin Vlora Falaski në librin e saj jep një pamje të përgjitthsme të stadiumit të shoqëruar me fjalët Amantia,pamje e përgjithshme e stadiumit të shek IV para Krishtit.Të gjithë qytetet e Ilirës,shprehet Falaski kishin stadiume të mëdha.Lidhur me gjetjet dhe më saktësisht për këtë atlet ilir Falaski shprehet:Amantia”përsosmërin estetike të Posejdonit ta barazojmë tani me këtë trupore ilire prej bronxi të shek.IV para K,që përhaqëson një boksier.Nuk mund të thuhet se është i bukur,por e gjithë përmbajtja një qëllim:muskujt e zhvilluar,shikimi i mprehtë,trupi i gatshëm për mësymje,bëjnë në mënyrë që kjo trupore të ketë fuqi komunikuese.Vetëm në këtë mënyrë arti e arrin bukurinë e përsosur….
Stadiumi me 300 vende ka shërbyer për garat e vrapimit,mundjes,boksit.Gjate shek.III-II p.e.s. kultura fizike pati zhvillim te vecantë dhe u ndërtuan vepra monumentale .Stadiumi i Amantias në shek 3 p.e.s.Ky stadium ka forme antike tipike me piste 184.8 m të gjate dhe 12.25 më të gjerë dhe ruhet shume mire. Në njëren anë të stadiumit ka 17 radhë shkallesh dhe në anën tjetër 8 radhë të ndërtuara me bloqe gurë gelqeror.Në Amantia është tempulli i Afërditës,Nekropuli,varrezat,stadiumi me rreth 300 vende.
Pjesa ballore e stadiumit
Stadiumi i Amanties,vëndasit e përshkruajnë si stadiumi ,shkallaret janë gati të pabesueshme në formën e mëparshme.Kështu në shpinë të Apollonisë kemi evidentuar disa qytete,që kanë teatër si Bylysi, Klosi,Amantia stadium.Të gjithë këta tregues flasin për qytete të mirfillta ilire shpjegohen studiuesit.Krahas qyteteve, në territorin e Ilirisë së Jugut lindën edhe tog qytetesh ilire Bylisi, Amantia, Dimali, Albanopoli, Lisi etj Ato u vendosen në kodra e maja të larta dhe rrethoheshin me mure të bërë me teknikë të lartë.
Kjo dëshmohet në ndërtimin e portave dhe të kullave mbrojtëse. Shek.3 e gjen kryeqėndrėn ekonomike e kulturore tė Koinonit, Matohasanajt, Cerjas, Hadėraj.Emri i saj u përmend për herë të parë në shekullin e 4-t para Krishtit. Ajo ndodhet në një kodër dhe është e fortifikuar me mure. Në shekullin e 3-të para Krishtit qyteti u forcua ekonomikisht dhe nxori monedhat e tij të para.Ka ende gjurmë të tempullit të Afërditës, teatrit dhe stadiumit.Amantia kishte tė fortifikuar akropolin 220 m.Qyteti shtrihej nė shpatet e kodrës.H.Mosi e përshkruan kështu:”Nga juglindja e Vlonės ndodhej 30ml rromane larg nga Apollonia... Krahina e Amantinit nga perëndimi hapej deri nė breg të detit.Nga ky shkak nė kohën e re dijetarët e kërkojshin ketë vend afėr gjiut tė Vlorės,por Patsch-I i gjet rrënimet në Pljoç nja 22 km në vizë ajërore nga juglindja e Vlonës,nė një vend malesh ndėrmjet Vjosës dhe Sushicës...”
MËNYRA E NDËRTIMIT
Stadiumi i Amantisë është i vendosur në kodër.Mbi faqen lindore të kodrës është bazuar vendosja e shkallëve.Duke prerë vendin dhe duke vendosur gurë është ngritur pjesa kryesore e shkallarëve lindore të stadiumit.Faqja përkarshi ka gjetur parimin e ndërtimit me dhe të hedhur ose strom shprehen arkeologët dhe përmbi këtë janë vendosur shkallët.Forma e stadiumit është e përbërë nga tre anë, që bashkohen.Dy anë të shkallëve të gjata, që i bashkon pjesa perëndimore,ku pas zbret një rrëpirë e thellë.Stadiumi i Amantias përbën një nga mrekullit e kohës së lashtë të qytetërimit ilir.Forma e këtij stadiumi shfaqet katërkëndësh i drejtë.Por vetëm tre anë të këtij monumenti antik kanë patur shkallë,ndërkohë që pjesa veriore e tij,mendohet nga arkeologët që të ketë shërbyer si një pikë hyrje në ambientin sportiv.Në kërkimet e tyre arkeologët,gjurmuan dhe arritën të zbulojnë shkallaret e stadiumit antik.Në krahun perëndimor u gjetën pas gërmimeve,që kishin fshehur mrekullin e pashoq të botës 17 shkallara të gurta,kurse përkundrejt kësaj rradhe u gjetën 8 rradhë të gjitha me gurë të latuar.Duke gërmuar dheun që kishte ruajtur në brendësi të tij monumentin antik të lojrave në Ilirin Jugore u pa ç’ndërtues të aftë,të talentuar ishin ilirët dhe se ç’farë teknike ndërtimi kishin përdorur në kohët më të hershme të njerëzimit me këtë vepër, që është e latuar nga dora e parardhësve tanë.Më befasuese mbetet,mënyra e ndërtimit të një monumenti antik i përdorur për lojëra sportive në lartësit e një kodre të fshatit Ploçë.Stadiumi i Amanties shqyrton me qartësi filozofinë e asaj kohe,ai është monumenti antik më i veçanti dhe më befasuesi,atraksioni i gurtë në lartësit e kodrave.Gurët,që kanë përbërë shkallët nuk janë të kësaj kodre.Vëndasit shpjegojnë me imtësi se gurët janë nga faqja e malit të Tartarit.Gurët janë sjellur nga një distancë e largët.Kjo ngre një pyetje për mënyrën e transportit të tyre duke parë peshën,pra cilat kanë qënë mjetet, që kanë transportuar gurët e këtij monumenti në këtë largësi,po dhe në ç’mënyrë janë dërguar tek kodrina,që emërtohet sot e kësaj dite:” gropa e kovaçit”.Kurse përmasat e këtyre gurëve nuk mund të shkojnë në gjatësi deri në 2m,0.68m të gjerë,0.37m të lartë.Forma, që sot shquhet me lehtësi është paralelopiped.Shkallët e gurta janë vendosur në tokë dhe një pjesë tek njëra-tjetra.Kjo rradhë e parë formonte një si kornizë,që ndante pistën e vrapimit me shkallët e ndenjes.Gurët e vendosur në shkallë shkojnë nga 20-25 cm dhe dhe nga 25-10cm.Kurse teknologjia e ndërtimit është e këtill,përmbi shkallën e parë është e vendosur e dyta,një zbradhim ky i arkeologëve shqiptarë.Gurët kanë gjerësi më të madhe deri në shkallinën e fundit.Cdo qartësohet tashmë.Ata kanë shërbyer njëkohësishtë si bazament për të vendosur shkallë të tjera.Për vetë natyrën e ndërtimit të këtij stadiumi ilirët kanë zgjidhur me mjeshtëri edhe mënyrën si të ngjitesh në shkallët më të sipërme të tij.Zbulimi i arkeologëve ka vërtetuar se midis shkallëve të mëdha ekzistojnëe edhe shkallë me përmasa më të vogëla,që mendohet se qëllimi tyre është zbardhur.3shkallë ngjitje ka në anën perëndimore,2shkallë ngjitje ka ana lindore.Pista e stadiumit të Amanties u zbulua nën dheun e hedhur kapicë.Pista e stadiumit ka një nivel të shkëlqyer edhe sot gjëndet në një nivel të mrekullueshme por që të befason me mënyrën e largimit të ujrave nga pjesët e saj si dhe ato që rrjedhin nga shkallët.Në fund të pistës, që bie nga pjesa veriore janë tre gurë në formë parelelopipedi të futur në dhe.Këta gurë ishin shënjues,tregues për mbritjen e atletëve.Të tre gurët kanë këto përmasa gjatësi 1m,gjerësi 0.60m,trashësi 0.35m.Vendosja e gurëve është kryer më formë të atillë pa ruaajtur ndonjë distancë të përcaktuar.Guri i lindjes qëndron rreth 20 nga shkalla e parë,guri i mesit është 3.35m nga guri lindor,3m nga guri perëndimor.Guri i anës perndimore është 1.50m nga shkallët.
Gërmimet, që u kryhen në mesin e shekullit të kaluar sollën gjurmë për ekzistencën e sporteve dhe kulturës fizike në kohët me të hershme të njerëzimit në këtë pjesë të gadishulklit tonë dhe më saktë në këtë copëz tokë ilire. Stadiumi Amantia ka funksionuar si mjedis sportiv, që prej shekujsh dhe brenda njëmijëvjecarit të këtij qytetërimi,jeta e të cilit mbetet shekullor.Cfarë treguesi është njëkohësishtë?Në kodikët e
lashtë të studjuesve është përmendur historia e qytetërimit.Edhe qytetërimi ilir është pjesë e qytetërimeve botërore.Ky qytetërim është sot i gjallë nën dëshmin e monumenteve, që përfshijnë 15 ha e parkut arkeologjik të Amantias.Akropoli,stadiumi,murret mbështetëse,varret,monedhat kanë mbijetuar nëpër kohëra,u kanë rezituar rrëmimeve,dëshmit e këtij qytetërimi nuk do të binin në terr,nuk do të rrokaniseshin në humnerë,siç u rrokanisën në humnerë qytetërime,që kanë vdekur përgjithmonë e janë haruar,ndërkaq qyteti antik i Amantias pas qindravjeçarëve haresë do të rikthehet në epiqëndër ndërsa kjo zonë e banuar nga ilirët në kohët më të hershme do të përfshihet në gërmime dhe ruajtje nga shteti brenda territorit të parkut arekologjik.Stadiumi i Amantias është pjesë e gjallë e këtij qytetërimi ilir.Gurët e të cilët i fsheu koha nën baltovinën e ftohtë.Toka e malit të Kudhës-Gërhotit fshehu për qindra vjet diamantët e këtij thesari.Këtu dielli,erërat jugore ,shirrat,erozioni nuk arritën të zhdukin në harresën e madhe monumentet antike të pararadhësve tanë,ende sot e kësaj dite këto vepra monumentale ,këto diamante të qytetërimit ilir rrojnë.Këtu ka ekzistuar një qytetërim i tërë që ngritën në këmbë ilirët.Gjurma e këtij qytetërimi është e pranishme në Amantien e sotme.Njerëzit këtu,brezat duke qënë vdekatarë të zakonshëm kanë vdekur përgjithmonë dhe janë haruar ndërkaq gjurmët e tyre,Amantia e këtij qytetërimi ilir rron.Ekzistenca e stadiumit të Amantias është shenjë e qytërimit ilir, që koha nuk e fsheu nga harta e qëndra arkeologjike.Mjegullinat e kohërave kanë kërkuar jo vetëm ngurosjen e tyre,por edhe vdekjen e tyre të përhershme me harresën e madhe.Shpeshë herë baltosja,që fqinjët hidhnin me një kontekst të lexueshëm rrëzim dhe shurdhëri të përhershme,graviteti i të cilave vërtitej rreth tezave antishqiptare,për ta lënë këtë qytetërim ose për ti kthyer një pjesë të qytetërimeve ilire në koloni greke dhe më tej në qëndra gjithfarë soji dhe fare pak ilire e përkthyer në një kohë harimi të pambarimtë.Stadiumi i Amantias gjëndet sot në kodrën e fshatit Ploçë,arkeologët kanë zbuluar pjesën më të rëndësishme të stadiumit,me gërmimet kanë zbardhur funksionimin e tij,mënyrën e ndërtimit,me studime dhe të dhëna të tjera duke kumtuar zgjuarsinë e thellë,dituria janë favore speciale të këtij qytetërimi,kurrë nuk sheh manifestimin gjigand të gjërrave,por qëllimin arsyen e veprimit.Zbulimi i stadiumit në këtë kodër solli edhe këto të dhëna.Në pjesën perëndimore të stadiumit ishin 17 rradhë,që shtriheshin në një gjatësi deri në 40.4m.Por arkeologët gjetën një rradhë gurësh prej 9.30m gjatësi dhe një bllok 0.90 m u gjetë i ngulur,në drejtim të blloqeve të rradhës së parë.Të gjitha të dhënat e përpilura nga specialistët sjellin një gjatësi 54.50m.46.50m shkonë gjatësia e shkallëve në krahun e lindjes së stadiumit.Gjëresia e pistës sipas të dhënave të arkeologut S.A ka qënë 12.40m.
KOHËNDËRTIMI I STADIUMIT
Të gjitha datimet, që përcaktojnë kohëlindjen e këtij monumenti antik bëjnë fjalë për kohën mes dyshekujve II-III p.e.s.Për të deshifruar kohëndërtimin e stadiumit një nga monumentet e qytetit kodrinor të Ilirisë së Jugut arkeologët bazohen në 2-3 argumente.
1-shkronjat në faqet e blloqeve.2-trajta e ndërtimit të stadiumeve.3-koha e zhvillimit më të madh ekonomik,shoqëror të Amantisë.Shkronjat duan të thonë,kanë qënë në përdorim në këta shekuj mbi të cilin bazohet datimi.Dhe së dyti,në stadiumet antike trajta katërkëndëshe me një brinjë të lakuar,së treti ky qytetërim që u mbajt në këmbë për rreth 1 mijë vjeçarë nuk mund të kuptohet kumti,filozofia e tij sepse ai ishte pjesë e kohës,kur zhvillimi në qytetin kodrinor të Amantisë arriti në lartësit e tij më të mëdha,diku mes shekujve të III-II p.e.s.Përpara se arkeologët të mbrinin tek ky qytetërim,erërat e marrosura,dëbora në dimër,dherat dhe erozioni i kishin mbuluar gjithë këtë gjurmë të qyetërimit ilir .Vetëm të dhënat nëpër studime të pakta të bërë të njohura më tepër jashtë këtyre kufinjëve flisnin për këtë qytetërim i ngritur në kohët më të lashta dhe për më tepër në lartësi mbi 600m mbi nivelin e detit,ku qyteti Amantia kishte një kohë të shkuar të pasur por të ndryshme,që e lidhte një fqinjësi e mirë me Bylysin si qëndra të një qytetërimi ilir dhe më të tjerat qëndra ilire, që ishin pjestarë të një race e një gjaku.Në suprinën e këtij vendi kodrinor në jug të vendit të shqiponjave,pararadhësit e shqiptarëve të sotëm ndërtuan këtë qytetërim,lanë gjurmët e tyre,një prej të cilëve është stadiumi i Amantisë që kthenë,fytyrën në kah të lindjes së diellit.Stadiumi i Amantisë është monumenti i parë me përmasa të mëdha ku ka ekzistuart qytetërimi i hershëm Amantia,gjatë një periudhë shekullore me një zhvillim ekonomik, shoqëror, matërial,kulturor,shpirtëror.Rajvizmi i kësaj epoke zhvillimi solli edhe monumentet e kohës antike,që shtrihen sot në lartësit e një kodre në fshatin Ploçë të prefekturës së Vlorës.Kur vitet u thërmuan dhe shekujt u thinjën nga largësit e kohëve të mjegullta,arkeologët zbuluan në mesin e shekullit të XX,gurët që shtriheshin ndërkaq në lartësi kodrash,në gadishullin e sertë të Ballkanit,në viset e bukura ilire.Fytyra e këtyre viseve na shfaqet me të gjitha parametrat.Studjues të huaj duke u mbështetur si Izamber,Pukvil,Pach,Ugolini kanë sjellur dëshmit e tyre,por disa prej tyre si dhe autorë shqiptarë i vënë vulën autoksisë së ilirëve në trojet e tyre.Dëshmitare mbetën të dhënat e kohës.Mbetën veprat monumentale antike, që ngrihen në këtë qëndër ilire të kohës së Ilirisë Jugore.Ndër veprat monumentale më të pashëmbshme ku koha s’ariti ta fshijë nga kujtesa historike është stadiumi i Amantisë,që u rezistoi kohëshekujve.Stadiumi i Amantisë në thelb shqyrton edhe një mundësi më tepër për origjinën tonë të lashtë sa të gjithë popujve të tjerë të hershmën,për më shumë për sportin.Në orët kur ka munguar vëmëndja,këto dëshmi qëndronin të fshehur por brenda dheut të tokës tonë,duke mos e dëgjuar gjëmimin e jetës tonë,ose duke ju druar ndonjë dëmtimi të kohëpushtimeve të rënda,të gjata e shpesh shfarosëse.Qyteti i ndërtuar në kodrat e Amantisë është një lloj “pasaporte” treguese për ekzistencën njerëzore të ilirëve,objektet ,monumentet,këta gurë, që gjënden rreth e rrotull,rrënoja e monedha,janë punuar e latuar nga dora e parardhëseve tanë,fisnik ,ilirëve.
Studjuesja Nermin Vlora Falaski në librin e saj jep një pamje të përgjitthsme të stadiumit të shoqëruar me fjalët Amantia,pamje e përgjithshme e stadiumit të shek IV para Krishtit.Të gjithë qytetet e Ilirës,shprehet Falaski kishin stadiume të mëdha.Lidhur me gjetjet dhe më saktësisht për këtë atlet ilir Falaski shprehet:Amantia”përsosmërin estetike të Posejdonit ta barazojmë tani me këtë trupore ilire prej bronxi të shek.IV para K,që përhaqëson një boksier.Nuk mund të thuhet se është i bukur,por e gjithë përmbajtja një qëllim:muskujt e zhvilluar,shikimi i mprehtë,trupi i gatshëm për mësymje,bëjnë në mënyrë që kjo trupore të ketë fuqi komunikuese.Vetëm në këtë mënyrë arti e arrin bukurinë e përsosur….
Stadiumi me 300 vende ka shërbyer për garat e vrapimit,mundjes,boksit.Gjate shek.III-II p.e.s. kultura fizike pati zhvillim te vecantë dhe u ndërtuan vepra monumentale .Stadiumi i Amantias në shek 3 p.e.s.Ky stadium ka forme antike tipike me piste 184.8 m të gjate dhe 12.25 më të gjerë dhe ruhet shume mire. Në njëren anë të stadiumit ka 17 radhë shkallesh dhe në anën tjetër 8 radhë të ndërtuara me bloqe gurë gelqeror.Në Amantia është tempulli i Afërditës,Nekropuli,varrezat,stadiumi me rreth 300 vende.
Pjesa ballore e stadiumit
Stadiumi i Amanties,vëndasit e përshkruajnë si stadiumi ,shkallaret janë gati të pabesueshme në formën e mëparshme.Kështu në shpinë të Apollonisë kemi evidentuar disa qytete,që kanë teatër si Bylysi, Klosi,Amantia stadium.Të gjithë këta tregues flasin për qytete të mirfillta ilire shpjegohen studiuesit.Krahas qyteteve, në territorin e Ilirisë së Jugut lindën edhe tog qytetesh ilire Bylisi, Amantia, Dimali, Albanopoli, Lisi etj Ato u vendosen në kodra e maja të larta dhe rrethoheshin me mure të bërë me teknikë të lartë.
Kjo dëshmohet në ndërtimin e portave dhe të kullave mbrojtëse. Shek.3 e gjen kryeqėndrėn ekonomike e kulturore tė Koinonit, Matohasanajt, Cerjas, Hadėraj.Emri i saj u përmend për herë të parë në shekullin e 4-t para Krishtit. Ajo ndodhet në një kodër dhe është e fortifikuar me mure. Në shekullin e 3-të para Krishtit qyteti u forcua ekonomikisht dhe nxori monedhat e tij të para.Ka ende gjurmë të tempullit të Afërditës, teatrit dhe stadiumit.Amantia kishte tė fortifikuar akropolin 220 m.Qyteti shtrihej nė shpatet e kodrës.H.Mosi e përshkruan kështu:”Nga juglindja e Vlonės ndodhej 30ml rromane larg nga Apollonia... Krahina e Amantinit nga perëndimi hapej deri nė breg të detit.Nga ky shkak nė kohën e re dijetarët e kërkojshin ketë vend afėr gjiut tė Vlorės,por Patsch-I i gjet rrënimet në Pljoç nja 22 km në vizë ajërore nga juglindja e Vlonës,nė një vend malesh ndėrmjet Vjosës dhe Sushicës...”