Te lindesh ne Freetown
Baraka eshte aq e rrenuar sa te duket e pamundur qe ne te jetojne njembedhjete persona. Tani do te jete nje me pak Sia Brima vajza e madhe e Mabinti-t u largua nga jeta para tri ditesh sepse kishte dhimbje te tmerrshme kockash sic i quante ajo. Kur erdhi ambulanca ajo kishte vdekur. Sia ishte 24 vjece pas pak kohesh do te martohej sepse ishte shtatzene pesemuajshe. Ashtu si e ema vuante nga anemia. Edhe ne vendet e industrializuara 20 per qind e femijeve te lindur nga gra te prekura prej kesaj semundjeje lindin para kohe ose nenpeshe dhe rreziku i abortit spontan eshte i larte. Megjithate askush nuk e di me saktesi se nga csemundje vdiq Sia sepse u varros menjehere pa iu nenshtruar nje autopsie. Ne certifikaten e vdekjes ishte shkruar dhembje kockash.
Vdekja e Sia-s nje nga shume viktimat qe numerohen ne kasollet afrikane mund te shmangej ashtu sikurse vdekja e femrave te tjera shtatzena ne Afrike. Ne Sierra Leone nje ne tete gra vdes nga komplikacionet gjate shtatzenise ose lindjes. Diten e pare qe ndjeu dhembjen e kockave Sia u konsultua me nje mjek privat i cili i shiti disa kokrra acidi folik dhe e keshilloi te kthehej ne maternitet. Por Sia nuk mundej. Nje vizite ne spital kushton te pakten pesemije leone rreth nje euro dhe terapite akoma me shume. Keto shifra jane te paperballueshme per sierraleonezet qe ne 70 per qind te rasteve jetojne me me pak se nje dollar ne dite. Sia mund te qendronte vetem 10 minuta ne nje klinike te tille por e kishte te pamundur te shkonte deri aty. Qendra shendetesore George Brook eshte ndertuar nga UNICEF-i dhe drejtohet nga shteti ne bashkepunim me disa organizata joqeveritare. Ketu vizita e pare kushton 25 leone pese euro dhe grate qe nuk paguajne rrezikojne te mbahen aty deri sa nje familjar te shlyeje detyrimet. Babait te Sia-s do ti duhej te punonte dy jave rresht per te fituar ate shume te hollash.
Sierra Leone e ka shkallen e vdekshmerine se foshnjave dhe nenave me te larten ne bote. Qe nga perfundimi i luftes civile ne vitin 2002 vendi ka marre shume pak ndihma nderkombetare sa per te mbyllur disa vrima te varferise dhe per te arritur objektivat e zhvillimit te mijevjecarit te percaktuara nga Kombet e Bashkuara. Por sic ndodh rendom ndihmat nuk jepen pa kushte. Teorite e zhvillimit te aplikuara prej 20 vjetesh nga Banka Boterore organizma si UNICEF-i dhe Organizata Boterore e Shendetesise parashikojne depozitimin e kontributeve. Nje shembull jane sigurimet shendetesore qe e ndalonin Sia-n te merrte sherbim mjekesor.
Nderkohe qe pershkoja rrugen e cila te conte ne nje klinike mjekesore vura re kater gra shtatzena qe bisedonin me njera-tjetren ndersa prisnin te vizitoheshin. Brenda ne klinike vetem njeri nga tete shtreterit ishte i zene. Ne studion e Albert Vandy-it mjeku zyrtar i zones nje flete e mbeshtetur mbi mur tregonte statistikat mjekesore te zones se Dwarzak Farm sipas atyre te dhenave nga 20 femije te lindur ne ate vend tre vdesin para se te mbushin 5 vjec. Fola me Vandy-n per vdekjen e Sia-s. Kurat u jepen te gjitheve me tha nepunesi. Tarifa varion sipas mundesive te pacientit. Derdhja e kontributeve eshte shume e rendesishme per te mbuluar shpenzimet e klinikes edhe pse Vandy thote qe nuk i perdor sic ndodh neper spitalet e tjera qe ne kete sektor jane me te uletat ne te gjithe Afriken. Vandy fiton 144 mije leone ne muaj ndersa infermieret 120 mije.
Kujtime lufteNe oborr ishte parkuar nje Land Cruiser ambulanca e klinikes. Vandy me shpjegoi se asnje nuk mund ta perdore kete makine pa dhene pese euro per karburantin. Sa eshte shkalla e vdekshmerise se nenave ne kete zone Nuk e dime mu pergjigj me keqardhje. Denoncohen vetem pak raste. Kur e pyeta se perse vazhdonte te punonte aty kur mund te merrte nje rroge pese here me te larte nese bashkepunonte me nje organizate joqeveritare ai mu pergjigj Dua ti sherbej vendit tim.
Dhjete vite me pare e kisha vizituar Sierra Leonen per te ndjekur nje grup parashutistesh dhe trupash speciale te ardhur nga Britania e Madhe. Gjenerali i brigades David Richards sot shef i shtabit drejtonte operacionin detyra e tij ishte te mbeshteste nje mision paqeje te OKB-se qe rrezikonte te humbiste kontrollin e Freetown ne luftimet me ushtaret rebele te cilet kishin pushtuar pjesen me te madhe te vendit. Keshtu nisi nje program per dergimin e ndihmave humanitare. Ende sot Sierra Leone merr nga Britania e Madhe nje sasi fondesh me te medha se ato qe dergohen ne cdo shtet tjeter afrikan. Ne vitin 2000 OKB-ja aprovoi objektivat e zhvillimit te mijevjecarit 15 prej tyre duhet te realizohen brenda vitit 2015. Objektivi i peste eshte ulja deri ne tre te katertat e vdekshmerine amesore brenda 2015-s.
Eumlshte e sigurt se Sierra Leone as qe do te arrije ti afrohet ketij rezultati. Shkalla kombetare e dymije vdekjeve amesore per 100 mije femije te lindur te deklaruara si nga UNICEF-i ashtu edhe nga OBSH-ja eshte me e larta ne planet. Shifra e regjistruar ne Afriken Sub-Sahariane ne vitin 2005 ishte 900 ne 100 mije nderkohe qe ne Europen Perendimore eshte 9 ne 100 mije. Ne cdo vit ne Afriken sub-sahariane vdesin nga lindja 250 mije gra ne nje te treten e rasteve per probleme banale si per shembull nje hemorragji. Ne shume shtete lindja e nje foshnje eshte shkaku me i perhapur i vdekjes mes grave te rejave. Ne rajon shkalla e vdekshmerise amesore po ulet shume ngadale dhe mes gjithe objektivave te zhvillimit te mijevjecarit ulja e vdekjeve te panevojshme qe lidhen me shtatzenine eshte me e veshtira per tu arritur. Gjate tri viteve te fundit Sierra Leone ka marre me shume se 250 milione dollare financime ne fushen e shendetit publik nga UNICEF-i Ministria britanike per Zhvillim Nderkombetar Departament for International Development DFID dhe Banka Boterore. Tani ish-ministri i Shendetesise se Sierra Leones eshte ne pritje te nje procesi gjyqesor per korrupsion.
Sipas disa tezave te mbeshtetura nga organizata si Oxfam e cila prej pak kohesh ka publikuar nje dokument te titulluar Aid in the 21st century deshtimi i ndihmave per zhvillim i detyrohet pjeserisht si kushteve ashtu edhe ideve qe donatoret u vene vendeve bamirese. Ndihmat per zhvillim mund te perfaqesojne nje problem por vdekshmeria amesore varet nga faktore te tjere dhe shume prej tyre jane te lidhur me ceshtjet kulturore. Femrat jane krejtesisht te ekspozuara ndaj rreziqeve gjate lindjes se pare. Ne disa shoqeri poligame jeta e nje gruaje ka aq pak vlere saqe ndonjehere familja nuk eshte e gatshme te paguaje per shendetin e saj. Pervec problemeve te infrastruktures dhe personelit ne Sierra Leone telashet nuk kane te sosur. Per te parandaluar vdekjet gjate lindjes nje shtet ka nevoje per obster-gjinekologe kirurge dhe struktura ku mund te kryhen nderhyrjet emergjente. Etja per para i ka shtyre gjinekologet dhe kirurget tu drejtohen vendeve te industrializuara duke lene ne mjerim vendet e varfra dhe ato ne zhvillim.
Ne Sierra Leone numerohen pese gjinekologe dhe 95 mami per tre milione femra. Gjashte ne trembedhjete zona te vendit nuk kane nje ndihme te shpejte obstetrike. Prandaj nje per qind e femrave u nenshtrohen lindjeve cezariane. Tentativa per te permiresuar shendetin e nenave dhe mbijetesen e foshnjave te sapolindura i ka detyruar vendet donatore te bejne zgjedhje te reja ideologjike. Problemet kryesore jane tre varesia ndaj metodave te lindjes tradicionale ulja e financimeve per planifikimin familjar dhe vendosja e nje takse per tju drejtuar sherbimeve mjekesore sektori me i kritikuar nga te gjithe.
Te paguash biletenPer sa i perket problemit te pare ne shume shtete afrikane jane investuar shuma te medha parash per tu mesuar grave te moshuara te fshatrave si te behen mami. Rezultatet kane qene zhgenjyese mamite tradicionale ishin me pak te predispozuara per te kerkuar konsulte profesionale ne rastet kur lindja shkonte keq. Sipas Ibrahim Thorlie drejtor i maternitetit Proncess Christian nese qellimi eshte ulja e vdekshmerise amesore mamive tradicionale nuk u duhet rezervuar asnje rol. Kur perpiqen te cojne ne fund nje lindje te veshtire per ne jane vetem nje problem asgje me shume. Ne fakt nuk mund te arrihen rezultate te kenaqshme pa pajisje e mjete moderne.
Ceshtja e dyte eshte krejtesisht ideologjike. Qeveria Bush i terhoqi fondet e destinuara per planifikimin familjar ne Afrike. Qellimi i ketij vendimi eshte i veshtire per tu kuptuar por ne vitin 2009 OKB-ja llogariti qe jane 215 milione gra qe nuk i perdorin metodat kontraceptive. Ne Sierra Leone mendohet se vetem 4 per qind e popullsise femerore i perdor keto metoda. Ne disa klinika te Freetown gjysma e personelit e merr rrogen fale biletave. Ne Sierra Leone nuk eshte e veshtire te gjesh nje shpjegim per numrin e larte te vdekjes se nenave fakti eshte se spitalet publike i vrasin nenat e reja duke ua besuar punen e tyre bashkepunetoreve. Gruas sime i thane qe femijen duhet ta lindte me operacion dhe na kerkuan nje milion leone. Duke qene se nuk kishim ku ti gjenim aq shume te holla ajo tha se do tia besonte jeten e saj Zotit. Lindi ne shtepi dhe eshte shume mire me shendet thote nje zoteri.
Ne Sierra Leone shume gra vdesin ngaqe nuk duan te shkojne ne spital. Ato qe pranojne te shkojne nuk arrijne ne kohen e duhur per shkak te mungeses se biletave. Ka nga edhe nga ato nena qe ne mungese te parave refuzojne te marrin kurat e nevojshme. Mbledhja e fondeve per shendetin publik mbetet nje nga ceshtjet me shqetesuese organizatat e medha rekomandojne adaptimin e ndonje forme sigurimi mjekesor por kjo metode mund te funksionoje vetem ne vendet te cilat kane sistem te mire shendetesor. Ne disa shtete te Indise femrat marrin nje lloj asistence te cilen mund ta perdorin per cdo nevoje mjekesore. Edhe Meksika ka adaptuar nje politike te ngjashme. Ne disa zona te Sierra Leones autoritetet kane filluar ti gjobisin grate qe nuk lindin ne maternitet. Problemi eshte se nuk u duhet kerkuar kurre para personave te varfer kur vuajne nga nje semundje. E njejta gje duhej te kish ndodhur edhe me Sia Brima-n.