Të rejat e Rikut për Fyellin!?

Ekspedita e përbashkët shqiptaro-gjermane, e cila gjatë vitit 2009 po kryente gërmime arkeologjike në zonën historike të Lezhës, zbuloi ndër të tjera disa elementë kockorë, enigmatikë, cilindrikë

Pr t shkuar n laboratorin e vetm q kemi pr restaurimin e objekteve arkeologjike duhet t marrsh n telefon shefin e tij, pasi nj der e madhe prej druri, q sht gati n t rn, ku jan varur dy dryna me zinxhir t holl, t rinj sht mbyllur... Rruga e vjetr me kalldrm - zona m e fundit e shpallur historike, nuk shkelet m as nga makinat por dhe jan ditt e fundit dhe pr vet laboratorin. “Policia na ktheu dje ktu, srish, por vetm pr pak koh”, - thot shefi i Laboratorit t Arkeometris dhe Konservimit, Frederik Stamati. Pak koh me par nga t zott e shtpis ishte nxjerr me forc q andej dhe tani ishte kthyer derisa t gjejn nj streh t re pr laboratorin.

Aty ka mjaft qetsi, ka hapsir t madhe kur deri para pak kohsh shrbente pr parking. Pamja prball sht e mjerueshme, e zymt gati n t shembur nj nga shtpit m karakteristike t Tirans ku ndodhemi, tek Laboratori i Konservimit dhe Arkeometris. Aty shkojn objektet m t muara t arkeologjis, ato t sapogjetura dhe m t vjetra q jan n grahm t fundit. Por, shefi i ktij laboratori sa heq zinxhirt e ders t mbyllur thot: “Do ikim shum shpejt, dje na solli policia”.

***

Copza t vogla kockore n ngjyr bardh e zi, cilindrike, jan shprndar mbi nj tavolin t gjat, disa t futura n qeska t vogla... shpjegimi i tyre deri tani nga arkeologt sht krejt enigmatik: sht instrument muzikor etnografik, ndoshta nj fyell?! Ndrsa shtojm pyetje t tjera: Jan zbulimi i ndonj tradite, kultur dhe artizanat? far sht prcaktuar deri tani nga arkeologt sht se kan t bjn me nj gjetje q i takon shekullit I para Krishtit ose shekullit I mbas Krishtit.

Ekspedita e prbashkt shqiptaro-gjermane, e cila gjat vitit 2009 po kryente grmime arkeologjike n zonn historike t Lezhs, zbuloi ndr t tjera disa element kockor, enigmatik, cilindrik dhe me nj ose dy brima. N fakt, edhe nj vit m par ishin zbuluar disa fragmente pran t njjts zon. Shefi i Laboratorit t Konservimit, Frederik Stamati, dje i ka dhn fund restaurimit t tyre, por ende pa nxjerr ndonj gj me shpres, duke i ln pjest e lidhura, q ngjajn me fyellin nn rrahje hipotezash.

Stamati tregon se qysh n momentin e zbulimit u ngrit nj pikpyetje pr domethnien e tyre. Mendimi paraprak ka qen se kto fragmente kockash i prkisnin nj instrumenti muzikor, ndoshta nj fyelli. Stamatit, kjo pun mbi pesmujore, i ringre edhe nj her problemin e restaurimit t objekteve muzeale. Nse duhet kaq shum koh pr nj objekt, ather far do t bhet me objektet e tjera arkeologjike dhe etnografike, q presin radhn dhe jan n procesin e dekompozimit? Laboratori aktualisht ka n organikn e tij vetm dy punonjs dhe edhe nj her lind krkesa urgjente pr forcimin e laboratorit me kuadro t tjer t diplomuar n kimi dhe q jan t aft pr t prballuar kt pun.

Nga ana tjetr, far nuk sht thn ndonjher sht dhe rruga q ndjekin objekte t tilla pasi marrin formn e plot dhe identifikohen qart. Stamati n intervistn ekskluzive pr “standard” na flet pr raste t rralla ekspozuese t objekteve m t famshme t gjendura kto vitet e fundit n Shqipri.

Ka disa muaj q n Laboratorin e Arkeometris dhe Konservimit nj qesk me element kockor u b nj krshri mediatike se far mund t ishin kto sende t zbuluara n Lezh. Tani q ka mbaruar restaurimi, far mund t thuhet?

Ekspedita e prbashkt shqiptaro-gjermane, e cila gjat vitit 2009 po kryente grmime arkeologjike n zonn historike t Lezhs, zbuloi ndr t tjera disa element kockor, enigmatik, pran t njjts zon. Q n momentin e zbulimit u ngrit nj pikpyetje pr domethnien e tyre. Mendimi paraprak ka qen se kto fragmente kockash i prkisnin nj instrumenti muzikor, ndoshta nj fyelli.

N tetor t vitit t kaluar t gjitha fragmentet u solln n Laboratorin e Konservimit dhe Arkeometris t Institutit t Antropologjis Kulturore dhe Studimit t Artit, pran QSA-s.

Deri tani sht harxhuar pr restaurimin n fjal nj koh prej m se shtat muaj. T gjitha fragmentet kockore ishin t mbuluar nga balta. Arkeologt nuk kishin guxuar t bnin pastrimin e tyre, sepse fragmentet e kockave ishin dmtuar shum n tok, nga ujrat etj. ose nga ndonj djegie dhe ishte vetm balta ajo q i mbante pr t mos u shpartalluar plotsisht. Gjat puns restauruese doln shum t dhna, pr shembull, ishte prdorur fyelli i kocks, pjesa e jashtme e fragmenteve ishte rrumbullakosur me torno, zbukurimi ishte shpuar me punto; nganjher puntoja ishte futur aq thell, saq kishte prekur edhe murin e pasm. Tashm duken mir shenjat e lna nga instrumentet e prdorura. N disa raste vihet re nj ulluk i shesht, q lidh brimat, por q akoma nuk e kemi prcaktuar funksionin. N disa raste shohim se kocka sht sharruar n dy pjes n drejtimin gjatsor. Interesante sht se cilindrat nga brenda nuk jan t tornuar, por kan mbetur me gunga. Ky fakt lind pikpyetjen e par: A ka qen fyell?

Pra, hipotezn e par e kishit pr fyell, a doli kjo e vrtet?

Ajo far pat para nj viti, ka prfunduar duke na dhn nj ide m t qart. Jan restauruar rreth 2 mij fragmente kockore q ishin mbasi u pastruan, u trajtuan jan montuar aq sa ka qen e mundur. do gj tani sht n vendin e vet dhe nuk ka asnj gj q t jet vn kuturu. Ato fragmente q i shikoni t ln mnjan, nuk lidheshin, jan pjes t dekompozuar, ndoshta mund t jen dhe pjes t humbura. Dhe ne na kan dal kto pjes t instrumentit q nuk e kemi prcaktuar prfundimisht, por mund t jet nj fyell a ndonj instrument muzikor, t cilat mund t’i kategorizojm; jan pjest e gjata me dy vrima dhe pjest e shkurtra me nj vrim.

T gjitha pjest kan dekoracion me rrath koncentrik t
me dor. Pjest e gjata i kan zbukurimet, ndrsa t shkurtrat jo. Ndonj prej tyre ka nj si lug, ndoshta kjo ishte pr t lvizur gishtat. Po nga brenda kto pjes t fyellit nuk jan t rrumbullakta. Puna vazhdon akoma, jo vetm pr restaurimin maksimal, por dhe pr t prcaktuar llojin e kocks, moshn ekzakte dhe pr t kuptuar domethnien e ksaj gjetjeje.

Pra, pas gjith ktij prshkrimi dhe pritjes - konkluzioni?

Prfundimi sht ky: n kt rast u restauruan dhe qoft ne, si laborator, qoft dhe arkeologt nuk japin akoma dot nj form prfundimtare se si ka qen ky instrument muzikor. Por, mendojn q t ket dy variante; e para mendohet se n Lezh t ket qen nj punishte pr prodhimin e veglave muzikore dhe kto q mbajm n duar mund t jen skarcitete q i kan hedhur, sepse shikojm q nga brenda nuk jan t tornuara, se si mund t lidheshin pjest me njra-tjetrn. Varianti tjetr sht se kjo mund t ket qen nj dyqan, q shiste instrumente muzikore dhe mund t ket rn zjarri dhe kto mund t jet far ka mbetur nga shkrumbimi.

Me nj nga arkeologt q biseduam dje, ishte i ktij mendimi q akoma e kemi t paprcaktuar se far sht, por duhet t thirren specialistt e degve muzikore, historian t veglave muzikore q t dim se far instrumenti sht ky. Ka nj lloj shansi tjetr, q t grmohet m shum rreth e qark vendit ku jan zbuluar kta element se mos gjendet edhe ndonj pjes tjetr q lidhet me kto, sepse jan dashur dy vjet pr t’i gjetur. Deri ktu ku kemi arritur ne u deshm shtat muaj pun.

Mendimet se ky fyell lidhet me hipotezat se mund t ket pasur n Lezh nj punishte prodhimi t veglave muzikore apo dhe ajo e nj dyqani t till, a mendoni se ka nj baz pse dilni n kt prfundim, a ka ide t zhvilluar pr ndonj tradit artizanati n kt zon?

Kt nuk e themi dot. Kto pjes t fyellit dim q i takojn periudhs romake q i takon shekullit I para Krishtit ose shekullit I mbas Krishtit. Por pr ndonj tradit t asaj natyre nuk flasim dot, vetm mund t mendoj se n kt periudh mund t ket pasur shum barinj q e kan prdorur fyellin pr kullota. Kujtoj se harpa dhe fyelli kan qen instrumentet muzikore q prdoreshin nga etnokultura e asaj kohe.

Ju mendoni se do t jen muzikologt q do ta thon fjaln e fundit pr kt instrument?

Po, patjetr do t jen ata q do ta prcaktojn. Akoma nuk kemi kontaktuar me ndonj muzikolog, sepse tani sapo ka prfunduar restaurimi dhe prisnim nj pamje m t qart nga lidhja e pjesve. Jan arkeologt pastaj q do t lidhen me kt pun, sepse muzikologt do t’u bashkngjiten mendimeve t tyre prfundimisht se me far gjetje kemi t bjm. Sigurisht q objekti do t marr kontekstin arkeologjik.

Tani q detyra juaj restauruese ka mbaruar, ku do t jet destinacioni i fyellit?

Kto pjes t lidhura q ne e kemi menduar se i prket nj fyelli t epoks ilire, do t’i dorzohen Qendrs s Studimeve Albanologjike. Atje, mbasi t mbaroj studimi, mund t ekspozohet. Por sht interesante, q nj specialist i arkeologjis, Ilir Zaloshnja, po m tregonte se n vitin 1975, rastsisht n Apoloni kan gjetur n nj buz tenxhereje prej bronzi dhe kishte brenda disa copa q ngjanin me kto t fyellit, q ishin t prera. Ajo ishte zbuluar rastsisht e shkelur nga nj makin. Nuk e di nse pr kt rast jan
studime. Kto prbjn dy raste n Shqipri q jan t ngjashme, nuk mund t themi se jan t njjta.

Gjith kto restaurime t objekteve arkeologjike, far rruge marrin pasi dalin prej ktej t identifikuara?

Normalisht, pasi prfundon puna n laborator, objektet i marrin arkeologt dhe ata bjn studimin m pas. Ata mbi kt konfiguracion aq t plot, qoft qeramikn, monedhn, metalin bjn studimin dhe botohen. Por sht edhe faza e ekspozimit, por jo t gjitha. Kjo varet far vlen pr t’u prezantuar n publik.

A mund t na thoni se sa nga objektet, flas ktu kryesoret, q ju keni restauruar jan ekspozuar?

Mund t flas pr monedhat q jan zbuluar dhe restauruar n laborator, pothuaj t gjitha jan studiuar dhe jan botuar n organet shkencore t arkeologjis. Po ju them vetm rastin e monedhave. Ato kan qen shum t rndsishme, sepse monedha daton.

A i ndiqni n vazhdimsi objektet arkeologjike q dalin nga laboratori se far jete bjn?

Disa mund t them po. Ju jap nj shembull t nj albumi q kan
gjermant, q edhe u ekspozua n Mynih, gjysma e objekteve kan qen trajtuar nga laboratori. Disa nga kto kan pasur fatin t jen npr ekspozita. Marrim pr shembull nj tjetr rast, varrin e Belshit, q u zbulua rastsisht nga disa ushtar dhe zborist. Por fshatart e zons ku e kan par, e kan thyer, sepse mendonin mos ka florinj a ndonj gj t muar. M pas ka shkuar Neritan Ceka, i cili kur i ka par t restauruara, nuk e kishte imagjinuar se do t’i shihte n at form. N fakt, varri ka pasur objekte argjendarie, qeramike, karfica, varse etj. Ky sht varri m i pasur q sht zbuluar n Shqipri. Kto t gjitha jan ekspozuar ktu dhe nuk ka mbetur ekspozit jasht vendit q t mos shkonin objektet e ktij varri.

Rastet e rralla

2000 amfora m t vjetrat n bot

Rreth 2000 amfora t shek. 4 p.e.s. i jan nnshtruar procesit t restaurimit n Laboratorin e Konservimit. "Amforat e zbuluara pak koh m par n Apoloni, jan t tipit greko-romak", - tha shefi i ktij laboratori, Frederik Stamati.
Gjetja e tyre n nj mur t ndrtuar nga tre rreshta me prmasa 23 metr gjatsi dhe 5.6 metr gjersi shnon rastin e gjasht n bot t zbulimit t nj muri t till.
Amforat, t cilat mendohet se jan ndr m t vjetrat n bot, u zbuluan n pozicion prmbys me funde t thyera, ndrsa mendohet se jan dmtuar nga punimet q jan
n periudhn romake ose nga dukurit natyrore si trmetet, rrshqitjet e dherave.
Amforat jan t vulosura me boj t kuqe, si rezultat i kalimit n pikat kufitare. Gjat grmimeve arkeologjike pati hipoteza t ndryshme pr funksionin q kan kryer kto amfora, t cilat mendohej se kishin shrbyer si lapidar.
Tjetr hipotez sht se ato i ishin dhn si shprblim nj sportisti, q kishte fituar mim t par n Lojrat Olimpike, ka treguar Stamati. Por, amforat mund t jen prdorur pr rregullimin e ujrave, q vinin nga kodra pr t mbrojtur qendrn e qytetit, ose t ken shrbyer si filtrues t ujit, ose si tarraca. Pas restaurimit, amforat do t vendosen n Apoloni, vendi ku jan gjetur. Nj mur i till me amfora sht zbuluar n Rom (Itali) nga fundi i shekullit XIX, n Athin (Greqi) dhe Vjen (Austri).

Mbi 40 bizhuteri t Mesjets

Vath, unaza, zinxhir gjithka me t cilat zbukuroheshin vajzat shqiptare nga Mesjeta jan zbuluar n varrezat pran pallatit “Rinia”, n Durrs. Ato jan objekte metalike, q i prkasin periudhs mesjetare. Jan 40 pal vath, unaza, zinxhir me prbrje bronzi dhe argjendi, t cilat i jan nnshtruar restaurimit nga Stamati. Sipas tij, bizhuterit kan shum t dmtuara dhe paraqesin shum vshtirsi pr t'u restauruar. Midis tyre ka edhe kryqe, q i prdornin si varse n qaf, gjat ksaj periudhe. Objektet jan zbuluar gjat grmimeve q jan
n vitin 1980 n Durrs. Pas restaurimit, kto bizhuteri jan vendosur n Muzeun Arkeologjik t Durrsit.

Mburoja, restaurimi m i vshtir

Mburoja, gjendur e coptuar n 8153 fragmente sht zbuluar n vitin 1984 nga arkeologu Vangjel Dimo, e cila sht restauruar nga Laboratorin e Konservimit dhe Arkeometris dy vite m par. Diametri i mburojs sht 72 cm dhe sht nj nga 3 objektet m t mdhenj metalike, t zbuluar n Shqipri.

"Restaurimi i ksaj mburoje mund t konsiderohet si objekti m i vshtir q kemi pasur ne n laborator, gjat t gjitha kohrave”, - ka thn Stamati. Mburoja ishte e coptuar nga koha n 8153 fragmente. Gjat nxjerrjes pran fshatit Kryegjat, ku sht gjetur sht shembur pjesrisht duke u dmtuar me tej. Q prej 25 vjetsh ajo qndronte n laborator duke u restauruar vazhdimisht.