Vështrimi i tjetrit

Ata ushtarak, fetar, gjeograf dhe t tjer udhtar, t ardhur n kt qoshe t Ballkanit pr t ngadhnjyer, pagzuar, zbuluar ose prshkuar, vrojtuan banort dhe eksploruan terrenin. Sipas epoks dhe mnyrs s vet, secili na ka ln dshmin e tij, sipas prfytyrimit e tij t bots dhe mnyrs s tij t jetess dhe n fund t fundit, secili prej tyre pa at q kish dshir t shihte.

Kshtu, hyjnort helen vrojtuan barbar t egr; falanga maqedonase u prball me enkelej luftarak dhe taulant kmbnguls; fitimtart romak shpartalluan ardian krenar dhe pirust pothuaj t pamposhtur; apostulli Pal dhe dishepujt e tij pagzuan pagan t pafajshm; gjakatart got masakruan deri m nj autokton romak; sllavt kmbnguls absorbuan deri edhe ilirin e fundit; perandorakt bizantin dalluan arbrit e par, ndrkoh q turqit mysliman kuptuan se kishin t bnin me shqiptart trima. Si mund t pritet, vargu mbyllet me historiant, t cilt na sigurojn se t gjitha kto shfaqje s’jan gj tjetr vese aspekte t ndryshme t t njjtit thelb: vazhdimsis njerzore q provon autoktonin e shqiptarve, ndrkoh q, n prputhje me bindjet dhe botkuptimin filozofik dhe politik, ata sintetizojn nj realitet historik dhe e paraqesin si realitet kohor objektiv q i bindet nj varg ligjesh shoqrore. Pretendimet jan po aq t mdha sa edhe vshtirsit e ndrmarrjes: pothuaj asnjri prej tyre nuk i shpton tundimit pr t shkruar historin me H t madhe dhe aq m tepr n form t shquar - Historia e Shqipris – sikur t ishte e vetmja dhe e fundit n llojin e vet.

Cilado qoft epoka, vshtrimi i tjetrit mbi kt grup njerzor ka ruajtur nj aspekt t pandryshueshm, q njkohsisht sjell ndr mend dika t egr, t paepur, rebele, t lir... sikundr dhe t varfr, t izoluar, t thjesht... - nj vshtrim i pushtuar nga forca q lirohet nga masa e maleve dhe nga karakteri i malsorve. Zaten n t tilla vise – Mesdheu dhe veanrisht Ballkani njohin disa vise t tilla ku «shoqria, qytetrimi, ekonomia, pra gjithka mban vuln e arkaizmit dhe t pamjaftueshmris*» ndrkoh q gjithka n to mbetet e pakapshme, pr t’u pushtuar, pr t’u ripushtuar.

Malsor – ja pra edhe cilsori q ka karakterizuar shqiptart n jet t jetve. E megjithat, ata kan privilegjin t lagen nga dy detra nga m t prmendurit e Mesdheut, t‘i gzohen nj bregdeti t hapur q strehon disa porte t dors s par, t njohur q nga lashtsia. Si shpjegohet ather q ky popull mbetet i maleve dhe jo i detit?

N qoft se ai, sipas mendimit t prgjithshm, preferoi malet pr hir t liris, t rezistencs, pra pr t mbijetuar, me kt rast ai i ktheu shpinn detit dhe dashur padashur u izolua, u shndrrua n ishullor brenda toks s that. Pra, sipas ksaj logjike, agresionet dhe armiqt vinin nga deti – nga Perndimi. Si ia bnte ather ky popull n lidhje me agresort q vinin nga Lindja – nga luginat mes maleve, po aq vrastar dhe gjakatar sa edhe t part, n mos edhe m tepr? N fund t fundit, prse shrbejn spekulime t tilla prball fakteve q flasin vet?

Shqiptart e sotm, sikundr edhe pararendsit e tyre arbr ose ilir, kan jetuar n nj vend vrtet malor, por q nga ana tjetr ofron nj ultsir bregdetare, t pashoqe n t gjith faqen perndimore t gadishullit. Historikisht, zgjedhja e zons kodrinore, e pllajave ose e gjysm-lartsis nuk ka ardhur as nga arsyet e mbipopullimit as edhe pr t’iu larguar n mnyr t qndrueshme rrezikut t huaj. Mjafton t prmendim q ditn e pavarsis, i tr vendi numronte m pak se nj milion banor – shumica drmuese e t cilve banonte n thellsi t territorit, ndrkoh q ditt e sotme, vetm pellgu Tiran – Durrs – krejtsisht mbi ultsirn bregdetare – prmbledh gati nj milion vet. Pra, njerzit kan qen t detyruar t vendosen n brendsi t vendit, t zgjedhin klimn e shndetshme t malit, thjesht pr t’iu larguar atmosfers mbytse dhe helmatisse t fushs bregdetare ku mbizotronin moalet dhe knetat, ku pinte gjakun kunupi, ku merrte shpirtin malaria, ku kalbeshin kmbt n uj – ku vetm disa pak pr qind (8 ose 9%) e saj mund t kultivohej. Zaten, qytetet e vetme t ksaj zone – Durrsi, Vlora, Lezha – t ngritura mbi nj brez t ngusht toke ngjitur me detin - qoft edhe Shkodra pran liqenit, kan ardhur deri n ditt e sotme si nj trashgimi e kohve m t lashta. Ato kan mbijetuar fal tregtis dhe transportit, fal kmbnguljes t fuqive tregtare mesdhetare q kan
mos pr t’i mbajtur gjall; fillimisht Korinti dhe Krkyra antike, m tej Roma dhe Kostandinopoja, dika m von Venediku… Ato s’kan qen kurr plotsisht ilire, arbr ose shqiptare – deri edhe pas shpalljes s pavarsis s vendit n shekullin XX.

N t kundrt, t gjitha qytetet e tjera t vendit, t themeluara gjat antikitetit t vont dhe mesjets e hershme – qendrat m t shquara t artit, t kulturs, t artizanatit – Berat, Elbasan, Kruj ose Gjirokastr – jan ngritur mbi shpatet e maleve q kufizojn ultsirn perndimore. Kjo e fundit mbetet thuajse e braktisur pr nj koh t gjat; qytetet fillojn dhe shfaqen gjat shekujve t fundit, pasi q ndrhyrja njerzore ka mundur t rrethqarkoj vatrat e infeksionit, t kufizoj vrshimet e lumenjve, t kanalizoj ujrat e qelbura. Kshtu shfaqet Tirana rrz Dajtit, Fieri n skaj t Mallakastrs... far duhet thn pr masn e fshatrave, t katundeve, t grupshtpive q instalohen npr kodra, q kacavirren npr shpate, q u ngjiten prpjet luginave, q vendosen npr pllaja: pra, q i largohen bregdetit sikur t ishte murtaja? Nj bregdet adriatikas uditrisht i shkret q nga Velipoja deri n Nart, prgjat dyqind kilometrash, i cili prve atyre tre-katr qyteteve t siprprmendur nuk njeh pothuaj asnj fshat, asnj qendr detare ose peshkatare.

I vetmi prjashtim q vrteton rregullin, vjen nga Joni shkmbor – dhe si pasoj i kursyer nga knetat dhe pellgjet bregdetare. Bhet fjal pr fshatrat dhe qytezat e Bregut t Detit: Dhrmiu, Himara, Qeparoi q, megjithse t ngritura n shpat, e kan orientuar jo vetm pamjen, por edhe jetn drejt zanateve t detit – lundrtar, peshkatar, tregtar. Pra, shqiptari sht nj malsor i shtyr nga nevoja dhe jo nga dshira, blegtor nga halli, druvar ose thngjilltar nga e keqja… N prputhje me imazhin q liron vet vendi – «nj fasad bregdetare me nj brendsi t tr malore»** shqiptari sht prfundimisht mesdhetar m shum pr emr, ballkanik me mish e me shpirt!

Pr sa u prket ktyre trojeve, megjithse gjenia njerzore s’ka reshtur t shndrroj peizazhin - duke alternuar prpjekjen e ngadalshme ndrtuese me trbimin e shpejt shkatrrues, ai i ngjan gjithmon atij territori t ilirve - ashtu si e zbuluan romakt e par dhe si e lan bizantint e fundit: t njjtt male, lumenj ose liqene, t njjtt detra q lagin brigjet.

Ajo q ka ndryshuar n mnyr t vazhdueshme, sht vendi q i jepet n gjirin e asaj kozmologjie t uditshme njerzore q klasifikon vlerat e qytetrimeve t ndryshme n funksion t drejtimeve kryesore t horizontit: veri, jug, lindje, perndim. Pr nj koh t gjat, e pavetdijshme ndaj faktit se jeton mbi nj lloj sfere qiellore, urtsia njerzore e hemisfers ton sidoqoft ka mundur t prcaktoj origjinn e nj korrelacioni t par mes boshtit Veri – Jug, klims dhe shkalls s zhvillimit t nj shoqrie njerzore: Veri = dbor, errsir, ftoht = fise dhe tribu barbare; Jug = diell, drit, ngroht = qytetrime rrezatuese. Nj imazh i till plotsohet dhe pasurohet ndrkoh q tregtia shndrrohet n form shkmbimi po aq e rndsishme sa edhe lufta n gjirin e shoqrive pagane, bile edhe politeiste. Historia na furnizon shembujt dhe autort e lasht sjellin dshmit e tyre m t mira.

N qoft se Egjipti i lasht, i verbuar nga dielli i Faraonit, nuk ka qen tunduar nga vizione t tilla – ndoshta ngaq krejt bota rreth e qark mbetej n hije, Greqia e lasht e dominuar nga policentrizmi i qyteteve-shtete, po aq tregtare sa edhe lufttare, e adoptoi si nj prfaqsim t bots; vetm se, Veriu i egr i grekve fillonte menjher prtej kufirit t dukshm t qyteteve t tyre t dashura. N vazhdim, Roma republikane e ndjekur nga ajo perandorake e adoptoi dhe e ngriti n nj vler universale: duke qen qendra e bots s qytetruar, e gjith periferia e saj jo e romanizuar u asimilua me nj hapsir barbarizuese, e cila duhej t qytetrohej me t gjitha mjetet. Me gjith kt forc prgjithsuese, imagjinats njerzore gjithmon i kan munguar shenjat dhe simbolet pr t’u orientuar n aksin tjetr Lindje – Perndim: dielli q lind mbi nj mal – gjithmon i ndryshm, n vartsi t vet vzhguesit – ose q shkon dhe zhduket diku n det – n cilin det? Ata q e kan ndjekur me sy, nuk jan n gjendje t prgjigjen me saktsi. Sikundr edhe arabt, t cilt e quajtn horizontin e prflakur ereb = «aty ku perndon dielli»***.

Kjo dykuptimsi jashtpersonale mund t zhdukej vese nprmjet prcaktimit t nj pike orientimi jasht do norme, t nj qendre jashtkohore: feja. Me t vrtet, sapo q bota e porsalindur judeo-kristiane mundi t gjente nj qendr shpirtrore t denj, Kostandinopojn, njerzimi mbar duhet t ket hequr nj pshertim t thell lirimi dhe knaqsie. Tashm dihej pr shembull, q Roma ndodhej n perndim (t Kostandinopojs) dhe Jeruzalemi n lindje. Por edhe ky sistem nuk mund t’i shptonte vesit: mjaftoi q Roma t ngrihej n nj qendr t pavarur – dhe aq e fuqishme sa q t eklipsonte Kostandinopojn – dhe menjher, nj krah i tr i bots s vjetr (bashk me Kostandinopojn) u internua n lindje.

Ajo vertikale imagjinare q lindi dhe u ngrit n sheshin e katedrales Shn Pjetr prfaqson edhe linjn e par t vrtet q ndau n dysh Evropn ton t vjetr: meqense tashm Dielli i Kishs qndron gjithmon n zenit, ai krah i bots ku njher e nj koh dielli i qiellit shkonte t shtrihej pas nj dite t lodhshme – occidensi i romakve shndrrohet n Oksident, ndrkoh q lindja – oriensi mbetet Orient. E gjith prpjekja e mvonshme s’sht gj tjetr vese shtje kufijsh: nga njra an, vendosja e kufijve t rinj brenda hapsirs s vjetr – duke ndar me kt rast shtetet, dhe nga ana tjetr, shtyrja sa m larg e kufijve t njohur t bots. N kt mnyr, Oksidenti shtrihet edhe m tej n perndim ndrkoh q Orienti shtyhet gjithnj e m larg drejt lindjes – me at vij ndarjeje mes ktyre dy botsh q prshkon jo vetm hapsirn, por edhe kohn pr t’u imponuar si nj penges virtuale, si nj mur ose si nj Perde e Hekurt e cila gjithmon ka ndar kulturat, ideologjit, sistemet politike dhe n fund, vet njerzit.

Ky vend i cili na intereson kaq tepr, gjendet fare pran Roms, por gjithmon n lindje t saj. Me kt rast, i prket ai lindjes-Orient apo perndimit-Oksident? Historia sjell mjaft element pr t’iu prgjigjur ksaj pyetjeje, shoqria sjell t tjera argumente, mentaliteti i njerzve gjithashtu mund t ndrioj aspekte t veanta, ndrkoh q kuadri brenda t cilit ai rrethshkruhet, nuk ka ndryshuar dhe nuk ka pr t’u ndryshuar kurr. Ai mbetet njkohsisht pjes prbrse e bots mesdhetare – e pjess s saj lindore – dhe e familjes ballkanike – antari i saj m perndimor. Duke qen nj element i ktij kompleksi – sigurisht origjinal dhe jetsor por pa dyshim i pafuqishm – atij i sht dashur t’u nnshtrohet t papriturave t historis, t krijuara nga fuqit ushtarake apo ekonomike t pellgut ose t rajonit. Ja prse prgjigja ndaj pyetjes s msiprme nuk sht as gjithmon e njjt as edhe prfundimtare, mjafton t ndiqet realiteti prgjat shekujve: vendi i prkiste perndimit n kohn e romakve, lindjes n kohn e bizantinve, prsri perndimit gjat ofensivs mesjetare latine, edhe nj her lindjes n epokn e otomanve. Me fjal t tjera, q prej kohsh t lashta vendi sht prfshir n nj luhatje ciklike ndrmjet Perndimit dhe Lindjes, perioda e t cils matet me shekuj t tr.

Pr syrin e historianit vendas, elementi m qensor i popullit q ka banuar n kto vise, ka mbetur rezistenca q ai i ka paraqitur pushtuesit, shpirti i tij i paepur luftarak. Ky fill i kuq prshkon kohrat dhe shndrrohet n nj natyr t dyt; heroizmi popullor prbn indin e qenies s tij t lavdishme, ndrkoh q gjaku i derdhur ka ngjyrosur flamurin e tij kombtar. Duke u rezistuar armiqve t panumrt, ky komb i ka rezistuar njkohsisht edhe kohs: ja prse ai ka mbrritur deri n ditt e sotme dhe shpalos t gjitha karakteristikat e tij t paprsritshme. E megjithat, prtej imazhit vetlavdrues, profilohet nj element tjetr po aq qensor sa edhe i pari: n qoft se rezistenca prbn faqen e siprme t medaljes, przgjatjen e natyrshme t do agresioni, ajo nuk ka mundur t shmang as pushtimin, as edhe instalimin e makins s huaj, prpjekja kryesore e s cils gjithmon ka mbetur integrimi i burimeve materiale dhe njerzore t vendit. Pas agresionit, lufts - jets n lavdi, vjen pushtimi, nnshtrimi - jeta e zakonshme. Pra, mbijetesa e ktij populli sikundr dhe e gjith popujve t tjer evropian sht para s gjithash bashkjetes - ja edhe faqja e prapme e medaljes.

Magjia q lirohet nga ajo tablo e paharruar e nj populli t vogl – David, q prball agresorin e prbindshm – Goliath, mund t funksionoj vetm ather kur ndrgjegjja dhe nnndrgjegjja pranojn se pas djaloshit qndron Zoti; fillimisht ai i jep misionin dhe m tej bekon edhe dorn e bariut. N kt pik, realiteti ndryshon nga legjenda: Davidi yn e prfundon betejn duke prqafuar fen e pushtuesit. Historia ka mbajtur mend islamizimin e shqiptarve, ndrkoh q ajo pothuaj ka harruar se ilirt braktisn paganizmin pr t’u konvertuar n fen e krishter t romakve, se ilirt e fundit gati t romanizuar zgjodhn ritin lindor nn ndikimin e bizantinve, se arbrit u kthyen rishtas n katolik nn nxitjen e latinve... e gjith kjo, prpara se shqiptart t prfundojn n mysliman nn trysnin e otomanve.

Prball variablave q ofron historia (prkatsia Perndim – Lindje, larmia e zgjedhjeve fetare), gjeografia prcakton t vetmen konstante prgjat mijvjearsh: prkatsin n Gadishullin Ballkanik. Mjafton emri i ktij t fundit pr t shtn dridhmat, aq i rnd sht kuptimi i tij, aq t rnda jan edhe kontradiktat q ai bart n vetvete.

Kjo «ur» kalimi mes Perndimit dhe Lindjes, ky «udhkryq» rrugsh s’sht gj tjetr vese djepi i qytetrimit evropian; kjo «sallat» popujsh, ky «melting-pot» i kulturave prbn humusin e njerzimit mbar; kjo «fui baruti» e Evrops, kjo «aren ndeshjeje» e Fuqive t Mdha prbn njkohsisht pasqyrn ku reflektohet njfar ndrgjegjeje e flliqur kontinentale dhe spektrin e pasioneve m atavike q ndriojn natyrn e njeriut. Pa Ballkanin dhe ballkanikt, Evropa nuk do t ishte kurr ajo q sht sot.

*Fernand BRAUDEL – La Méditerranée et le Monde Méditerranéen à l’époque de Philippe II, Éd. Armand Colin, Paris 1986 ** Gabriel LOUIS-JARAY - Au jeune Royaume d'Albanie (Ce qu'il a été - Ce qu'il est), Hachette et Cie, Paris 1914. *** Me an t ktij emri, arabt prshkruanin at tok t largt q shtrihet n horizontin e pafund: ishujt egjean ose Rodin dhe Qipron. Ndoshta bhet fjal pr variantin m t pranueshm nga t gjith t tjert q mundohen t shpjegojn origjinn e emrit Evrop. Sidoqoft, bmat e Zeusit t grekve ishin edhe m trimrore: ai rrmbeu t ren Europa, vajzn e fenikasit Agenor, pr ta uar n Kret dhe pr ta nderuar. Si pasoj e ksaj dashurie t pamundur doli Minosi i tmerrshm. Pra, Evropa e helenve pasksh ardhur nga Azia dhe pr m tepr, ajo ishte e zez! Prtej mitologjis, Herodoti i Halikarnasit, «babai i historis» dinte ndrkoh se Evropa ishte e banuar – prve grekve – edhe nga ibert, nga keltt dhe nga skitht, ndrkoh q Azia e tij prmban Libin, Etiopin, Arabin, Asirin, Persin dhe Indin. N kt mnyr kuptohet se boshti i tij Evrop – Azi i prgjigjet m tepr boshtit Veri – Jug sesa Perndim – Lindje. Romakt ishin gjithashtu gjeograf mjaft t zot, por njkohsisht po aq konfuz mbi kt shtje: n veprn e tij “De Linguæ Latinæ” me pesmbdhjet volume, Varroi q n shekullin e par p.e.s sugjeron se «toka sht e ndar nprmjet viseve t qiellit n Azi dhe Evrop. Azia shtrihet n t vrtet drejt jugut dhe Austerit, Evropa drejt veriut dhe Akuilonit».

Marre nga albanie-albanais.com