Visar Zhiti, në Vendin e urrejtjeve

Letërsi/ Përsiatje nga leximi i romanit Perëndia mbrapsht dhe e dashura i Visar Zhitit

“Perndia mbrapsht dhe e dashura”, romani i shkrimtarit t njohur Visar Zhiti, ka nj titull ngacmues e q t fut n mendime. sht nj titull q bart n vetvete idet frymzuese dhe drejtuese t veprs. Nuk sht shprehje e mohimit apo pohimit, si mund t duket n pamje t par, edhe pse elementet e ktyre koncepteve nuk jan t huaja pr t. Ka nj simbolik t prcaktuar qart n gjetjen e atij titulli, prfundim i nj shtrydhjeje t materialit jetsor pr t nxjerr kuintesencn, thelbin q, n t njjtn koh, sht ftillim e prgjithsim i nj prvoje q i kalon shum bmat e jets s nj njeriu apo t nj shoqrie n nj periudh t caktuar t qenies s saj.

Romani ka n qendr t tij nj histori dashurie, n kohn e dnimeve gjat diktaturs komuniste, n Vendin e urrejtjeve, t internimeve e burgjeve politike. Ishte nj dashuri me D t madhe, nj nga ato q prmbledhin n vetvete e shpalosin me forc t gjitha shfaqjet e saj t mundshme, q nga pasioni fizik, fuqia e mishit dhe e gjakut deri tek idealja, poezia, knaqsia eprore s bashku me dhimbjen sfilitse e asgjsuese dhe vetflijimin q, prmasat e saj, dashje pa dashje, bjn t detyrueshm n prani t fundit tragjik t elementit kryesor t iftit. Por dashuria vazhdon edhe pas vdekjes, ajo ka fuqin q i jep amshimi. Shkndija e par e ksaj dashurie ndizet n nj mjedis t pazakont, n nj sall gjyqi, n t ciln nj vajz e re, gjimnaziste shkodrane, prgjigjet para nj trupi gjykues t diktaturs s proletariatit pr idet e saj, t shprehura n shkoll e jasht saj, ide q bien ndesh me regjimin komunist dhe nj realitet t ngurtsuar e t mbshtetur n dogma dhune e mashtrimi. N at sall rastsisht ndodhet nj ushtar, nj djal i ri nga Lushnja, vendbanimi i autorit, pr t cilin imazhi i vajzs s bukur “reaksionare” mbetet i ngulitur n mendje e i rrnjosur n zemr. Shkndija e asaj dite gjyqi kthehet n nj flak t madhe mbas disa vitesh kur vajza, e internuar n Bedatin e largt, buz Knets s Karavastas, mbas kryerjes s dnimit, takohet me djaloshin q vinte do dit nga qyteti pr t punuar n ndrtim. sht nj nga ato dashurit “e ndaluara”, pr shkatrrimin e t cilave, n “Absurdlandin” shqiptar aktivizohej nj aparat i tr partiak e shtetror q fliste e vepronte nprmjet Sigurimit t Shtetit, prfaqsuesit m tipik e m t egr t “shtetit proletar”.

Ema Marku dhe Feliks Kondi portretizohen me mjeshtri nga autori e dalin nga penda e tij si njerz t gjall, me t cilt lexuesi simpatizon dhe ka prshtypjen se njihet prej kohsh. Fati i tyre e rrmben at, e bn pjesmarrs n jetn e tyre, n do grimc t saj, e bn t gzohet, t ngazllehet, t padis, t luftoj, t eksitohet, t ndiej dhimbjen, zhgnjimin, vetdijen e pamundsis pr t ndryshuar kursin e ngjarjeve n betejn qytetare pr t sendrtuar at rend gjrash, n t cilin individi t mos kushtzohet nga shteti n krijimin e jets s tij.

Individi dhe shteti, marrdhniet mes tyre, vartsia e ndrsjell, kompleksi dashuri – urrejtje, kufijt e prmasat e shkrirjes s fateve t prbashkta, nga jeta n ndrr dhe ndrsjellas, prgjegjsit e secilit n konfliktin e prhershm q shoqron n mnyr t pashmangshme ecjen mijvjeare t njerzimit drejt shtigjesh t njohura e t panjohura, drejt liris, asaj s brendshmes s pari, jan kto motivet zotruese t veprs, prbjn shqetsimin qytetar t shkrimtarit. Ai nuk i trajton ato n mnyr akademike, mbasi drama e romanit t tij sht e prcaktuar n koh dhe mjedise q analizohen me nj realizm rrqeths. Ajo i prket periudhs s dy dhjetvjearve, atij t fundit t sistemit komunist n Shqipri dhe t parit t demokracis, kur bulojn shpresat. sht nj periudh q mbart dukuri nga m t ndryshmet, q nga dhuna dhe arbitrariteti i shtetit policor “socialist” tek demagogjia e atij “demokratik”, q nga varfria skajore e viteve t “vazhdimsis” pr t “ngrn bar”, duke mos u prkulur, tek plotsia e tregut t nj vendi t liruar nga vargonjt e planifikimit shtetror, popullsia e t cilit, me nj t rn t shkopit, u kthye n mrgimtare e prmasave biblike e n tregtare n pjesn drmuese t saj.

N kt kuadr kohor e historik merr form, lulzon e shkon drejt fundit t saj tragjik dashuria e iftit t ri, nj dashuri q, n synimin e autorit, prbn sfidn m t fuqishme ndaj bots s krimit. Ajo tragjedi sht bij e natyrshme e nj shoqrie q vjen nga nj sistem kriminal, prball t cilit ferri i Dantes sht nj imazh i zbeht, q kalon npr nj “purgator” fare t shkurtr, t prbr nga mbjellje iluzionesh, ndrrime xhaketash e triskash partie, nga nj shumic e t konvertuarve n demokrat, q i a morn frymn demokracis s porsanisur, n t ciln autort e krimeve nuk mund t ndshkojn vetveten, madje fitojn imunitetin n emr t parimeve q deri nj dit m par i kan quajtur “borgjeze”, “reaksionare”, “t dnueshme”, pr pohimin e t cilave kan drguar n kasaphann gjysmshekullore dhjetra mijra qytetar t Shqipris, edhe personazhet e ktij romani.

sht ky problem nervi i zbuluar n t cilin mendimi i shkrimtarit vrtitet pa prer, sht ai motivi i endjes sfilitse t personazhit t tij npr Evropn e shum dshiruar e t shurdhr, ku anta me dokumentet paditse nuk gjen kurr nj tryez gjyqtari pr ta hapur e shpalosur. Koha e re n t ciln besojn Ema e Feliksi sht e mbarsur me shpresa e iluzione, sidomos pr ish-“armiqt e klass”, pr ata q kaluan vitet e tyre n burgjet dhe kampet e internimit. Por shpejt do t vijn zhgnjimet q, n romanin e Zhitit arrijn pikn kulmore n vrasjen e personazhit kryesor, t Ems s dalluar n at periudh pr aktivitetin e saj t dendur n paditjen dhe dnimin e diktaturs. ifti, teksa i gzohet i lir dashuris, duke u prpjekur t prmirsoj jetn n Vendin e tij, ndeshet do dit me prfaqsuesit e krimit t kaluar, njerz tashm t pasuruar e t vendosur n poste t larta t administrats demokrate. Kshtu, oficeri operativ i Sigurimit, q u prpoq t ndante iftin n agimin e dashuris e t rekrutoj Feliksin, bhet nj nga drejtuesit e firmave piramidale, mashtrimit m t madh financiar t psuar nga shqiptart n historin e shkurtr t demokracis s tyre e m pas drejtor gazete!!! Ai q kishte arrestuar nxnsen e re, bhet drejtor i Antikrimit n Ministrin e Brendshme, si duket pr “aftsin” e spikatur n zbulimin e krimeve si ai q dnohej nga neni 55/1 i ish-Kodit Penal. Sekretari i par, q kish firmosur arrestimin, shfaqet do dit n lokalin ku Ema e Feliksi kan dshir t pin nj kafe, i privatizuar prej gruas s tij. “Edhe ne duhet t privatizojm burgjet, qesndiste nj shoku yn, po tregonte Ema...”

Zhgnjimi i personazheve kryesore t romanit sht pasqyr e zhgnjimit t pjess drmuese t shqiptarve q shfaqej n mnyra t ndryshme: nprmjet mrgimit masiv, shkrimeve q arrinin t botoheshin, rritjes sistematike t numrit t atyre q nuk votonin, ftohjes dhe indiferentizmit ndaj vet konceptit t Atdheut. Qytetari dhe Atdheu, simboli dhe realiteti, ndjenja dhe detyra e ndrsjell n fundin e mijvjearit, t mbshtjella me jet dhe ndrr – ja nj tjetr pist n t ciln derdhet shqetsimi i shkrimtarit, nj tem e guximshme q thyen tabu t mendimit shqiptar t rrnjosura thell. A duhet t njjtsohet Atdheu me klasn drejtuese t tij? A mund t jet e njjt dashuria pr t e t gjith bijve t tij edhe ather kur pr shum prej tyre ai nuk sht nn, por njerk, madje dhe vrastare? far caqesh duhet t ket sakrifica pr t e deri n ’mas duhet t ndahet fati i qytetarit me at t tij?

N regjimin e kaluar shrbimi ndaj Atdheut ishte sinonim mashtrues i shrbimit ndaj diktaturs q nprkmbte do vler njerzore. Si pasoj koncepti i vrtet prmbysej, mbasi interesi i Atdheut ishte i kundrt me at t pushtetit q prfaqsonte zyrtarisht at. N demokraci, ku qytetari duhet t jet zot i fateve t tij, n teori jo Atdheu, por klasa e tij politike duhet t njjtsohet me t, si shprehse e aspiratave, vullnetit e personalitetit t popullit t saj. Por kur dhe demokracia dmtohet nga forma t lufts s klaneve pr pushtet e pasurim t paligjshm, kur ajo merr n drejtim t s