Per brezin qe jetoi me ze te larte
Ne syte dhe mendjen shqiptare sot distanca e 20 viteve qe na ndan nga dhjetori i vitit 1990 eshte thelluar shume duke marre trajtat e nje vlere muzeale. Ata qe ne dhjetor 1990 erdhen ne jete per here te pare sot jane votues ne zgjedhje dhe jane ne moshen e diplomimit universitar. Ata qe ne dhjetor 1990 ishin ne qytetin Studenti ne kerkim te nje iluzioni rinor sot jane prinder ne moshen qe duhet tu lexojne femijeve perralla ose te kujdesen per shkollimin e tyre. Ata qe ne dhjetor
90 iu bashkuan studenteve me zemer ose fizikisht sot jane ne shumice duke numeruar muajt apo vitet e mbetura deri ne pension. Ata qe ishin ne anen e kundert ne sallonet e pushtetit dhe zyrat e organeve te dhunes jane larg debateve te dites ne pension ose te ndare nga kjo bote. 20 vjet me pas nuk jeton me as studenti
qe simbolizoi levizjen studentore as lideri politik i regjimit qe studentet rrezuan. Kane ndryshuar brezat kane ndryshuar njerezit ka ndryshuar koha dhe ritmi i jetes qytetare dhe bashke me to ka ndryshuar edhe sjellja e shoqerise ndaj ngjarjeve te dhjetorit 1990. Disa i mbrojne me nostalgji ato dite disa ndjenje zhgenjim per rrjedhen e gjerave disa e etiketojne brezin e studenteve dhe te tjere e ironizojne ata dhe kujtimet e tyre duke i krahasuar me sistemin grotest 50 vjecar te kujtimeve partizane. Si cdo gje e mire ne kete vend edhe imazhi i dhjetorit u perball me veshtiresite e medha te tranzicionit te cilat gabimisht i bejne njerezit
shpesh viktima te konformizmit dhe gjykimeve emocionale qe lidhen me statutin e tyre aktual social apo pritshmerine e tyre te paplotesuar si duhet nga sistemi demokratik.
Dhjetori 90 nuk eshte mit vetem mitet nuk gjykohen. Kemi te bejme me nje ngjarje politike te vecante dhe si ndaj cdo ngjarje tjeter historike cilido eshte i lire te gjykoje dhe te sillet sic ai e mendon e drejte kjo e fituar pikerisht ato dite te dhjetorit 90. Deri ato dite ishte e pamundur te mendohej ndryshe qytetaret nuk duhej te mendonin partia mendonte per ata dhe vete qytetaret duhej te ishin korrekt ne zbatimin e cdo porosie politike te partise-shtet. Sistemi komunist ishte nje sistem brutal frike e dhune i pashembullt ne urrejtjen e tij ndaj ndjenjave dhe mendimeve te lira njerezore fyes dhe dhunues ndaj gjithckaje te re fortese e hekurt ndaj gjithcka me burim perendimor - dhe keshtu mbahej ne kembe si nje burg i madh qytetaresh te lindur rritur dhe destinuar te jene qytetare te brezave te humbur. 20 vjet me pare ishim te rinj shume te rinj ishim kandidate potenciale per te qene pjese te brezit te humbur te radhes pa shanse e hapesira ndryshimi pa mundesi komunikimi ndryshe te rrezuar nga nje varferi e skajshme dhune verbale dhe lodhje e pamase nga veshtiresite e jetes. Me keto te dhena shumica e atyre qe paten fatin te ishin ne dhjetor 90 ne qytetin Studenti ishin kontigjent sic i quan Hygoi te luftonin per vdekje ne duel me fatin e tyre. A ishin disidente politike A ishin misionare politike A ishin lajmetare politike A ishin clirimtare apo mjeti qe sjell clirimin A paten nje besim politik nje projekt politik nje vizion politik apo ishin pjesa e rebelosur e nje shoqerie te lodhur nga izolimi e varferia propaganda dhe krimet Shumekush ndan mendime te ndryshme mbi keto pyetje. Une e kam nje mendim dhe me shume se kaq e kam nje bindje te thelle te cilen jam i gatshem ta mbroj. Dhjetori 90 ishte nje revolucion studentor plot idealizem plot virtyte plot shprese plot energji plot kurajo e guxim. Pa te nuk do te ishim sot duke kujtuar dy dekada pluralizem. Pa te nuk mund te pranoj imponimin fiktiv te asnje date tjeter se kur ky burg stalinist do te rrezohej. A mund te kishim dhjetor 90 nese aty nuk do te ishte ky brez por nje brez tjeter A mund te kishin studente te tjere te njejtin bilanc si brezi yne i atij dhjetori Nuk mund te them jo sic nuk mund te pranoj gjithashtu qe ketij brezi ti imponohet ndjenja e fajit per shansin jetesor qe i erdhi dhe qe ata e permbushen me me te miren e mundshme te tyre. Ne nje vend e shoqeri vlerash faje te tilla jane merita dhe per rrjedhoje ne ngjarje unike jane ato jane merita unike te cilat nuk cenohen as nuk mund te vihen ne dyshim nga asnje zhvillim dytesor qe mund te lidhet me sjelljet politike individuale apo vetzgjedhjen e drejte apo te gabuar te statutit individual gjate dy dekadave te tranzicionit. Bindja ime mbart ne vetvete reflektimin mbi perjetimet gjate 20 viteve por edhe mbart gjykimin personal mbi ate se cfare kam pare degjuar shikuar e perjetuar ato dite historike midis moshatareve te mi studente shumica te panjohur ate kohe. Banoret e qytetit Studenti vinin nga rrethet nuk i perkisnin pinjolleve dhe as familjeve fqinje te bllokut shume prej atyre qe ishin aktive vinin me te drejta studimi ne dege te imponuara dores se dyte mbartnin me vete sakfrifica e shpresa te medha te familjeve te tyre. Ai brez ishte ndryshe kishte kurajo kishte nje shtytje te madhe te brendshme per te rrezikuar ishte mosbesues e refuzues ndaj gjithckaje qe prodhohej nga politika zyrtare dhe keshtu perfaqesonte nje shoqeri e nje Shqiperi te zemeruar te gatshme per shperthim.
Nuk kane rendesi primare detajet teknike sesi levizja nisi sesi protestat per driten cuan ne levizje politike sesi dikush erdhi dikush iku dikush erdhi per te mos ikur apo sesi u zhvilluan dialogjet politike te 2-3 diteve. Rendesi ka qe nenet e para te dhjetorit 90 aty ne erresire e ne drite ne dritare e ne rruge pa droje dhe frike 20-24 vjecaret studente kapercyen ylberin duke brohoritur emra dhe parulla per te cilat gjate 46 viteve mese dy breza jane denuar me burgim deri ne pushkatim. Ka nje thenie japoneze sipas te ciles vizioni pa veprimin mbetet nje fantazi dhe se veprimi pa vizion eshte nje mankth. Brezi i atij dhjetori dallon nga brezat e tjere sepse e pati vizionin pati aftesine per te vepruar dhe pati keshtu te gjithe elementet qe levizja te mos mbetej as fantazi dhe as mankth. Thirrjet per Bush apo Fishten thirrjet per demokracine e Shqiperine si Europa krahasimi i diktatroti Hoxha me Hitlerin vargjet nacionaliste per bashkim ja vdekje ja liri dhe detaje te tjera qe moren qytetarine e simboleve te dhjetorit 90 ishin teresisht te pastra teresisht politike teresisht kurajoze dhe antikomuniste. Peticioni i pare kishte 90 kerkesa politike diskutimet dhe fjalimet e kujdo student ishin gjithashtu politike arsyeja pse ndodheshim aty ishte politike dhe produkti natyrisht qe ka te beje vetem me politiken. Nje politike minimale por me vlere maksimale per momentin kur ndodhi formen sesi u imponua shpresen entuziazmin dhe ringjalljen e madhe qe shkaktoi ne gjithe shoqerine.
Natyrisht kur flitet per zhvillime te tilla historike ekziston rreziku gjithnje i perseritjes dhe pergjithesimit. Perseritjes po mundohem tlsquoi largohem duke iu larguar detajeve dhe ditarit te hollesishem te cilin e kam botuar ne nje liber dhe eshte ribotuar disa dhjetra here ne media te shkruara e ne faqe te ndryshme interneti. Me siguri kujtimet e kolegeve te tjere mund te sjellin me shume risi ne dhenien e detajeve personale. Sa here me pyesin per detajet e mia personale une u them te njejten pergjigje. Po isha aty pata fatin te isha aty. Isha ndofta me i riu ne moshe i prirur me ndergjegje te isha pjese aktive dhe kjo me ndihmoi te isha deshmitar ne cdo ngjarje te atyre diteve dhe si nje student letersie pata fatin te mbaja ditar te hollesishem te gjithe atyre diteve. Prej 13 vitesh nuk eshte me ditar i im eshte bere publik ne formen e librit si pjese e detyrimit tim moral ndaj gjithe kolegeve dhe brezit studentor te dhjetorit 90.
Pergjithesimi i ngjarjeve eshte i pashmangshem perderisa kemi te bejme me ngjarje politike me gjykime sa subjektive si ish pjesemarres sa objektive si studiues i politikes. Gjithesesi dua te evidentoj disa elemente me rendesi nuk ka argument qe mund te veje ne diskutim vleren politike dhe kombetare te levizjes se dhjetorit. Ajo perbente nje akt te larte politik renia e diktatures pluralizem politik Shqiperia si Europa nje akt te madh kombetar rikthimi ne Europe rikthimi i lirise rikthimi i vlerave te mohuara kombetare rikthimi i ceshtjes se Kosoves dhe nje akt elitar levizja e pare ne historine shqiptare e nisur dhe e kryer nga nje qender universitare e akademike.
Cdo perpjekje per ta cilesuar levizjen si dicka e improvizuar eshte gjithashtu fyese ne sensin qytetar spekulluese ne aspektin politik fallsifikim ne aspektin historik. Nese regjimi do improvizonte nuk ishin studentet te besurit e tij vete studentet nuk kerkuan kompromis politik por iu imponuan regjimit dhuna e perdorur nuk ishte formale ishte reagim kercenues zyrtar u promovuan teza e kerkesa qe regjimi i ndalonte me kushtetute madje pak dite me pare pasuesi i diktatorit i cilesoi bdquoarmiqesore per Shqiperine. Cdo element formal dhe informal qe krijon lidhje ose keqkuptime ne raportet midis regjimit ne ikje dhe levizjes studentore nuk lidhet me studentet por me aktoret e tjere civil e politike qe erdhen ne qytetin bdquoStudenti kur u be e qarte se rruga e studenteve ishte pa kthim se Shqiperia e kishte fituar pluralizmin politik. Mbi studentet u provuan te gjitha dhuna me 8 dhe 9 dhjetor kercenimi ushtarak me 9-10 dhjetor arrestimet 8-9 dhjetor percarja e kundervenia me qytetaret diteve te dhjetorit e sidomos ne shkurt 1991 kercenimet familjare gjate gjithe diteve presionet mediatike ne median zyrtare per te vijuar muaj me pas edhe ne bdquodemokraci deri ne mbylljen per here te pare ne histori te Universitetit te Tiranes. Teza se regjimi toleroi e kurseu dhunen eshte e stisur ajo u perdor naten ndaj te rinjeve te pambrojtur u perdor ne mesin e Tiranes dhe ne mesin e dites me 9 dhjetor. Por frika e regjimit sic vertetohet edhe nga dokumentet arkivore te Byrose Politike perballe alternatives se zhdukjes ose arrestimit te 5 mije studenteve ishte frike reale pamundesi reale dhe makth real ne 1 vjetorin e ekzekutimit te diktatorit Caushesku.
Naten e 8 dhjetorit kur thirrjet i lane vendin veprimit konkret nuk pati hezitime perkundrazi. Miqte e mi me te mire shoket e dhomes dhe te kursit fqinjet ne godinen e arteve minierave dhe letersise koleget e mekanizes dhe elektrikes - paten fatin te ishin ate nate pjese e nje grupi gjithnje e me te madh studentor i cili sic thote Emil Zola kishin ardhur ne kete bote per te jetuar me ze te larte dhe qe vertete ia doli qe brenda tre diteve ti imponoje regjimit pranimin e pluralizmit politik dhe ndryshimin e sistemit politik shqiptar. Natyra impulsive e moshes lidhja e forte me njeri tjetrin besimi se vetem se bashku dhe vetem ate nate mund ti ndryshonim gjerat beri qe mesnaten e 8-9 dhjetorit te ishim viktimat e fundit te dhunes zyrtare komuniste ne Shqiperi. Pas asaj nate ata nuk do te ishin kurre me te lire te ushtronin dhune te organizuar e nesermja tentoi ta provoje dhunen por ne fakt te goditurit e vertete ishin vete themelet e atij sistemi antihuman. Kjo u provua nga solidariteti i jashtezakonshem i kolegeve studente te qytetit te Tiranes me pas te qendrave te tjera studentore dhe njeheresh te qytetarise se kryeqytetit - dhe te gjithe se bashku krijuan brenda pak oresh ne verilindje te Tiranes nje mini-qytet te cliruar nga PPSH dhe dogmat e saj te lire per tu organizuar dhe per te marre persiper renien e perdes se fundit komuniste ne Europen Lindore. Rasti yne nuk do te ishte imun ndaj rrezikut historik te identifikimit te padrejte te levizjeve dhe revolucioneve progresiste me individe te vecante gjithesesi ne memorien e kultivuar qytetare pergjithesisht ato ngjarje kane zene vend si nje arritje e brezit te paperseritshem studentor te dhjetorit 90. Emrat e ish dhjetoristeve studente Kedo qe do te permendja e meriton por me siguri nuk e meritojne te mos permenden te tjeret qe mund te harroja sepse ate nate dhe ato dite nuk ishin 5 dhe as 10 100 dhe as 500 por disa qindra dhe me pas ndofta mijera studente qe krijuan levizjen ose iu bashkuan asaj me shpresen e madhe se kishte ardhur ora e ndryshimit edhe ne Shqiperi. Ne bibliotekat shqiptare ka botime qe listojne emrat e shumices se protagonisteve ne dokumentet arkivore ende te mbyllura me ligj ka me dhjetra te dhena te tjera nominale dhe mbi ngjarjet e atyre diteve ne memoriet personale te ish pjesemarresve ka ende mijera detaje qe ende nuk jane thene as shkruar. Te gjitha se bashku do te mund te krijonin nje tabllo te plote te bdquoinventarit njerezor te dhjetorit 90. Kjo duhet bere madje sa me pare. Sepse dhjetori 90 i ngjan nje kujtimi ne te cilin te gjithe duan te jene ata qe kane qene ata qe kane dashur te jete po nuk kane mundur ata qe kane qene aty per ta ndaluar ata qe kane refuzuar te jene ata qe nuk kane qene dhe as kane dashur te jene dhe madje edhe ata qe ishin perballe studenteve pjese e nomeklatures se larte te regjimit. Kjo etje per certifikaten e dhjetorit e ben kete ngjarje sa madheshtore aq edhe te keqperdorur ne publik ne shoqeri dhe ne pervjetore. Personalisht e cmoj shume nevojen per te qene te ndershem me veten dhe te verteten. Sot pas 20 vjetesh jam i trishtuar qe shume gjera nuk shkuan ashtu sic donim e enderronim se ideja e nje Shqiperie utopike mbeti utopizem se vete levizja e dhjetorit eshte injoruar dhe madje eshte pse nje levizje historike qe ndryshoi sistemin politik e shoqeror mbetet e vetmja ngjarje pa simbole nderimi publik. Njeheresh ndjehem mire me veten e miqte e mi te 20 viteve me pare qe ato pak simbole ekzistuese ne rrugicat e qytetit Studenti ne rrugen e Elbasanit tek Kinoklubi etj jane pjese e punes se stafit tim te afert gjate vitete 93-95 ne FRPD dhe se jam njeri prej 2-3 autoreve qe ne menyre modeste rreth 13 vjet me pare kam shkruar nje liber mbi gjithcka kam perjetuar ne ngjarje e emra per levizjen e dhjetorit 90. Se fundi levizja e dhjetorit mbetet unike. Mund te kete imitime por ne thelbin dhe integritetin e saj ajo mbetet unike. Kjo jo vetem sepse ngjarje te tilla rralle perseriten dy here ne jete por edhe se nje bashkim aq energjik elitar per nje ceshtje aq te madhe si i tille nuk mund te perseritet. Ne leximin historik levizja e dhjetorit perben nje revolucion demokratik dhe si cdo here te ngjashme edhe ne kete rast koha i dha te drejte tezes se problemi me revolucionet eshte se ata qe i fillojne rralle i perfundojne ato. Post-dhjetori 90 u ndesh me dilemen e madhe se cila do te jete e ardhmja si do te ndertohet / jetesohet ajo sa e gjate dhe e sigurte do te jete rruga per Shqiperine e te nesermes Shqiperine si e gjithe Europa. Dikush mendon se dilema eshte zgjidhur pozitivisht disa ndjehen te zhgenjyer te tjere e quajne nje revolucion te pambaruar - por me siguri asnje ish student i atyre diteve nuk ka dilemen me te vogel ne ndergjegjen e bindjen e tij se nese koha kthehej pas nese sot do te ishte dhjetori 90 te gjithe do te ishin edhe njehere aty madje me te vendosur me te qarte me pak utopiste e me shume realist per tu ndare nga gjithcka brutale dhe negative qe mbarti e perfaqesoi sistemit komunist ne Shqiperi. Kjo eshte arsyeja qe sot pas 20 vitesh dhe cdo vit qe kalon bdquodhjetori na ben te ndjehemi krenar per faktin qe ishim aty jo vetem fizikisht qe nuk iu shmangem pergjegjesise dhe fatit por i perdorem ato duke guxuar se bashku te vendosim nje tulle sado modeste ne ndertimin e ardhmerise se nje Shqiperie tjeter sic degjohej ne ballkone e shesh bdquonje Shqiperi si e gjithe Europa.
Ish student ne vitin e pare Fakulteti Histori Filologji godina 23 qyteti Studenti. Nenshkrues ne listen themeluese ne PD ne dhjetor 90 dhe pjesemarres ne greven e urise se studenteve ne shkurt 1991. Eumlshte autor i librit bdquoFundi i Siberise shqiptare levizja e dhjetorit 90 dhe e shkurtit 1991 botim i vitit 1998.
Shkrimi u botua sot ne gazeten Shqiptarja.com
90 iu bashkuan studenteve me zemer ose fizikisht sot jane ne shumice duke numeruar muajt apo vitet e mbetura deri ne pension. Ata qe ishin ne anen e kundert ne sallonet e pushtetit dhe zyrat e organeve te dhunes jane larg debateve te dites ne pension ose te ndare nga kjo bote. 20 vjet me pas nuk jeton me as studenti
qe simbolizoi levizjen studentore as lideri politik i regjimit qe studentet rrezuan. Kane ndryshuar brezat kane ndryshuar njerezit ka ndryshuar koha dhe ritmi i jetes qytetare dhe bashke me to ka ndryshuar edhe sjellja e shoqerise ndaj ngjarjeve te dhjetorit 1990. Disa i mbrojne me nostalgji ato dite disa ndjenje zhgenjim per rrjedhen e gjerave disa e etiketojne brezin e studenteve dhe te tjere e ironizojne ata dhe kujtimet e tyre duke i krahasuar me sistemin grotest 50 vjecar te kujtimeve partizane. Si cdo gje e mire ne kete vend edhe imazhi i dhjetorit u perball me veshtiresite e medha te tranzicionit te cilat gabimisht i bejne njerezit
shpesh viktima te konformizmit dhe gjykimeve emocionale qe lidhen me statutin e tyre aktual social apo pritshmerine e tyre te paplotesuar si duhet nga sistemi demokratik.
Dhjetori 90 nuk eshte mit vetem mitet nuk gjykohen. Kemi te bejme me nje ngjarje politike te vecante dhe si ndaj cdo ngjarje tjeter historike cilido eshte i lire te gjykoje dhe te sillet sic ai e mendon e drejte kjo e fituar pikerisht ato dite te dhjetorit 90. Deri ato dite ishte e pamundur te mendohej ndryshe qytetaret nuk duhej te mendonin partia mendonte per ata dhe vete qytetaret duhej te ishin korrekt ne zbatimin e cdo porosie politike te partise-shtet. Sistemi komunist ishte nje sistem brutal frike e dhune i pashembullt ne urrejtjen e tij ndaj ndjenjave dhe mendimeve te lira njerezore fyes dhe dhunues ndaj gjithckaje te re fortese e hekurt ndaj gjithcka me burim perendimor - dhe keshtu mbahej ne kembe si nje burg i madh qytetaresh te lindur rritur dhe destinuar te jene qytetare te brezave te humbur. 20 vjet me pare ishim te rinj shume te rinj ishim kandidate potenciale per te qene pjese te brezit te humbur te radhes pa shanse e hapesira ndryshimi pa mundesi komunikimi ndryshe te rrezuar nga nje varferi e skajshme dhune verbale dhe lodhje e pamase nga veshtiresite e jetes. Me keto te dhena shumica e atyre qe paten fatin te ishin ne dhjetor 90 ne qytetin Studenti ishin kontigjent sic i quan Hygoi te luftonin per vdekje ne duel me fatin e tyre. A ishin disidente politike A ishin misionare politike A ishin lajmetare politike A ishin clirimtare apo mjeti qe sjell clirimin A paten nje besim politik nje projekt politik nje vizion politik apo ishin pjesa e rebelosur e nje shoqerie te lodhur nga izolimi e varferia propaganda dhe krimet Shumekush ndan mendime te ndryshme mbi keto pyetje. Une e kam nje mendim dhe me shume se kaq e kam nje bindje te thelle te cilen jam i gatshem ta mbroj. Dhjetori 90 ishte nje revolucion studentor plot idealizem plot virtyte plot shprese plot energji plot kurajo e guxim. Pa te nuk do te ishim sot duke kujtuar dy dekada pluralizem. Pa te nuk mund te pranoj imponimin fiktiv te asnje date tjeter se kur ky burg stalinist do te rrezohej. A mund te kishim dhjetor 90 nese aty nuk do te ishte ky brez por nje brez tjeter A mund te kishin studente te tjere te njejtin bilanc si brezi yne i atij dhjetori Nuk mund te them jo sic nuk mund te pranoj gjithashtu qe ketij brezi ti imponohet ndjenja e fajit per shansin jetesor qe i erdhi dhe qe ata e permbushen me me te miren e mundshme te tyre. Ne nje vend e shoqeri vlerash faje te tilla jane merita dhe per rrjedhoje ne ngjarje unike jane ato jane merita unike te cilat nuk cenohen as nuk mund te vihen ne dyshim nga asnje zhvillim dytesor qe mund te lidhet me sjelljet politike individuale apo vetzgjedhjen e drejte apo te gabuar te statutit individual gjate dy dekadave te tranzicionit. Bindja ime mbart ne vetvete reflektimin mbi perjetimet gjate 20 viteve por edhe mbart gjykimin personal mbi ate se cfare kam pare degjuar shikuar e perjetuar ato dite historike midis moshatareve te mi studente shumica te panjohur ate kohe. Banoret e qytetit Studenti vinin nga rrethet nuk i perkisnin pinjolleve dhe as familjeve fqinje te bllokut shume prej atyre qe ishin aktive vinin me te drejta studimi ne dege te imponuara dores se dyte mbartnin me vete sakfrifica e shpresa te medha te familjeve te tyre. Ai brez ishte ndryshe kishte kurajo kishte nje shtytje te madhe te brendshme per te rrezikuar ishte mosbesues e refuzues ndaj gjithckaje qe prodhohej nga politika zyrtare dhe keshtu perfaqesonte nje shoqeri e nje Shqiperi te zemeruar te gatshme per shperthim.
Nuk kane rendesi primare detajet teknike sesi levizja nisi sesi protestat per driten cuan ne levizje politike sesi dikush erdhi dikush iku dikush erdhi per te mos ikur apo sesi u zhvilluan dialogjet politike te 2-3 diteve. Rendesi ka qe nenet e para te dhjetorit 90 aty ne erresire e ne drite ne dritare e ne rruge pa droje dhe frike 20-24 vjecaret studente kapercyen ylberin duke brohoritur emra dhe parulla per te cilat gjate 46 viteve mese dy breza jane denuar me burgim deri ne pushkatim. Ka nje thenie japoneze sipas te ciles vizioni pa veprimin mbetet nje fantazi dhe se veprimi pa vizion eshte nje mankth. Brezi i atij dhjetori dallon nga brezat e tjere sepse e pati vizionin pati aftesine per te vepruar dhe pati keshtu te gjithe elementet qe levizja te mos mbetej as fantazi dhe as mankth. Thirrjet per Bush apo Fishten thirrjet per demokracine e Shqiperine si Europa krahasimi i diktatroti Hoxha me Hitlerin vargjet nacionaliste per bashkim ja vdekje ja liri dhe detaje te tjera qe moren qytetarine e simboleve te dhjetorit 90 ishin teresisht te pastra teresisht politike teresisht kurajoze dhe antikomuniste. Peticioni i pare kishte 90 kerkesa politike diskutimet dhe fjalimet e kujdo student ishin gjithashtu politike arsyeja pse ndodheshim aty ishte politike dhe produkti natyrisht qe ka te beje vetem me politiken. Nje politike minimale por me vlere maksimale per momentin kur ndodhi formen sesi u imponua shpresen entuziazmin dhe ringjalljen e madhe qe shkaktoi ne gjithe shoqerine.
Natyrisht kur flitet per zhvillime te tilla historike ekziston rreziku gjithnje i perseritjes dhe pergjithesimit. Perseritjes po mundohem tlsquoi largohem duke iu larguar detajeve dhe ditarit te hollesishem te cilin e kam botuar ne nje liber dhe eshte ribotuar disa dhjetra here ne media te shkruara e ne faqe te ndryshme interneti. Me siguri kujtimet e kolegeve te tjere mund te sjellin me shume risi ne dhenien e detajeve personale. Sa here me pyesin per detajet e mia personale une u them te njejten pergjigje. Po isha aty pata fatin te isha aty. Isha ndofta me i riu ne moshe i prirur me ndergjegje te isha pjese aktive dhe kjo me ndihmoi te isha deshmitar ne cdo ngjarje te atyre diteve dhe si nje student letersie pata fatin te mbaja ditar te hollesishem te gjithe atyre diteve. Prej 13 vitesh nuk eshte me ditar i im eshte bere publik ne formen e librit si pjese e detyrimit tim moral ndaj gjithe kolegeve dhe brezit studentor te dhjetorit 90.
Pergjithesimi i ngjarjeve eshte i pashmangshem perderisa kemi te bejme me ngjarje politike me gjykime sa subjektive si ish pjesemarres sa objektive si studiues i politikes. Gjithesesi dua te evidentoj disa elemente me rendesi nuk ka argument qe mund te veje ne diskutim vleren politike dhe kombetare te levizjes se dhjetorit. Ajo perbente nje akt te larte politik renia e diktatures pluralizem politik Shqiperia si Europa nje akt te madh kombetar rikthimi ne Europe rikthimi i lirise rikthimi i vlerave te mohuara kombetare rikthimi i ceshtjes se Kosoves dhe nje akt elitar levizja e pare ne historine shqiptare e nisur dhe e kryer nga nje qender universitare e akademike.
Cdo perpjekje per ta cilesuar levizjen si dicka e improvizuar eshte gjithashtu fyese ne sensin qytetar spekulluese ne aspektin politik fallsifikim ne aspektin historik. Nese regjimi do improvizonte nuk ishin studentet te besurit e tij vete studentet nuk kerkuan kompromis politik por iu imponuan regjimit dhuna e perdorur nuk ishte formale ishte reagim kercenues zyrtar u promovuan teza e kerkesa qe regjimi i ndalonte me kushtetute madje pak dite me pare pasuesi i diktatorit i cilesoi bdquoarmiqesore per Shqiperine. Cdo element formal dhe informal qe krijon lidhje ose keqkuptime ne raportet midis regjimit ne ikje dhe levizjes studentore nuk lidhet me studentet por me aktoret e tjere civil e politike qe erdhen ne qytetin bdquoStudenti kur u be e qarte se rruga e studenteve ishte pa kthim se Shqiperia e kishte fituar pluralizmin politik. Mbi studentet u provuan te gjitha dhuna me 8 dhe 9 dhjetor kercenimi ushtarak me 9-10 dhjetor arrestimet 8-9 dhjetor percarja e kundervenia me qytetaret diteve te dhjetorit e sidomos ne shkurt 1991 kercenimet familjare gjate gjithe diteve presionet mediatike ne median zyrtare per te vijuar muaj me pas edhe ne bdquodemokraci deri ne mbylljen per here te pare ne histori te Universitetit te Tiranes. Teza se regjimi toleroi e kurseu dhunen eshte e stisur ajo u perdor naten ndaj te rinjeve te pambrojtur u perdor ne mesin e Tiranes dhe ne mesin e dites me 9 dhjetor. Por frika e regjimit sic vertetohet edhe nga dokumentet arkivore te Byrose Politike perballe alternatives se zhdukjes ose arrestimit te 5 mije studenteve ishte frike reale pamundesi reale dhe makth real ne 1 vjetorin e ekzekutimit te diktatorit Caushesku.
Naten e 8 dhjetorit kur thirrjet i lane vendin veprimit konkret nuk pati hezitime perkundrazi. Miqte e mi me te mire shoket e dhomes dhe te kursit fqinjet ne godinen e arteve minierave dhe letersise koleget e mekanizes dhe elektrikes - paten fatin te ishin ate nate pjese e nje grupi gjithnje e me te madh studentor i cili sic thote Emil Zola kishin ardhur ne kete bote per te jetuar me ze te larte dhe qe vertete ia doli qe brenda tre diteve ti imponoje regjimit pranimin e pluralizmit politik dhe ndryshimin e sistemit politik shqiptar. Natyra impulsive e moshes lidhja e forte me njeri tjetrin besimi se vetem se bashku dhe vetem ate nate mund ti ndryshonim gjerat beri qe mesnaten e 8-9 dhjetorit te ishim viktimat e fundit te dhunes zyrtare komuniste ne Shqiperi. Pas asaj nate ata nuk do te ishin kurre me te lire te ushtronin dhune te organizuar e nesermja tentoi ta provoje dhunen por ne fakt te goditurit e vertete ishin vete themelet e atij sistemi antihuman. Kjo u provua nga solidariteti i jashtezakonshem i kolegeve studente te qytetit te Tiranes me pas te qendrave te tjera studentore dhe njeheresh te qytetarise se kryeqytetit - dhe te gjithe se bashku krijuan brenda pak oresh ne verilindje te Tiranes nje mini-qytet te cliruar nga PPSH dhe dogmat e saj te lire per tu organizuar dhe per te marre persiper renien e perdes se fundit komuniste ne Europen Lindore. Rasti yne nuk do te ishte imun ndaj rrezikut historik te identifikimit te padrejte te levizjeve dhe revolucioneve progresiste me individe te vecante gjithesesi ne memorien e kultivuar qytetare pergjithesisht ato ngjarje kane zene vend si nje arritje e brezit te paperseritshem studentor te dhjetorit 90. Emrat e ish dhjetoristeve studente Kedo qe do te permendja e meriton por me siguri nuk e meritojne te mos permenden te tjeret qe mund te harroja sepse ate nate dhe ato dite nuk ishin 5 dhe as 10 100 dhe as 500 por disa qindra dhe me pas ndofta mijera studente qe krijuan levizjen ose iu bashkuan asaj me shpresen e madhe se kishte ardhur ora e ndryshimit edhe ne Shqiperi. Ne bibliotekat shqiptare ka botime qe listojne emrat e shumices se protagonisteve ne dokumentet arkivore ende te mbyllura me ligj ka me dhjetra te dhena te tjera nominale dhe mbi ngjarjet e atyre diteve ne memoriet personale te ish pjesemarresve ka ende mijera detaje qe ende nuk jane thene as shkruar. Te gjitha se bashku do te mund te krijonin nje tabllo te plote te bdquoinventarit njerezor te dhjetorit 90. Kjo duhet bere madje sa me pare. Sepse dhjetori 90 i ngjan nje kujtimi ne te cilin te gjithe duan te jene ata qe kane qene ata qe kane dashur te jete po nuk kane mundur ata qe kane qene aty per ta ndaluar ata qe kane refuzuar te jene ata qe nuk kane qene dhe as kane dashur te jene dhe madje edhe ata qe ishin perballe studenteve pjese e nomeklatures se larte te regjimit. Kjo etje per certifikaten e dhjetorit e ben kete ngjarje sa madheshtore aq edhe te keqperdorur ne publik ne shoqeri dhe ne pervjetore. Personalisht e cmoj shume nevojen per te qene te ndershem me veten dhe te verteten. Sot pas 20 vjetesh jam i trishtuar qe shume gjera nuk shkuan ashtu sic donim e enderronim se ideja e nje Shqiperie utopike mbeti utopizem se vete levizja e dhjetorit eshte injoruar dhe madje eshte pse nje levizje historike qe ndryshoi sistemin politik e shoqeror mbetet e vetmja ngjarje pa simbole nderimi publik. Njeheresh ndjehem mire me veten e miqte e mi te 20 viteve me pare qe ato pak simbole ekzistuese ne rrugicat e qytetit Studenti ne rrugen e Elbasanit tek Kinoklubi etj jane pjese e punes se stafit tim te afert gjate vitete 93-95 ne FRPD dhe se jam njeri prej 2-3 autoreve qe ne menyre modeste rreth 13 vjet me pare kam shkruar nje liber mbi gjithcka kam perjetuar ne ngjarje e emra per levizjen e dhjetorit 90. Se fundi levizja e dhjetorit mbetet unike. Mund te kete imitime por ne thelbin dhe integritetin e saj ajo mbetet unike. Kjo jo vetem sepse ngjarje te tilla rralle perseriten dy here ne jete por edhe se nje bashkim aq energjik elitar per nje ceshtje aq te madhe si i tille nuk mund te perseritet. Ne leximin historik levizja e dhjetorit perben nje revolucion demokratik dhe si cdo here te ngjashme edhe ne kete rast koha i dha te drejte tezes se problemi me revolucionet eshte se ata qe i fillojne rralle i perfundojne ato. Post-dhjetori 90 u ndesh me dilemen e madhe se cila do te jete e ardhmja si do te ndertohet / jetesohet ajo sa e gjate dhe e sigurte do te jete rruga per Shqiperine e te nesermes Shqiperine si e gjithe Europa. Dikush mendon se dilema eshte zgjidhur pozitivisht disa ndjehen te zhgenjyer te tjere e quajne nje revolucion te pambaruar - por me siguri asnje ish student i atyre diteve nuk ka dilemen me te vogel ne ndergjegjen e bindjen e tij se nese koha kthehej pas nese sot do te ishte dhjetori 90 te gjithe do te ishin edhe njehere aty madje me te vendosur me te qarte me pak utopiste e me shume realist per tu ndare nga gjithcka brutale dhe negative qe mbarti e perfaqesoi sistemit komunist ne Shqiperi. Kjo eshte arsyeja qe sot pas 20 vitesh dhe cdo vit qe kalon bdquodhjetori na ben te ndjehemi krenar per faktin qe ishim aty jo vetem fizikisht qe nuk iu shmangem pergjegjesise dhe fatit por i perdorem ato duke guxuar se bashku te vendosim nje tulle sado modeste ne ndertimin e ardhmerise se nje Shqiperie tjeter sic degjohej ne ballkone e shesh bdquonje Shqiperi si e gjithe Europa.
Ish student ne vitin e pare Fakulteti Histori Filologji godina 23 qyteti Studenti. Nenshkrues ne listen themeluese ne PD ne dhjetor 90 dhe pjesemarres ne greven e urise se studenteve ne shkurt 1991. Eumlshte autor i librit bdquoFundi i Siberise shqiptare levizja e dhjetorit 90 dhe e shkurtit 1991 botim i vitit 1998.
Shkrimi u botua sot ne gazeten Shqiptarja.com