Sheshi Skenderbej 3 propozime per nje shnderrim
Disa vjet me pare ne dy shkrime problematike u perpoqa te sensibilizoja opinionin kryeqytetas per shpetimin e qendres historike te Tiranes nga transformimi delirant dhe i shemtuar qe e kercenonte pas disa konkurseve te trukuara. Ne to shpreha shqetesimin tim si qytetar i Tiranes dhe u mundova te analizoja menyren se si ishte konceptuar konkursi i atehershem per rregullimin e Sheshit Skenderbej por edhe rezultatin e deshtuar qe doli prej tij. U perpoqa te terhiqja vemendjen ndaj ketyre projekteve te cilat nuk e kishin marre ne konsiderate kete hapesire si nje mase te tere te pandashme ne te cilin te gjithe elementet jane te nderlidhur pazgjidhshmerisht me njeri-tjetrin influencojne barazpeshojne dhe ne rastet kur nuk zgjidhen drejt edhe shkaterrojne volumet arkitekturore te njeri-tjetrit. Rezultati i betonizimit qe pasoi eshte ende i dukshem. Qiellndertesat 25 kateshe i shkaterruan te gjitha balancat arkitektonike ne kete shesh duke e kthyer ne nje laborator eksperimental qe nuk kishte asnje qellim tjeter perpos te permbushte kerkesat e biznesmeneve te paskrupullt qe fitimin e kane zotin e tyre te perjetshem dhe se kane per gje te shkelin mbi gjithcka te bukur qe ka Tirana duke e kthyer ne nje qytet per zombi dhe jo per njerezit. Tashti pyes veten perse shkruaj perseri. Perse lodhem kur gjithcka do te bjere ne vesh te shurdher dhe taborret e injorances te veshur me paragrave do ta shkaterrojne Tiranen sido qe te vije puna. E pra pergjigjja eshte e thjeshte dashuria per qytetin tim me ben qe te hedh keto mendime me shpresen se bashkeqytetaret e mi do ndergjegjesohen dhe do reagojne duke kerkuar transparence jo vetem ne projektet dhe konkurset qe do organizohen por te jene te gatshem te thone fjalen e tyre per cdo ndertese apo bordure qe do ndertohet ose ndryshohet ne Sheshin Skenderbej ne kete shesh qe sic e kam thene edhe here tjeter eshte sheshi i gjithe Shqiperise. Eumlshte detyra jone ndaj brezave qe do vijne qe tu leme nje trashegimi te denje per nje kryeqytet europian.
E them qe ne fillim se nuk pajtohem me disa nga opinionet qe trumbetojne gazetare e analiste te ndryshem sipas te cileve sheshi Skenderbej na paska qene nje mrekulli e arkitektures ne te kaluaren nenkupto para Luftes II Boterore dhe me kalimin e viteve vetem qenka shkaterruar. Vecanerisht habitem kur permendet pazari i vjeter i Tiranes nje katrahure e vertete anadollake me qerpic e pisllek qe nuk do ja vlente te ruhej edhe sikur te ishte i teri prej guri e jo me sic ishte prej llamarinash. As kafe Kursali apo Bashkia e vjeter dhe rruga e Barrikadave te cilat brezi im i ka arritur dhe mban mend mire nuk mendoj se kane patur ndonje arkitekture dinjitoze per nje kryeqytet europian e shumta mund te thuhet qe jepnin pamjen e nje sheshi te nje qyteti provincial e asgje me teper. Kushdo qe i idealizon ato ndertime mendoj se shfaq mangesi analitike dhe ndoshta eshte i verbuar nga urrejtja dhe i yshtur vetem per te hedhur poshte cdo gje qe eshte realizuar ne Shqiperi pas vitit 1945. Une mendoj se duhet ti shohim me paanesi ndryshimet qe kane ndodhur gjate viteve ne sheshin Skenderbej. Nuk duhen pare me syzet pesimiste dhe politiko-ideologjike sepse atehere nuk do arrinim kure te ishim objektive ne gjykimet tona. Sipas meje ndryshimet qe ka pesuar qendra historike e Tiranes kane qene pergjithesisht pozitive. Ato ndryshime fryt i punes se shume arkitekteve e kane kthyer sheshin Skenderbej ne nje hapesire dinjitoze per nje kryeqytet i kane dhene rendesi hapesire madheshti. Megjithate ne disa raste nuk duhet mohuar se ka dhe ndertesa qe jane jo shume te arritura nga ana arkitektonike si Muzeu Historik Kombetar qe eshte pika me e dobet e sheshit nga ana e harmonizimit me pjeset e tjera. Muzeu eshte fryt teresor i arkitektures se soc-realizmit dhe si rrjedhoje nuk arrin te krijoje asnje emocion nga ana arkitektonike. Ndersa ne rastin e Pallatit te Kultures me duket i tepruar denigrimi qe i behet kesaj ndertese e cila nuk mund te thuhet se ka ndonje arkitekture te jashtezakonshme por nga ana tjeter mund te pohoj pa frike se ka shume ndertesa te te njejtit stil ne kryeqytetet e botes qe perkufizohen si te mrekullueshme sjell ketu rastin e Qendres Linkoln ne Nju Jork e cila ka pothuaj te njejten pamje arkitektonike me kolonat e bardha dhe me xhama nga pas njelloj si Pallati i Kultures ne Tirane Fig 1. Gjate gjithe viteve te mia ne SHBA kurre nuk kam degjuar njeri qe ta quaje Qendren Linkoln kompleks arkitektonik i shemtuar perkundrazi levdohet e mbahet si dicka shume e arritur. E pra po te shikosh Pallatin tone te kultures nuk ka ndonje ndryshim te madh megjithate ky i fundit denigrohet ne te gjitha shkrimet qe kam lexuar. Mendoj se ka ardhur koha te pushojme se denigruari punen e brezave te tere dhe te perqendrohemi ne freskimin dhe prurjen ne shekullin e XXI te sheshit ne fjale duke e bere koherent me ndryshime e rregullime qe pasi te jene propozuar nga arkitekte artiste intelektuale dhe specialiste ne menyre transparente te aprovohen pastaj nga te gjithe qytetaret me referendum.
Megjithate duke pare mungesen e vizionit dhe duke ndjere rrezikun e tjetersimit te Sheshit te kombit duke pare qe reagimi ka qene shume i vaket dhe pa ide mendova te hedh keto mendime qe sadopak shpresoj te ndezin debatin profesional per te arritur me te miren per sheshin e qytetit dhe kombit tone.
Kam kaluar vite te tera ne Sheshin Skenderbej pasi kam patur fatin te banoj vetem 50 metra larg tij. E njoh me pellembe dhe kam fiksuar te gjitha ndjesite qe kam marre ne qendrimin ne te ne ore te ndryshme te dites ne stine te ndryshme te vitit ne kohe me diell me re me shi e me stuhi ne mengjes heret e ne mes te zhegut te dites ne mbremjet me perendimet e bukura prane shatervaneve dhe ne netet e ftohta te dimrit gjate koncerteve apo shfaqjeve artistike dhe gjate mitingjeve politike mitingjeve historike ose paradave festive. Te gjitha i kam analizuar dhe jam munduar te gjej zgjidhjet me efikase qe ky shesh i mrekullueshem te transformohet ne nje vend terheqes dhe komod te bukur dhe funksional duke u bere qendra e vertete e Tiranes dhe e Shqiperise. Kjo arrihet duke patur parasysh tre pika te qarta referimi dhe ndryshimi te cilat jane 1- Volumi dhe Estetika 2- Funksionaliteti 3- Identiteti. Po si ti implementojme keto
Volumi dhe estetika
1 -Mangesia me e madhe e Sheshit Skenderbej eshte fakti qe ky shesh ka mbetur per vite te tera i pambyllur nga ana perendimore me fjale te tjera ka qene si nje shtepi me tre mure te cilit i ka munguar gjithmone muri i katert kjo ka bere qe te gjithe te kene iluzionin se eshte nje shesh shume i madh jo funksional dhe i papershtatshem. E kam thene edhe me pare se nuk ka asgje te keqe tek madhesia e sheshit e keqja qendron tek fakti qe mungon ndertesa permbyllese nga ana perendimore qe do ta kufizonte dhe do ta balanconte te gjithe sheshin duke e prure ne nje hapesire te pranueshme nga ana volumore dhe pamore. Por arritja e ketij pikesynimi ka nje veshtiresi themelore nese kjo ndertese nuk do ishte e harmonizuar nga ana arkitektonike nga ana volumore dhe pamore me pjeset e tjera te patjetersueshme atehere ajo shume lehte mund te behej delja e zeze qe do shkaterronte gjithcka.
Une propozoj qe ne hapesiren midis Bankes se Shqiperise dhe Muzeut Historik Kombetar te ngrihet Muzeu i Artit Modern me nje strukture te vecante qe do perbehej nga kater elementet thelbesore arkitektonike cilindri kubi sfera dhe koni. Te gjitha keto forma te nderthurura me njera-tjetren do simbolizojne ngjyren volumin hapesiren. Te gjithe strukturen e imagjinoj te vendosur mbi nje siperfaqe uji e cila me reflektimin e saj do te krijoje idene e nje tempulli te arteve do ti perngjaje nje keshtjelle antike te rrethuar nga uji. Hyrja ne kete kompleks qe do te perfshije salla per ekspozita te artit modern kinema dhe teater do te jete poshte siperfaqes se ujit ne pamjen bashkangjitur mund te shikoni shkallet qe futen poshte nen uje ne pjesen e perparme qe do lidhen edhe me sistemin e qarkullimit te kembesoreve nen shesh. Sigurisht ky eshte vetem nje propozim dhe me pas mund te pershtatet me gjetje edhe me te vecanta. Nderkohe godina mbrapa ketij Muzeu te Artit Modern mund te jete nje qender e madhe biznesi vetem ne kete rast kjo zgjidhej justifikohet pasi sheshi ne vetvete do kete marre forme perfundimtare si qender e arteve dhe trashegimise historike. Kjo qender biznesi do jete nje strukture ndihmese dhe mbeshtetese qe i jep nje permbyllje sheshit pa u bere shume okupuese ne volum sic do ishte nje qiellgervishtes. E gjithe kjo ndertese e dyte e veshur me xhama blu qe do reflektojne qiellin edhe ne ditet e vrenjtura perseri do ti japin nje ngjyre sheshit ne teresi. Kjo ndertese me xhama ne ngjyre blu qe do te theksojne kontrastin mes figurave cilindrike te bardha dhe sferes e cila do te jete me ngjyre te arte e vetmja qe simbolizon ngjyren ne vetvete do te jape kombinimin e mrekullueshem te qiellit me ujin me blune dhe me zjarrin qe eshte sfera e arte. Ndertesa blu nuk do jete me e larte se 25 metra dhe do kete ndarje te crregullta te xhamave me vija qe e pershkojne gjithe fasaden e saj te xhamte ne menyre jo simetrike. Funksioni i saj si qender biznesi nuk do ndryshoje por vetem disa parametra si ne rastin e lartesise une do ti quaja te domosdoshem te ishin te ulura pasi nje ndertese e larte do te shkaterronte gjithe ekuilibrin e ndertesave qe tashme jane ne sheshin Skenderbej sic eshte Muzeu Kombetar Banka e Shqiperise me te cilen cilindri do krijonte nje perseritje dhe shkrirje natyrale Teatri i Operes dhe kompleksi i Ministrive. Me kete i jepet zgjidhje problemit te pare qe shtrova me siper anes estetike dhe volumore.
Funksionaliteti
Tani te vijme tek problemi i dyte - funksionaliteti.
2 - E pres me endje diten kur sheshi Skenderbej do te kthehet ne shesh kembesoresh por kjo mund te arrihet vetem atehere kur te jene implementuar te gjitha akset rrugore te kryeqytetit duke i krijuar nje rrjedhshmeri trafikut te automjetve dhe kjo mund te arrihet me hapjen e akseve prej Muzeut Kombetar deri ne fund tek sheshi i Tiranes se re aksi i dyte Sheshi para Partizanit te panjohur e deri tek stadiumi Qemal Stafa dhe aksi me kryesor qe do ta lironte perfundimisht trafikun e kryeqytetit do ishte lidhja e akseve te mesiperme me nje tunel nga stadiumi QS deri tek ish-Kopshti Botanik duke kaluar nepermjet Parkut Kombetar te Liqenit pas Universitetit te Tiranes. Megjithate jam i ndergjegjshem qe te gjitha keto propozime jane objekt i nje studimi tjeter. Le te kthehemi tek sheshi yne qe ai te kthehet vertete ne funksionalitet une propozoj qe te shfrytezohet hapesira nentokesore e tij. Meqenese Tirana e ka te domosdoshme nje linje metroje une mendoj se do ishte ideale qe te ndertohej qe tani stacioni qendror i metrose poshte sheshit Skenderbej duke e kthyer ne nje pike kalimi nentokesor per te gjithe kembesoret. Propozoj qe te ndertohet nje labirint nentokesor me rrugekalime dhe dyqane e shatervane nen sheshin aktual duke i dhene mundesi qytetareve qe te kalojne nga njera pike e sheshit tek tjetra pa qene nevoja qe te ekspozohen ndaj efekteve te motit shiut ne dimer dhe temperaturave e larta gjate veres.
Perse e bej kete propozim Sepse mendoj qe cfaredo zgjidhje tjeter me peme te mbjella ne shesh ose edhe me tenda do ta shemtonte qendren nga ana estetike do bente qe ajo te humbte gjithe bukurine dhe madheshtine e nje sheshi te hapur me ajer dhe jete. Zgjidhja qe une propozoj eshte rindertimi i pazarit karakteristik te Tiranes pikerisht nen sheshin Skenderbej me dyqane e restorante si dhe me kryesorja me rruget e kalimit qe do ta pershkojne sheshin nga njeri cep ne tjetrin duke i dhene mundesi kembesoreve te ecin lirshem. Kjo do eleminoje problemin artificial te hijeve ne shesh sepse gjithcka do jete nen toke me ajer te kondicionuar dhe me konvejere te sheshte si ne aeroporte. E kemi te gjithe te qarte se nje dite do duhet te ndertojme metrone dhe qendra e takimit te te gjitha linjave te metrose patjeter qe do jete ne kete shesh. Perse atehere te mos e integrojme stacionin qendror te metrose se Tiranes me nje Pazar nentokesor qe do ti jape zgjidhje perfundimtare rigjallerimit Vizioni im per kete projekt perputhet me se miri me kahjen e levizjes se njerezve ne qendren e Tiranes dhe vjen si rezultat i studimit dhe reflektimit per vite me radhe te problemeve duke i pare me sy kritik mangesite duke kerkuar gjithmone mundesi te zgjidhjeve sa me optimale. Pra duke krijuar nje pazar nen sheshin aktual i clirojme perfundimisht kembesoret nga tortura e ecjes here ne mes te diellit dhe vapes e here mes shiut dhe te ftohtit. Ky vizion ndjek edhe levizjen organike te njerezve dhe pa pengesa ne menyre diagonale nga njeri cep ne tjetrin gje qe mund te arrihet me disa hyrje ne pikat strategjike te sheshit si psh. nje hyrje mund te jete tek fillimi i rruges se Durresit me diagonalen nen shesh deri tek lulishtja perpara Sahatit te Madh. Hyrja tjeter nen toke si ne metrote e gjithe vendeve te tjera te botes mund te ishte tek pallati i pare i Rruges se Kavajes me nje diagonale levizjeje te natyrshme deri tek Hotel Tirana. E gjithe levizja do kryhej nen toke me ajer te kondicionuar duke kaluar permes dyqaneve duke u ndihmuar edhe nga konvejeret e sheshte qe transportojne kembesoret pa mundimin e ecjes deri ne anen e deshiruar. Dhe ne dalje te shoqeruar me shkalle elektrike qe lehtesojne shume levizjen lart e poshte.
Identiteti
Tashme le te thellohemi tek pika e fundit e planit tone ajo e identitetit.
3 - Eshte mese e qarte per te gjithe qe sheshi Skenderbej ka nje balance te percaktuar qarte ngjyrore qe eshte e bardha e Pallatit te Kultures e bardha e Muzeut Kombetar me xhamat e zi e bardha e xhamise e bardha e Hotel Tiranes e kuqerremta e Bankes se Shqiperise dhe ngjyra e verdhe dhe kuqerremte e kompleksit te Ministrive. Une mendoj se identiteti i sheshit duhet te perqendrohet ne keto ngjyra dhe ne vijimesi duke u bazuar ne sa thashe me siper mendoj qe fasada e Pallatit te Kultures me nje nderhyje te thjeshte dhe jo shume te kushtueshme ne pjesen e brendshme te vishet me nje vetrate me xham te zi gje qe do eliminonte me nje te rene te gjitha mangesite qe shfaq mermeri i kuq i dale boje dritaret alumin te dala mode dhe gjithcka do sillej ne kohe duke bere qe te dale ne pah kollonata e mermerit te bardhe. Duhen riparuar dhe krijuar nje vazhdimesi te shkalleve ne gjithe gjatesine e tyre perpara Pallatit te Kultures. Gjithashtu edhe ambientet e Pallatit te Kultures te mos jene me agjenci turistike dhe sherbimesh te tjera por nje Muze i Etnografise qe do terheqe me qindra vizitore vendas dhe te huaj duke e kthyer qendren historike te Tiranes ne nje qender te vertete te historise dhe kultures me kompleksin e Operes Biblioteken Kombetare Muzeun Historik dhe Muzeun e Artit Modern me kinema me qender nentokesore dhe me Muzeun e Etnografise. Pra arrihet edhe kthimi perfundimtar ne identitet duke e gjalleruar qendren e kryeqytetit. Edhe per mozaikun ne fasaden e Muzeut Historik Kombetar ashtu si shume artiste te tjere une mendoj se nuk ka ndonje vlere artistike. Jam ne dijeni te debatit qe pati disa vjet me pare per kete veper ku disa mbronin idene e ruajtjes dhe disa heqjen e tij. Ne gjykimin tim mbeshtetem ne dy momente themelore. Ky mozaik eshte pjese siperfaqesore e Muzeut. Nese shtrojme pyetjen se cfare plusi estetik ky mozaik ka ne kontekstin e ballines une mendoj qe nuk i shton asgje asaj balline nuk ka asnje te mire. Ai thjeshte thekson stilin e realizmin socialist qe ka vete arkitektura e kesaj godine dhe na fut ne nje fryme te revolucionit kulturor kinez. Mendoj se eshte me mire qe te cmontohet dhe te vendoset ne ambientet e brendshme te Muzeut dhe ne vend te ketij mozaiku te vihet nje basoreliev mermeri qe do zgjidhet me konkurs se kush do ta realizoje i cili me ngjyren e bardhe mund te shkrihet shume me mire me ngjyrat e gjithe sheshit. Nuk kam asnje kundershtim qe basorelievi te jete teresisht ne stilin realist mjafton qe te shpetojme nga kinezeria e mozaikut qe i jep nje vule shume te keqe gjithe sheshit Skenderbej.
Jam i ndergjegjshem qe gjithe keto propozime do kerkojne kohe te thellohen aprovohen e me pas te implementohen ne skenen e madhe te kryeqytetit. Megjithate deshira ime e vetme eshte qe Tirana te kete nje qender historike dinjitoze per te na nderuar te gjitheve te shpresojme qe kjo deshire te behet realitet.
E them qe ne fillim se nuk pajtohem me disa nga opinionet qe trumbetojne gazetare e analiste te ndryshem sipas te cileve sheshi Skenderbej na paska qene nje mrekulli e arkitektures ne te kaluaren nenkupto para Luftes II Boterore dhe me kalimin e viteve vetem qenka shkaterruar. Vecanerisht habitem kur permendet pazari i vjeter i Tiranes nje katrahure e vertete anadollake me qerpic e pisllek qe nuk do ja vlente te ruhej edhe sikur te ishte i teri prej guri e jo me sic ishte prej llamarinash. As kafe Kursali apo Bashkia e vjeter dhe rruga e Barrikadave te cilat brezi im i ka arritur dhe mban mend mire nuk mendoj se kane patur ndonje arkitekture dinjitoze per nje kryeqytet europian e shumta mund te thuhet qe jepnin pamjen e nje sheshi te nje qyteti provincial e asgje me teper. Kushdo qe i idealizon ato ndertime mendoj se shfaq mangesi analitike dhe ndoshta eshte i verbuar nga urrejtja dhe i yshtur vetem per te hedhur poshte cdo gje qe eshte realizuar ne Shqiperi pas vitit 1945. Une mendoj se duhet ti shohim me paanesi ndryshimet qe kane ndodhur gjate viteve ne sheshin Skenderbej. Nuk duhen pare me syzet pesimiste dhe politiko-ideologjike sepse atehere nuk do arrinim kure te ishim objektive ne gjykimet tona. Sipas meje ndryshimet qe ka pesuar qendra historike e Tiranes kane qene pergjithesisht pozitive. Ato ndryshime fryt i punes se shume arkitekteve e kane kthyer sheshin Skenderbej ne nje hapesire dinjitoze per nje kryeqytet i kane dhene rendesi hapesire madheshti. Megjithate ne disa raste nuk duhet mohuar se ka dhe ndertesa qe jane jo shume te arritura nga ana arkitektonike si Muzeu Historik Kombetar qe eshte pika me e dobet e sheshit nga ana e harmonizimit me pjeset e tjera. Muzeu eshte fryt teresor i arkitektures se soc-realizmit dhe si rrjedhoje nuk arrin te krijoje asnje emocion nga ana arkitektonike. Ndersa ne rastin e Pallatit te Kultures me duket i tepruar denigrimi qe i behet kesaj ndertese e cila nuk mund te thuhet se ka ndonje arkitekture te jashtezakonshme por nga ana tjeter mund te pohoj pa frike se ka shume ndertesa te te njejtit stil ne kryeqytetet e botes qe perkufizohen si te mrekullueshme sjell ketu rastin e Qendres Linkoln ne Nju Jork e cila ka pothuaj te njejten pamje arkitektonike me kolonat e bardha dhe me xhama nga pas njelloj si Pallati i Kultures ne Tirane Fig 1. Gjate gjithe viteve te mia ne SHBA kurre nuk kam degjuar njeri qe ta quaje Qendren Linkoln kompleks arkitektonik i shemtuar perkundrazi levdohet e mbahet si dicka shume e arritur. E pra po te shikosh Pallatin tone te kultures nuk ka ndonje ndryshim te madh megjithate ky i fundit denigrohet ne te gjitha shkrimet qe kam lexuar. Mendoj se ka ardhur koha te pushojme se denigruari punen e brezave te tere dhe te perqendrohemi ne freskimin dhe prurjen ne shekullin e XXI te sheshit ne fjale duke e bere koherent me ndryshime e rregullime qe pasi te jene propozuar nga arkitekte artiste intelektuale dhe specialiste ne menyre transparente te aprovohen pastaj nga te gjithe qytetaret me referendum.
Megjithate duke pare mungesen e vizionit dhe duke ndjere rrezikun e tjetersimit te Sheshit te kombit duke pare qe reagimi ka qene shume i vaket dhe pa ide mendova te hedh keto mendime qe sadopak shpresoj te ndezin debatin profesional per te arritur me te miren per sheshin e qytetit dhe kombit tone.
Kam kaluar vite te tera ne Sheshin Skenderbej pasi kam patur fatin te banoj vetem 50 metra larg tij. E njoh me pellembe dhe kam fiksuar te gjitha ndjesite qe kam marre ne qendrimin ne te ne ore te ndryshme te dites ne stine te ndryshme te vitit ne kohe me diell me re me shi e me stuhi ne mengjes heret e ne mes te zhegut te dites ne mbremjet me perendimet e bukura prane shatervaneve dhe ne netet e ftohta te dimrit gjate koncerteve apo shfaqjeve artistike dhe gjate mitingjeve politike mitingjeve historike ose paradave festive. Te gjitha i kam analizuar dhe jam munduar te gjej zgjidhjet me efikase qe ky shesh i mrekullueshem te transformohet ne nje vend terheqes dhe komod te bukur dhe funksional duke u bere qendra e vertete e Tiranes dhe e Shqiperise. Kjo arrihet duke patur parasysh tre pika te qarta referimi dhe ndryshimi te cilat jane 1- Volumi dhe Estetika 2- Funksionaliteti 3- Identiteti. Po si ti implementojme keto
Volumi dhe estetika
1 -Mangesia me e madhe e Sheshit Skenderbej eshte fakti qe ky shesh ka mbetur per vite te tera i pambyllur nga ana perendimore me fjale te tjera ka qene si nje shtepi me tre mure te cilit i ka munguar gjithmone muri i katert kjo ka bere qe te gjithe te kene iluzionin se eshte nje shesh shume i madh jo funksional dhe i papershtatshem. E kam thene edhe me pare se nuk ka asgje te keqe tek madhesia e sheshit e keqja qendron tek fakti qe mungon ndertesa permbyllese nga ana perendimore qe do ta kufizonte dhe do ta balanconte te gjithe sheshin duke e prure ne nje hapesire te pranueshme nga ana volumore dhe pamore. Por arritja e ketij pikesynimi ka nje veshtiresi themelore nese kjo ndertese nuk do ishte e harmonizuar nga ana arkitektonike nga ana volumore dhe pamore me pjeset e tjera te patjetersueshme atehere ajo shume lehte mund te behej delja e zeze qe do shkaterronte gjithcka.
Une propozoj qe ne hapesiren midis Bankes se Shqiperise dhe Muzeut Historik Kombetar te ngrihet Muzeu i Artit Modern me nje strukture te vecante qe do perbehej nga kater elementet thelbesore arkitektonike cilindri kubi sfera dhe koni. Te gjitha keto forma te nderthurura me njera-tjetren do simbolizojne ngjyren volumin hapesiren. Te gjithe strukturen e imagjinoj te vendosur mbi nje siperfaqe uji e cila me reflektimin e saj do te krijoje idene e nje tempulli te arteve do ti perngjaje nje keshtjelle antike te rrethuar nga uji. Hyrja ne kete kompleks qe do te perfshije salla per ekspozita te artit modern kinema dhe teater do te jete poshte siperfaqes se ujit ne pamjen bashkangjitur mund te shikoni shkallet qe futen poshte nen uje ne pjesen e perparme qe do lidhen edhe me sistemin e qarkullimit te kembesoreve nen shesh. Sigurisht ky eshte vetem nje propozim dhe me pas mund te pershtatet me gjetje edhe me te vecanta. Nderkohe godina mbrapa ketij Muzeu te Artit Modern mund te jete nje qender e madhe biznesi vetem ne kete rast kjo zgjidhej justifikohet pasi sheshi ne vetvete do kete marre forme perfundimtare si qender e arteve dhe trashegimise historike. Kjo qender biznesi do jete nje strukture ndihmese dhe mbeshtetese qe i jep nje permbyllje sheshit pa u bere shume okupuese ne volum sic do ishte nje qiellgervishtes. E gjithe kjo ndertese e dyte e veshur me xhama blu qe do reflektojne qiellin edhe ne ditet e vrenjtura perseri do ti japin nje ngjyre sheshit ne teresi. Kjo ndertese me xhama ne ngjyre blu qe do te theksojne kontrastin mes figurave cilindrike te bardha dhe sferes e cila do te jete me ngjyre te arte e vetmja qe simbolizon ngjyren ne vetvete do te jape kombinimin e mrekullueshem te qiellit me ujin me blune dhe me zjarrin qe eshte sfera e arte. Ndertesa blu nuk do jete me e larte se 25 metra dhe do kete ndarje te crregullta te xhamave me vija qe e pershkojne gjithe fasaden e saj te xhamte ne menyre jo simetrike. Funksioni i saj si qender biznesi nuk do ndryshoje por vetem disa parametra si ne rastin e lartesise une do ti quaja te domosdoshem te ishin te ulura pasi nje ndertese e larte do te shkaterronte gjithe ekuilibrin e ndertesave qe tashme jane ne sheshin Skenderbej sic eshte Muzeu Kombetar Banka e Shqiperise me te cilen cilindri do krijonte nje perseritje dhe shkrirje natyrale Teatri i Operes dhe kompleksi i Ministrive. Me kete i jepet zgjidhje problemit te pare qe shtrova me siper anes estetike dhe volumore.
Funksionaliteti
Tani te vijme tek problemi i dyte - funksionaliteti.
2 - E pres me endje diten kur sheshi Skenderbej do te kthehet ne shesh kembesoresh por kjo mund te arrihet vetem atehere kur te jene implementuar te gjitha akset rrugore te kryeqytetit duke i krijuar nje rrjedhshmeri trafikut te automjetve dhe kjo mund te arrihet me hapjen e akseve prej Muzeut Kombetar deri ne fund tek sheshi i Tiranes se re aksi i dyte Sheshi para Partizanit te panjohur e deri tek stadiumi Qemal Stafa dhe aksi me kryesor qe do ta lironte perfundimisht trafikun e kryeqytetit do ishte lidhja e akseve te mesiperme me nje tunel nga stadiumi QS deri tek ish-Kopshti Botanik duke kaluar nepermjet Parkut Kombetar te Liqenit pas Universitetit te Tiranes. Megjithate jam i ndergjegjshem qe te gjitha keto propozime jane objekt i nje studimi tjeter. Le te kthehemi tek sheshi yne qe ai te kthehet vertete ne funksionalitet une propozoj qe te shfrytezohet hapesira nentokesore e tij. Meqenese Tirana e ka te domosdoshme nje linje metroje une mendoj se do ishte ideale qe te ndertohej qe tani stacioni qendror i metrose poshte sheshit Skenderbej duke e kthyer ne nje pike kalimi nentokesor per te gjithe kembesoret. Propozoj qe te ndertohet nje labirint nentokesor me rrugekalime dhe dyqane e shatervane nen sheshin aktual duke i dhene mundesi qytetareve qe te kalojne nga njera pike e sheshit tek tjetra pa qene nevoja qe te ekspozohen ndaj efekteve te motit shiut ne dimer dhe temperaturave e larta gjate veres.
Perse e bej kete propozim Sepse mendoj qe cfaredo zgjidhje tjeter me peme te mbjella ne shesh ose edhe me tenda do ta shemtonte qendren nga ana estetike do bente qe ajo te humbte gjithe bukurine dhe madheshtine e nje sheshi te hapur me ajer dhe jete. Zgjidhja qe une propozoj eshte rindertimi i pazarit karakteristik te Tiranes pikerisht nen sheshin Skenderbej me dyqane e restorante si dhe me kryesorja me rruget e kalimit qe do ta pershkojne sheshin nga njeri cep ne tjetrin duke i dhene mundesi kembesoreve te ecin lirshem. Kjo do eleminoje problemin artificial te hijeve ne shesh sepse gjithcka do jete nen toke me ajer te kondicionuar dhe me konvejere te sheshte si ne aeroporte. E kemi te gjithe te qarte se nje dite do duhet te ndertojme metrone dhe qendra e takimit te te gjitha linjave te metrose patjeter qe do jete ne kete shesh. Perse atehere te mos e integrojme stacionin qendror te metrose se Tiranes me nje Pazar nentokesor qe do ti jape zgjidhje perfundimtare rigjallerimit Vizioni im per kete projekt perputhet me se miri me kahjen e levizjes se njerezve ne qendren e Tiranes dhe vjen si rezultat i studimit dhe reflektimit per vite me radhe te problemeve duke i pare me sy kritik mangesite duke kerkuar gjithmone mundesi te zgjidhjeve sa me optimale. Pra duke krijuar nje pazar nen sheshin aktual i clirojme perfundimisht kembesoret nga tortura e ecjes here ne mes te diellit dhe vapes e here mes shiut dhe te ftohtit. Ky vizion ndjek edhe levizjen organike te njerezve dhe pa pengesa ne menyre diagonale nga njeri cep ne tjetrin gje qe mund te arrihet me disa hyrje ne pikat strategjike te sheshit si psh. nje hyrje mund te jete tek fillimi i rruges se Durresit me diagonalen nen shesh deri tek lulishtja perpara Sahatit te Madh. Hyrja tjeter nen toke si ne metrote e gjithe vendeve te tjera te botes mund te ishte tek pallati i pare i Rruges se Kavajes me nje diagonale levizjeje te natyrshme deri tek Hotel Tirana. E gjithe levizja do kryhej nen toke me ajer te kondicionuar duke kaluar permes dyqaneve duke u ndihmuar edhe nga konvejeret e sheshte qe transportojne kembesoret pa mundimin e ecjes deri ne anen e deshiruar. Dhe ne dalje te shoqeruar me shkalle elektrike qe lehtesojne shume levizjen lart e poshte.
Identiteti
Tashme le te thellohemi tek pika e fundit e planit tone ajo e identitetit.
3 - Eshte mese e qarte per te gjithe qe sheshi Skenderbej ka nje balance te percaktuar qarte ngjyrore qe eshte e bardha e Pallatit te Kultures e bardha e Muzeut Kombetar me xhamat e zi e bardha e xhamise e bardha e Hotel Tiranes e kuqerremta e Bankes se Shqiperise dhe ngjyra e verdhe dhe kuqerremte e kompleksit te Ministrive. Une mendoj se identiteti i sheshit duhet te perqendrohet ne keto ngjyra dhe ne vijimesi duke u bazuar ne sa thashe me siper mendoj qe fasada e Pallatit te Kultures me nje nderhyje te thjeshte dhe jo shume te kushtueshme ne pjesen e brendshme te vishet me nje vetrate me xham te zi gje qe do eliminonte me nje te rene te gjitha mangesite qe shfaq mermeri i kuq i dale boje dritaret alumin te dala mode dhe gjithcka do sillej ne kohe duke bere qe te dale ne pah kollonata e mermerit te bardhe. Duhen riparuar dhe krijuar nje vazhdimesi te shkalleve ne gjithe gjatesine e tyre perpara Pallatit te Kultures. Gjithashtu edhe ambientet e Pallatit te Kultures te mos jene me agjenci turistike dhe sherbimesh te tjera por nje Muze i Etnografise qe do terheqe me qindra vizitore vendas dhe te huaj duke e kthyer qendren historike te Tiranes ne nje qender te vertete te historise dhe kultures me kompleksin e Operes Biblioteken Kombetare Muzeun Historik dhe Muzeun e Artit Modern me kinema me qender nentokesore dhe me Muzeun e Etnografise. Pra arrihet edhe kthimi perfundimtar ne identitet duke e gjalleruar qendren e kryeqytetit. Edhe per mozaikun ne fasaden e Muzeut Historik Kombetar ashtu si shume artiste te tjere une mendoj se nuk ka ndonje vlere artistike. Jam ne dijeni te debatit qe pati disa vjet me pare per kete veper ku disa mbronin idene e ruajtjes dhe disa heqjen e tij. Ne gjykimin tim mbeshtetem ne dy momente themelore. Ky mozaik eshte pjese siperfaqesore e Muzeut. Nese shtrojme pyetjen se cfare plusi estetik ky mozaik ka ne kontekstin e ballines une mendoj qe nuk i shton asgje asaj balline nuk ka asnje te mire. Ai thjeshte thekson stilin e realizmin socialist qe ka vete arkitektura e kesaj godine dhe na fut ne nje fryme te revolucionit kulturor kinez. Mendoj se eshte me mire qe te cmontohet dhe te vendoset ne ambientet e brendshme te Muzeut dhe ne vend te ketij mozaiku te vihet nje basoreliev mermeri qe do zgjidhet me konkurs se kush do ta realizoje i cili me ngjyren e bardhe mund te shkrihet shume me mire me ngjyrat e gjithe sheshit. Nuk kam asnje kundershtim qe basorelievi te jete teresisht ne stilin realist mjafton qe te shpetojme nga kinezeria e mozaikut qe i jep nje vule shume te keqe gjithe sheshit Skenderbej.
Jam i ndergjegjshem qe gjithe keto propozime do kerkojne kohe te thellohen aprovohen e me pas te implementohen ne skenen e madhe te kryeqytetit. Megjithate deshira ime e vetme eshte qe Tirana te kete nje qender historike dinjitoze per te na nderuar te gjitheve te shpresojme qe kjo deshire te behet realitet.