Arbëreshët festojnë ritet bizantine

Me rastin e festimeve pr 300-vjetorin e themelimit t Kishs s Greit (Avellino), kushtuar Shn Bartolomeut apostull (1710-2010), administrata komunale, n bashkpunim me famullin, kan mbajtur nj konferenc pr ritin bizantin, i cili ka qen praktikuar n Grei, ashtu si edhe n t gjitha ngulimet arbreshe, gjat t dy shekujve t par t emigrimit nga Shqipria.

N konferenc mbajtn kumtesa prof. Don Antonio Porpora, i cili foli pr historin dhe strukturat e ritit bizantin dhe kumtesa tjetr ishte e prof. Italo Costante Fortino, “Latinizimi i pjess m t madhe t komuniteteve arbreshe”.

N kumtesn e tij, prof. Porpora i Fakultetit Teologjik t Italis Jugore n Napoli, u prpoq t theksonte se kisha katolike nuk mund t njjtsohet me kishn latine, si ndodh shpesh, pasi kisha katolike prfshin edhe kishat lindore t ritit bizantin, kopt, etiopian, sirian, armen, maronit. “Tendenca pr njjtsim t kishs katolike me at latine sht frut i procesit t latinizimit t ndrmarr nga kisha e Roms e t mbshtetur nga nj numr masash e vendimesh, q u frymzuan nga koncepti i praestantia latini ritus (superioriteti i ritit latin mbi t tjert)”, - tha Porpora. U desh t mblidhej Konili II i Vatikanit, pr t pohuar me forc se edhe kishat e ritit bizantin katolik “godono di pari dignità” (gzojn t njjtin dinjitet). Kumtuesi qartsoi konceptin sipas t cilit ritet nuk jan nj shumsi ceremonish t shenjta, por shprehja e nj kulture, e nj teologjie, e nj vizioni t jets shpirtrore, jan shprehja e nj komuniteti, e historis s tij; jan pra shprehja e nj kishe, e spiritualitetit liturgjik t saj. Par n kt perspektiv, mund t kuptohet m mir larushia e riteve: nga ai latin tek ai kopt, siroperndimor e sirolindor, nga riti armen tek ai bizantin. Don A. Porpora, kaloi m pas tek paraqitja e karakteristikave t strukturs s kishave nga pikpamja arkitektonike, duke u ndalur tek linjat e kishave greke (Selanik), q jan frymzuar nga Bazilika e Kostandinopojs, tek kishat ruse, me strukturn e brendshme (nartee, anijat, shenjtore q kufizohet nga ikonostasi) dhe nnvizoi dhe vlern simbolike t ngjyrave me t ciln jan veshur s jashtmi kupolat: e art kur kisha i dedikohet Krishtit, e kaltr kur i dedikohet Sh. Mris, e gjelbr n rastin kur i kushtohet Trinis s Shenjt dhe e kuqe kur i kushtohet shenjtorve.

Kumtuesi foli edhe pr liturgjin, pr vendin q z n tr rrugtimin shpirtror gjat t gjith cikleve t vitit. Traditat e formimit t teksteve liturgjike jan t ndryshme, aktualisht kufizohen n tri: Liturgjia e Sh. Japkut, e vetmja q celebrohet jasht ikonostasit, liturgjia e Sh. Vasilit, m e gjata dhe ajo e Sh. Janj Krizostomit, m e prdorura gjat gjith ciklit t vitit. Eucologji ose libri i lutjeve liturgjike, gjat shekujve ka ndjekur zhvillimin e shum traditave: at t Kostandinopojs, at t murgjve t Malit Sinai, t Italis s Jugut e at t Malit Athos.

Ndrsa n fjaln e tij prof. Italo Costante Fortino hodhi vshtrimin mbi Grein (AV), katund i formuar nga emigrant t hershm arbresh, mbi bazn e nj komuniteti ekzistues t ritit bizantin, q kaloi n ritin latin n gjysmn e dyt t shekullit XVII.

Prof Fortino kujtoi se arbresht kur u vendosn n Mbretrin e Napolit (shek. XV-XVI) praktikonin ritin bizantin dhe ishin n harmoni t plot me kishn latine t Roms, edhe pr faktin se Konili i Firences (1439) kishte vendosur bashkimin e Kishs Katolike dhe ortodokse. N mbshtetje t ktij fakti, t gjitha komunitetet arbreshe t Italis nga pikpamja kanonike, me marrveshjen e Patriarkut t Kostandinopojs dhe t Paps s Roms, vareshin nga Patrikana e Ohrit (Maqedoni) q emronte nj metropolit me seli n Agrixhento (Siili) dhe me juridiksion mbi shqiptart e grekt e ritit bizantin t vendosur n Itali. Pas metropolitit t par t Agrixhentos, Japkut, vijoi n kt detyr Pafnuzio i Qipros, m pas Timoteo i Kors dhe prfundoi me Acacio Agnesio-n, me origjin nga Korfuzi. T rndsishme pr largpamsin e tyre mbeten vendimet papnore (Accepimus nuper) t marra nga Papa Leoni X (1521) pr ruajtjen e veantive t ritit bizantin n Itali. Por disa dekada m pas, me vendimet kufizuese t Konilit t Trentit (1563), riti bizantin u shkatrrua keqas: Papa Piu IV me dokumentin Romanus Pontifex (1564) anuloi t drejtn q ju njoh Ohrit dhe Kostandinopojs dhe ia nnshtroi komunitetet arbreshe t ritit bizantin peshkopve latin, nisur nga “la volontà di sopprimere o, almeno, di favorire l’estinzione per esaurimento del rito greco in Italia” (vullneti pr t hequr, ose t paktn pr t favorizuar shuarjen e ritit grek n Itali pr shkak shterimi - V.Peri) ashtu si shkruhet nga pasuesi Papa Piu V n dokumentin papnor Providentia Romani Pontificis (1566). Vendimet e Konilit t Trentit, t zbatuara nga t dy Papt e cituar m lart, krijuan nj arje q solli me koh latinizimin e 2/3 t komuniteteve arbreshe t Italis s Jugut. Konilet krahinore t mvonshm, - mjafton t citojm vetm at t Beneventos (1567) dhe at t Biznjanit (1571) -, duke interpretuar me dyshim praktikat rituale bizantine, favorizuan edhe forma t latinizimit n brendsi t vet ritit. M pas, n 1742, Papa Benedeto XIV doli hapur me tezn e superioritetit t ritit latin mbi gjith t tjert, me dokumentin Etsi pastoralis duke e vendosur ritin bizantin n nj pozit inferiore n raport me at latin. Vendimet e siprcituara synuan t fshinin konceptin e kishs katolike bizantine dhe ta reduktonin vetm n forma ritualesh bizantine.

Edhe pasi psuan kt dimension t ri komunitetet arbreshe t ritit bizantin, kisha katolike latine e Roms, megjithat, vazhdoi t merrte masa n favor t atyre q i rezistuan latinizimit: Papa Gregori XIII themeloi n 1577 Kolegjin Grek t Roms, ku kishte selin nj peshkop urdhrues edhe pr klerin arbresh; po kshtu n 1732, me nxitjen e eksponentve t familjes Rodotà, Papa Klementi XII themeloi n Sh. Benedikt Ulan Kolegjin “Korsini” dhe m n fund n 1919 Papa Bendedikti XV krijoi Eparkin e Ungrs (Lungro) dhe n 1937 Piu IX do t krijonte at t Hors s Arbreshve (Piana degli Albanesi). Sinodi i dyt ndreparkial – Ungra, Hora e Arbreshve dhe Manastiri i Grotaferrats, q u mbajt para pak vitesh (2005-2006), vuri themelet pr nj konfigurim m autentik t kishs katolike bizantine n Itali sipas t Drejts Kanonike t Kishave Katolike Lindore.