Dante, seksi dhe poezia
Hera e par kur ia shtrngova dorn qe n pranvern e vitit 1967. Ato koh frekuentoja vitin e dyt t universitetit n Columbia: isha nj djalosh injorant dhe i uritur pr libra q kultivonte besimin (ose iluzionin) pr tu
nj dit shum i zoti sa t mund t definohem poet; e si lexues i poezis, kisha gjetur tashm homonimin e tij n Ferrin e Dantes, nj i mallkuar q zvarritet n vargjet finale t kngs XXVIII t Kantiks s par.
Bertran de Born, poeti provincial i shek. XII, mban pr floksh kokn e vet t prer q valvitet para e mbrapa si nj llamb: pa dyshim njri nga imazhet m groteske n katalogun e halucinacioneve dhe lutjeve q prsritet prgjat tr Ferrit. Sado q e monte fort poezin e De Born-it, Dante e dnoi me ndshkim t prjetshm sepse kishte kshilluar princin Henrik t onte krye ndaj atit t tij, Mbretit Henriku II; e meq de Born kishte provokuar nj ndarje mes atit dhe birit duke i
armiq, penda inteligjente danteske e ndan De Born-in nga vetvetja. Prej ktu trupi pa kok q vajton n botn e nndheshme, duke pyetur udhtarin fiorentinas nse mund t ekzistoj dhimbje m e tmerrshme se e tija. Kur u prezantua si Rudolf Born, mendja ime shkoi menjher te poeti. Mos rastsisht ju jeni farefis i Bertran-it?, e pyeta. Ah, mu gjegj, ajo krijesa e shkret q e humbi kokn. Bn vaki, por tutem se sht e pagjas. Mungon de-ja. Pr ta pasur at, lypset t jem pjes e fisnikris, e e vrteta e trisht sht se un jam ka do vese jo fisnik.
Se mbaj mend pse u gjenda aty. Dikush duhej t m kishte lutur ta shoqroj, po se kush ishte aifar dikushi m ka ikur nga mendja prej kohsh. Nuk e mbaj mend as ku mbahej festa n periferi apo n qendr, n ndonj apartament apo ndonj nnati dhe thn t vrtetn se mbaj mend as shkakun pse kisha pranuar ftesn, meq at koh priresha ti shmangja rastet mondane, i mrzitur nga poterja e thashethemeve, i sikletosur nga druajtja q m zotronte n pranin e t panjohurve. Po at nat, kushedi se si vall, thash po dhe i shkova pas mikut tim duke harruar vendin, cilido q t ket qen, ku m oi. Ndrsa mbaj mend kt: se n nj moment t caktuar t mbrmjes, mbeta vetm, n kmb, n nj qoshk t dhoms.
Tymosja nj cigare dhe i shikoja t ftuarit, dhjetra e dhjetra trupa t ndryr n limitet e asaj hapsire, dgjoja zhurmn e przier t fjalve dhe t t qeshurave, duke pyetur veten ka dreqi po bja aty dhe mendova se ndoshta duhej ta baja bishtin prej aty. Mbi kaloriferin n t majt ishte vn nj taketuke, e kur u ktheva pr ta fikur cigaren, pash se mbajtsja e mbushur dng me bishta cigaresh po ngrihej lart drejt murit n shuplakn e dors s nj njeriu. Pak m hert, pa u ndrmendur pr kt, ishin ulur mbi kalorifer dy persona: nj burr dhe nj grua, q t dy m t mdhenj se un, bile pa dyshim m t vjetr se t gjith t tjert t pranishm n sall: ai mbi t tridhjetepestat, ajo rreth t tridhjetave. Dukeshin nj ift paksa i paprshtatshm, Born me nj veshje lini t bardh t ngrn e bile edhe t papastr, e gruaja (q pastaj mora vesh se quhej Margot) e tra n t zeza.
Kur e falnderova pr shpuzoren, ai luajti kokn pakz n shenj mirsjelljeje dhe tha Hajt de, me nj theks t mezi vrejtur t huaj. Frngjishteje apo gjermanishteje se di me siguri, ngase fliste nj anglishte pothuajse pagabueshme. ka tjetr vura re n ato momente? Lkur t zbeht, flok paksa t kuqe dhe t pakrehura (prer m shkurt se shumica e njerzve t asaj kohe), nj fytyr t bukur t gjer pa tipare karakteristike (nj fytyr, t themi kshtu, gjenerike, nj fytyr q n mesin e fardo turme do t ishte
e padukshme), dhe dy sy gshtenj, t ngrir, syt hulumtues t nj njeriu q dukej t mos kishte frik nga asgj. As i hajthm as i trash, as i shkurtr as i gjat, po n tr kt nj ndjesi e fuqis fizike, mbase pr shkak t duarve gjigante. Sa i prket gruas Margot, rrinte ulur pa lvizur asnj muskul, syt e ngulitur n hapsir thua se misioni i saj kryesor n jet ishte t dukej e mrzitur. Megjithat magjepsse, shum magjepsse pr nj njzetvjear si un, me flokt e zinj, bluz t zez, fund t zi, izmet prej lkure t zez dhe grimin e rnd t zi rreth syve t mdhenj t blert. Jo nj bukuri, ndoshta, por nj monument i bukuris, sikurse stili dhe finesa e pamjes s saj t mishronin nj lloj ideali femror t epoks.
Born deklaroi se ai dhe Margot ve ishin duke ikur prej aty, por pastaj m kishin par mua aty, n kmb dhe vetm, n nj qoshk, e meq kisha nj pamje fatkeqi kishin vendosur t afroheshin dhe t m ngrinin moralin pakz... aq sa t ishin t sigurt se nuk do ti prisja venat para se t prfundonte mbrmja. Skisha ide si ta interpretoja batutn e tyre. Ky njeriu po m fyne, pyeta veten, apo prnjmend po mundohet t tregohet i fism me nj djal t panjohur, pasi q e ka par n telashe? N vete fjalt kishin nj karakter mjaft talls, armatoss, ama shikimi i Born-it derisa i shqiptonte ishte i ftoht dhe i prhumbur, e smunda t bj gj tjetr vese t ndihem se po m studionte, m provokonte pr arsye q bash si kuptoja. Luajta supet, nnqesha dhe ia krisa: M beson ose jo, kurr n jetn time nuk jam argtuar kaq shum. Ather u ua, ma zgjati dorn dhe ma tha emrin e tij. Pas pyetje sime mbi Bertran de Born m paraqiti para Margot-it, e cila m buzqeshi n heshtje dhe u kthye n punn e saj, ti ngulte syt n boshllk. Gjykuar nga mosha juaj, tha Born, dhe nga njohja e juaj e poetve pak t njohur, do t thosha se jeni student. I letrsis, pa tjetr, NYU apo Columbia? Columbia. Columbia, pshertiu ai. far vendi i trisht. E njihni? Jap msim aty prej shtatorit, n Shkolln e Marrdhnieve Ndrkombtare. Profesor me detyr vjetore. Pr fat tash sht prilli e pas dy muajsh do t kthehem n Paris.
Prktheu: Arben Idrizi
nj dit shum i zoti sa t mund t definohem poet; e si lexues i poezis, kisha gjetur tashm homonimin e tij n Ferrin e Dantes, nj i mallkuar q zvarritet n vargjet finale t kngs XXVIII t Kantiks s par.
Bertran de Born, poeti provincial i shek. XII, mban pr floksh kokn e vet t prer q valvitet para e mbrapa si nj llamb: pa dyshim njri nga imazhet m groteske n katalogun e halucinacioneve dhe lutjeve q prsritet prgjat tr Ferrit. Sado q e monte fort poezin e De Born-it, Dante e dnoi me ndshkim t prjetshm sepse kishte kshilluar princin Henrik t onte krye ndaj atit t tij, Mbretit Henriku II; e meq de Born kishte provokuar nj ndarje mes atit dhe birit duke i
armiq, penda inteligjente danteske e ndan De Born-in nga vetvetja. Prej ktu trupi pa kok q vajton n botn e nndheshme, duke pyetur udhtarin fiorentinas nse mund t ekzistoj dhimbje m e tmerrshme se e tija. Kur u prezantua si Rudolf Born, mendja ime shkoi menjher te poeti. Mos rastsisht ju jeni farefis i Bertran-it?, e pyeta. Ah, mu gjegj, ajo krijesa e shkret q e humbi kokn. Bn vaki, por tutem se sht e pagjas. Mungon de-ja. Pr ta pasur at, lypset t jem pjes e fisnikris, e e vrteta e trisht sht se un jam ka do vese jo fisnik.
Se mbaj mend pse u gjenda aty. Dikush duhej t m kishte lutur ta shoqroj, po se kush ishte aifar dikushi m ka ikur nga mendja prej kohsh. Nuk e mbaj mend as ku mbahej festa n periferi apo n qendr, n ndonj apartament apo ndonj nnati dhe thn t vrtetn se mbaj mend as shkakun pse kisha pranuar ftesn, meq at koh priresha ti shmangja rastet mondane, i mrzitur nga poterja e thashethemeve, i sikletosur nga druajtja q m zotronte n pranin e t panjohurve. Po at nat, kushedi se si vall, thash po dhe i shkova pas mikut tim duke harruar vendin, cilido q t ket qen, ku m oi. Ndrsa mbaj mend kt: se n nj moment t caktuar t mbrmjes, mbeta vetm, n kmb, n nj qoshk t dhoms.
Tymosja nj cigare dhe i shikoja t ftuarit, dhjetra e dhjetra trupa t ndryr n limitet e asaj hapsire, dgjoja zhurmn e przier t fjalve dhe t t qeshurave, duke pyetur veten ka dreqi po bja aty dhe mendova se ndoshta duhej ta baja bishtin prej aty. Mbi kaloriferin n t majt ishte vn nj taketuke, e kur u ktheva pr ta fikur cigaren, pash se mbajtsja e mbushur dng me bishta cigaresh po ngrihej lart drejt murit n shuplakn e dors s nj njeriu. Pak m hert, pa u ndrmendur pr kt, ishin ulur mbi kalorifer dy persona: nj burr dhe nj grua, q t dy m t mdhenj se un, bile pa dyshim m t vjetr se t gjith t tjert t pranishm n sall: ai mbi t tridhjetepestat, ajo rreth t tridhjetave. Dukeshin nj ift paksa i paprshtatshm, Born me nj veshje lini t bardh t ngrn e bile edhe t papastr, e gruaja (q pastaj mora vesh se quhej Margot) e tra n t zeza.
Kur e falnderova pr shpuzoren, ai luajti kokn pakz n shenj mirsjelljeje dhe tha Hajt de, me nj theks t mezi vrejtur t huaj. Frngjishteje apo gjermanishteje se di me siguri, ngase fliste nj anglishte pothuajse pagabueshme. ka tjetr vura re n ato momente? Lkur t zbeht, flok paksa t kuqe dhe t pakrehura (prer m shkurt se shumica e njerzve t asaj kohe), nj fytyr t bukur t gjer pa tipare karakteristike (nj fytyr, t themi kshtu, gjenerike, nj fytyr q n mesin e fardo turme do t ishte
e padukshme), dhe dy sy gshtenj, t ngrir, syt hulumtues t nj njeriu q dukej t mos kishte frik nga asgj. As i hajthm as i trash, as i shkurtr as i gjat, po n tr kt nj ndjesi e fuqis fizike, mbase pr shkak t duarve gjigante. Sa i prket gruas Margot, rrinte ulur pa lvizur asnj muskul, syt e ngulitur n hapsir thua se misioni i saj kryesor n jet ishte t dukej e mrzitur. Megjithat magjepsse, shum magjepsse pr nj njzetvjear si un, me flokt e zinj, bluz t zez, fund t zi, izmet prej lkure t zez dhe grimin e rnd t zi rreth syve t mdhenj t blert. Jo nj bukuri, ndoshta, por nj monument i bukuris, sikurse stili dhe finesa e pamjes s saj t mishronin nj lloj ideali femror t epoks.
Born deklaroi se ai dhe Margot ve ishin duke ikur prej aty, por pastaj m kishin par mua aty, n kmb dhe vetm, n nj qoshk, e meq kisha nj pamje fatkeqi kishin vendosur t afroheshin dhe t m ngrinin moralin pakz... aq sa t ishin t sigurt se nuk do ti prisja venat para se t prfundonte mbrmja. Skisha ide si ta interpretoja batutn e tyre. Ky njeriu po m fyne, pyeta veten, apo prnjmend po mundohet t tregohet i fism me nj djal t panjohur, pasi q e ka par n telashe? N vete fjalt kishin nj karakter mjaft talls, armatoss, ama shikimi i Born-it derisa i shqiptonte ishte i ftoht dhe i prhumbur, e smunda t bj gj tjetr vese t ndihem se po m studionte, m provokonte pr arsye q bash si kuptoja. Luajta supet, nnqesha dhe ia krisa: M beson ose jo, kurr n jetn time nuk jam argtuar kaq shum. Ather u ua, ma zgjati dorn dhe ma tha emrin e tij. Pas pyetje sime mbi Bertran de Born m paraqiti para Margot-it, e cila m buzqeshi n heshtje dhe u kthye n punn e saj, ti ngulte syt n boshllk. Gjykuar nga mosha juaj, tha Born, dhe nga njohja e juaj e poetve pak t njohur, do t thosha se jeni student. I letrsis, pa tjetr, NYU apo Columbia? Columbia. Columbia, pshertiu ai. far vendi i trisht. E njihni? Jap msim aty prej shtatorit, n Shkolln e Marrdhnieve Ndrkombtare. Profesor me detyr vjetore. Pr fat tash sht prilli e pas dy muajsh do t kthehem n Paris.
Prktheu: Arben Idrizi