Demokracia pushtet i popullit
Nje sondazh i bere ne 2005-en nga Gallup International mbi 50 000 persona ne 60 vende te botes ka zbuluar se 63 e qytetareve mendojne se lideret politike jane te pandershem...
Nga Alban Daci
Rreth 60 mendojne se ata kane ne dore shume pushtet 52 mendojne se lideret politike sillen ne menyre jo etike dhe rreth 39 mendojne se ata nuk kane vizione dhe nuk jane konkurrues ne aktivitetin e tyre si perfaqesues te qytetareve.
Demokracia perfaqesuese ose forma me te cilen qeveriset ne pjesen me te madhe te botes po shfaqet gjithnje e me shume me limitet e saj. Mbeshtetesit e kesaj forme jo te drejtperdrejte te demokracise nenvizojne se problemi eshte i perkohshem i shkaktuar nga disa rryma politike qe u krijuan pas renies se Marksizmit ne vitin 1989.
Ndoshta edhe kjo mund te jete nje nder arsyet. Megjithate arsyeja kryesore ndoshta qendron ne ndryshimet e medha qe kane pesuar kushtet ekonomike e sociale gjate gjysme te shekullit qe lame mbrapa. Edhe ne demokracine e drejtperdrejte qytetaret votojne here pas here per te zgjedhur parlamentaret dhe Presidentin te cilet pastaj i lene ti perfaqesojne deri ne zhvillimin e zgjedhjeve te radhes. Ekzaktesisht si tek demokracia perfaqesuese.
Duhet theksuar se ne Shqiperi Presidenti nuk zgjidhet drejtperdrejt me voten e qytetarit. Pra ai nuk zgjidhet nga populli. Gjithashtu me ligjin elektoral qe ka sot Shqiperia ku nuk garojne kandidatet por subjektet politike mund te themi pa frike se Presidentin nuk e zgjedh Parlamenti si institucioni me i larte perfaqesues por partite politike. Pra edhe kete te drejte themelore nuk e kane ne dore qytetaret por elitat politike te cilat ndoshta jo vetem nuk perfaqesojne interesin qytetar por mund te shfaqen edhe kunder tij.
Ne demokracine e drejtperdrejte ashtu si ne demokracine perfaqesuese qytetaret votojne per te pasur perfaqesuesit e tyre. Por ne demokracine e drejtperdrejte nje grup zgjedhesish nese e shikojne te arsyeshme nje ligj te aprovuar nga Parlamenti ose qe mund te pengohet per aprovim po nga Parlamenti e vendosin permes referendumit popullor para gjykimit te qytetareve.
Duhet te bejme dallimin mes referendumit dhe plebishitit. Plebishitet jane instrumente qe perdoren nga diktatoret Hitler Pinochet dhe nga njerez qe jane te dashuruar pas pushtetit te forte Napoleoni de Gaulle te cilet e perdorin plebishitin per te legjitimuar pikerisht pushtetin. Referendumi i vitit 1978 ne Kili pas protestes se OKB-se ndaj regjimit te Pinochet-it. Ne ate kohe klika ushtarake ne qeverisje gjoja pyeti popullin nese e mbeshteste kete lloj qeverisjeje dhe rezultati doli 94-95 pro saj. Nje plebishit kushtetues qe preku kushtetuten e vitit 1925 u organizua po aty ne vitin 1980 dhe perseri me nje vote pro prej 68.5 iu zgjat mandati Pinochet-it deri ne vitin 1989. Tentative per te forcuar nje forme absolute te pushtetit ne Shqiperi ishte edhe referendumi i vitit 1994 per ndryshimin e Kushtetutes por qe u hodh poshte masivisht nga qytetaret.
Referendumet dhe iniciativat popullore ose qytetare jane te shkruara dhe te iniciuara pikerisht nga qytetaret pa pasur nevoje per mbeshtetjen e qeverise ose te politikaneve. shte nje instrument qe qendron fort dhe i palekundur ne doren e qytetareve per te kontrolluar aktivitetin e qeveritareve ne vecanti dhe te vete sistemit politik ne pergjithesi.
Kampion ne lidhje me referendumet eshte Zvicra e cila qe nga kushtetuta e 1848-es deri ne vitin 2006 ka organizuar 540 referendume federale dhe ne nivel kantonal ka nje shifer prej 10 referendumesh te organizuara per cdo vit. Duhet te theksuar se jo vetem Zvicra qe me te drejte mund te konsiderohet piedestali i referendumit por te gjitha demokracite perendimore duke perfshire ne dekadat e fundit edhe vendet e Amerikes Latine e kane perdorur referendumin si nje instrument popullor per te zgjidhur ceshtje te rendesishme ne nivel lokal e kombetar.
Edhe pse ne keto vende referendumi po behet gjithnje e me shume nje instrument celes per demokracine e drejtperdrejte. Ne Shqiperi referendumi jo vetem qe nuk praktikohet por eshte edhe i panjohur. Kjo na ben te mesojme se demokracia e drejtperdrejte ne Shqiperi nuk ka ekzistuar dhe nuk ekziston.
Koncepti baze i demokracise eshte Te gjithe njerezit duhet te kene pjese te barabarte per te vendosur se si duhet te qeveriset vendi. Disa jane te pasur disa te tjere jane te varfer disa jane te zgjuar disa te tjere me pak disa e duan Zotin disa te tjere mund te duan nje njeri te vecante po sa Zoti. Nuk kane rendesi diferencat mes tyre qe te gjithe gezojne te drejta.
Po ta ballafaqojme kete koncept teorik me realitetet e vendeve demokratike te botes ku te gjithe pervec disa qindrave nuk kane funksione demokratike. Sistemi i demokracise perfaqesuese eshte nje sistem i lindur ne shekullin e 19-te dhe ishte i pershtatur per shoqerine e asaj kohe.
Ne ate kohe shoqeria ishte e ndare ne menyre te qarte mes te pasurve dhe te fuqishmeve dhe nje mase te madhe te varferish qe e kalonin kohen e tyre ne fshatra e fabrika ku fitonin sa per te mbajtur shpirtin gjalle. Kishin pak mundesi te dinin se cfare ndodhte ne bote. Edukimi ishte i rezervuar vetem per te pasurit dhe gazetat ishin shume te kushtueshme dhe kishin qarkullim te limituar per te informuar opinionin publik.
Sot britaniket jane sipas termave reale 5 here me te pasur se sa nje shekull me pare. Amerikanet jane 6 here me te pasur. Italianet 13 here me te pasur. Kjo rritje reale e pasurise ben te mundur qe qytetaret te kene me shume para per te kursyer. Keshtu shume njerez kane me shume mundesi te investojne ne aksione te kene nje shtepi nje makine e keshtu me radhe. Persona qe kane pasuri te medha ndjehen me te pavarur jane te prirur te kene edhe ide fikse per politikat e tyre personale.
Edhe per sa i perket edukimit gjerat kane ndryshuar ne menyre te jashtezakonshme. Ne shume vende te botes studimi i detyruar ka arritur deri ne moshen 16 vjec. Ne France ka 60 here me shume studente ne shkollat e mesme se sa nje shekull me pare. Ne linja te pergjithshme numri i studenteve eshte rritur 50 here me shume se sa nje shekull me pare. Ne Shtetet e Bashkuara ka rreth 33 here me shume studente neper shkollat e mesme se sa nje shekull me pare.
Nje nder ndryshimet me te jashtezakonshme kane ndodhur fale zhvillimit te teknologjise dixhitale. Me kompjuterin internetin celularin aparatet fotografike dhe kamerat dixhitale pjesa me e madhe e popullsise mund te njohe e te dije sekonde pas sekondi ate qe ndodh ne bote. Te gjithe kete informacion jo vetem mund ta kene te disponueshem ne forme pasive por edhe mund te jene vete krijues te tij mund ta ndajne si dhe ta komentojne me nje mase sa me te gjere personash.
Keta tre faktore pasuria edukimi informacioni bejne te mundur qe qytetaret te japin nje gjykim te arsyeshem per cdo argument te caktuar. Nuk ka me asnje lloj diference mes cilesise se nje vleresimi te bere nga qytetaret dhe te nje vleresimi te bere nga perfaqesuesit e tyre per nje ceshtje te caktuar. Perkundrazi nese mendojme ne nje bote reale qytetaret zgjedhin me mire se sa perfaqesuesit sepse vendimet e tyre nuk mbeshteten mbi korrupsionin forcen e lobeve ne deshiren per te bere karriere politike ne faktin se mund ti perkasin nje kaste te privilegjuar qe jo rralle here kane shume influence per ata pak perfaqesues te zgjedhur.
Nje faktor tjeter ka ndryshuar qartesisht gjate epokes tone. Per me shume se nje shekull pjesa me e madhe e demokracive kane pasur perplasje mes nje partie marksiste dhe nje liberale. Diferenca ideologjike ishte e dukshme nga socializmi tek individualizmi nga ekonomia e tregut tek ajo e perqendruara.
Me shperberjen e Bashkimit Sovjetik e te ideologjise komuniste edhe partite kane ndryshuar emer e kane modifikuar le te themi programet e tyre. Ideologjite jane bere me pak radikale dhe diferencat jane me pak te qarta. Zbehja e ideologjise ka pasur dy pasoja
- Partite po behen organizata gjithmone e me te fuqishme
- Personat kalojne me shpesh sa ne nje parti tek nje tjeter.
Partite me kalimin e kohes jo vetem qe nuk e mbeshtesin formen e demokracise se drejtperdrejte por e luftojne ate sepse ajo u kufizon pushtetin. Shembull tipik i kesaj sjelljeje eshte Shqiperia gjate 20 viteve tranzicion. Nuk kemi qofte edhe nje rast te vetem ku nje parti politike te kete marre qofte edhe nje iniciative te vetme referendumi per nje ceshtje te rendesishme qe prek interesat e qytetareve. Ky eshte nje argument me shume per te vertetuar se partite shqiptare dhe sistemi politik shqiptar nuk eshte demokratik.
Demokracia e drejtperdrejte i ben zgjedhesit te jene me efikase. U jep qytetareve me shume pergjegjesi komunitare dhe i ndihmon te sillen edhe ne menyre me te pergjegjshme. Demokracia e drejtperdrejt i ben me te mire qytetaret duke i shnderruar ne te njejten kohe edhe ne zgjedhes me te mire.
Nje nder referendumet e para eshte ai konfederal i zhvilluar ne vitin 1866 qe u kerkonte qytetareve nese hebrenjte duhet te kishin te drejta te barabarta per rezidence. Qytetaret iu pergjigjen pozitivisht kesaj pyetjeje. Ka shume analiste qe mendojme se demokracia per gjate shekullit te kaluar eshte zhvilluar ne nje gjendje te bllokuar. Ka ardhur momenti qe i gjithe procesi te riformohet duke permbushur principin baze te demokracise Demokracia eshte qeveria e popullit.
Nga Alban Daci
Rreth 60 mendojne se ata kane ne dore shume pushtet 52 mendojne se lideret politike sillen ne menyre jo etike dhe rreth 39 mendojne se ata nuk kane vizione dhe nuk jane konkurrues ne aktivitetin e tyre si perfaqesues te qytetareve.
Demokracia perfaqesuese ose forma me te cilen qeveriset ne pjesen me te madhe te botes po shfaqet gjithnje e me shume me limitet e saj. Mbeshtetesit e kesaj forme jo te drejtperdrejte te demokracise nenvizojne se problemi eshte i perkohshem i shkaktuar nga disa rryma politike qe u krijuan pas renies se Marksizmit ne vitin 1989.
Ndoshta edhe kjo mund te jete nje nder arsyet. Megjithate arsyeja kryesore ndoshta qendron ne ndryshimet e medha qe kane pesuar kushtet ekonomike e sociale gjate gjysme te shekullit qe lame mbrapa. Edhe ne demokracine e drejtperdrejte qytetaret votojne here pas here per te zgjedhur parlamentaret dhe Presidentin te cilet pastaj i lene ti perfaqesojne deri ne zhvillimin e zgjedhjeve te radhes. Ekzaktesisht si tek demokracia perfaqesuese.
Duhet theksuar se ne Shqiperi Presidenti nuk zgjidhet drejtperdrejt me voten e qytetarit. Pra ai nuk zgjidhet nga populli. Gjithashtu me ligjin elektoral qe ka sot Shqiperia ku nuk garojne kandidatet por subjektet politike mund te themi pa frike se Presidentin nuk e zgjedh Parlamenti si institucioni me i larte perfaqesues por partite politike. Pra edhe kete te drejte themelore nuk e kane ne dore qytetaret por elitat politike te cilat ndoshta jo vetem nuk perfaqesojne interesin qytetar por mund te shfaqen edhe kunder tij.
Ne demokracine e drejtperdrejte ashtu si ne demokracine perfaqesuese qytetaret votojne per te pasur perfaqesuesit e tyre. Por ne demokracine e drejtperdrejte nje grup zgjedhesish nese e shikojne te arsyeshme nje ligj te aprovuar nga Parlamenti ose qe mund te pengohet per aprovim po nga Parlamenti e vendosin permes referendumit popullor para gjykimit te qytetareve.
Duhet te bejme dallimin mes referendumit dhe plebishitit. Plebishitet jane instrumente qe perdoren nga diktatoret Hitler Pinochet dhe nga njerez qe jane te dashuruar pas pushtetit te forte Napoleoni de Gaulle te cilet e perdorin plebishitin per te legjitimuar pikerisht pushtetin. Referendumi i vitit 1978 ne Kili pas protestes se OKB-se ndaj regjimit te Pinochet-it. Ne ate kohe klika ushtarake ne qeverisje gjoja pyeti popullin nese e mbeshteste kete lloj qeverisjeje dhe rezultati doli 94-95 pro saj. Nje plebishit kushtetues qe preku kushtetuten e vitit 1925 u organizua po aty ne vitin 1980 dhe perseri me nje vote pro prej 68.5 iu zgjat mandati Pinochet-it deri ne vitin 1989. Tentative per te forcuar nje forme absolute te pushtetit ne Shqiperi ishte edhe referendumi i vitit 1994 per ndryshimin e Kushtetutes por qe u hodh poshte masivisht nga qytetaret.
Referendumet dhe iniciativat popullore ose qytetare jane te shkruara dhe te iniciuara pikerisht nga qytetaret pa pasur nevoje per mbeshtetjen e qeverise ose te politikaneve. shte nje instrument qe qendron fort dhe i palekundur ne doren e qytetareve per te kontrolluar aktivitetin e qeveritareve ne vecanti dhe te vete sistemit politik ne pergjithesi.
Kampion ne lidhje me referendumet eshte Zvicra e cila qe nga kushtetuta e 1848-es deri ne vitin 2006 ka organizuar 540 referendume federale dhe ne nivel kantonal ka nje shifer prej 10 referendumesh te organizuara per cdo vit. Duhet te theksuar se jo vetem Zvicra qe me te drejte mund te konsiderohet piedestali i referendumit por te gjitha demokracite perendimore duke perfshire ne dekadat e fundit edhe vendet e Amerikes Latine e kane perdorur referendumin si nje instrument popullor per te zgjidhur ceshtje te rendesishme ne nivel lokal e kombetar.
Edhe pse ne keto vende referendumi po behet gjithnje e me shume nje instrument celes per demokracine e drejtperdrejte. Ne Shqiperi referendumi jo vetem qe nuk praktikohet por eshte edhe i panjohur. Kjo na ben te mesojme se demokracia e drejtperdrejte ne Shqiperi nuk ka ekzistuar dhe nuk ekziston.
Koncepti baze i demokracise eshte Te gjithe njerezit duhet te kene pjese te barabarte per te vendosur se si duhet te qeveriset vendi. Disa jane te pasur disa te tjere jane te varfer disa jane te zgjuar disa te tjere me pak disa e duan Zotin disa te tjere mund te duan nje njeri te vecante po sa Zoti. Nuk kane rendesi diferencat mes tyre qe te gjithe gezojne te drejta.
Po ta ballafaqojme kete koncept teorik me realitetet e vendeve demokratike te botes ku te gjithe pervec disa qindrave nuk kane funksione demokratike. Sistemi i demokracise perfaqesuese eshte nje sistem i lindur ne shekullin e 19-te dhe ishte i pershtatur per shoqerine e asaj kohe.
Ne ate kohe shoqeria ishte e ndare ne menyre te qarte mes te pasurve dhe te fuqishmeve dhe nje mase te madhe te varferish qe e kalonin kohen e tyre ne fshatra e fabrika ku fitonin sa per te mbajtur shpirtin gjalle. Kishin pak mundesi te dinin se cfare ndodhte ne bote. Edukimi ishte i rezervuar vetem per te pasurit dhe gazetat ishin shume te kushtueshme dhe kishin qarkullim te limituar per te informuar opinionin publik.
Sot britaniket jane sipas termave reale 5 here me te pasur se sa nje shekull me pare. Amerikanet jane 6 here me te pasur. Italianet 13 here me te pasur. Kjo rritje reale e pasurise ben te mundur qe qytetaret te kene me shume para per te kursyer. Keshtu shume njerez kane me shume mundesi te investojne ne aksione te kene nje shtepi nje makine e keshtu me radhe. Persona qe kane pasuri te medha ndjehen me te pavarur jane te prirur te kene edhe ide fikse per politikat e tyre personale.
Edhe per sa i perket edukimit gjerat kane ndryshuar ne menyre te jashtezakonshme. Ne shume vende te botes studimi i detyruar ka arritur deri ne moshen 16 vjec. Ne France ka 60 here me shume studente ne shkollat e mesme se sa nje shekull me pare. Ne linja te pergjithshme numri i studenteve eshte rritur 50 here me shume se sa nje shekull me pare. Ne Shtetet e Bashkuara ka rreth 33 here me shume studente neper shkollat e mesme se sa nje shekull me pare.
Nje nder ndryshimet me te jashtezakonshme kane ndodhur fale zhvillimit te teknologjise dixhitale. Me kompjuterin internetin celularin aparatet fotografike dhe kamerat dixhitale pjesa me e madhe e popullsise mund te njohe e te dije sekonde pas sekondi ate qe ndodh ne bote. Te gjithe kete informacion jo vetem mund ta kene te disponueshem ne forme pasive por edhe mund te jene vete krijues te tij mund ta ndajne si dhe ta komentojne me nje mase sa me te gjere personash.
Keta tre faktore pasuria edukimi informacioni bejne te mundur qe qytetaret te japin nje gjykim te arsyeshem per cdo argument te caktuar. Nuk ka me asnje lloj diference mes cilesise se nje vleresimi te bere nga qytetaret dhe te nje vleresimi te bere nga perfaqesuesit e tyre per nje ceshtje te caktuar. Perkundrazi nese mendojme ne nje bote reale qytetaret zgjedhin me mire se sa perfaqesuesit sepse vendimet e tyre nuk mbeshteten mbi korrupsionin forcen e lobeve ne deshiren per te bere karriere politike ne faktin se mund ti perkasin nje kaste te privilegjuar qe jo rralle here kane shume influence per ata pak perfaqesues te zgjedhur.
Nje faktor tjeter ka ndryshuar qartesisht gjate epokes tone. Per me shume se nje shekull pjesa me e madhe e demokracive kane pasur perplasje mes nje partie marksiste dhe nje liberale. Diferenca ideologjike ishte e dukshme nga socializmi tek individualizmi nga ekonomia e tregut tek ajo e perqendruara.
Me shperberjen e Bashkimit Sovjetik e te ideologjise komuniste edhe partite kane ndryshuar emer e kane modifikuar le te themi programet e tyre. Ideologjite jane bere me pak radikale dhe diferencat jane me pak te qarta. Zbehja e ideologjise ka pasur dy pasoja
- Partite po behen organizata gjithmone e me te fuqishme
- Personat kalojne me shpesh sa ne nje parti tek nje tjeter.
Partite me kalimin e kohes jo vetem qe nuk e mbeshtesin formen e demokracise se drejtperdrejte por e luftojne ate sepse ajo u kufizon pushtetin. Shembull tipik i kesaj sjelljeje eshte Shqiperia gjate 20 viteve tranzicion. Nuk kemi qofte edhe nje rast te vetem ku nje parti politike te kete marre qofte edhe nje iniciative te vetme referendumi per nje ceshtje te rendesishme qe prek interesat e qytetareve. Ky eshte nje argument me shume per te vertetuar se partite shqiptare dhe sistemi politik shqiptar nuk eshte demokratik.
Demokracia e drejtperdrejte i ben zgjedhesit te jene me efikase. U jep qytetareve me shume pergjegjesi komunitare dhe i ndihmon te sillen edhe ne menyre me te pergjegjshme. Demokracia e drejtperdrejt i ben me te mire qytetaret duke i shnderruar ne te njejten kohe edhe ne zgjedhes me te mire.
Nje nder referendumet e para eshte ai konfederal i zhvilluar ne vitin 1866 qe u kerkonte qytetareve nese hebrenjte duhet te kishin te drejta te barabarta per rezidence. Qytetaret iu pergjigjen pozitivisht kesaj pyetjeje. Ka shume analiste qe mendojme se demokracia per gjate shekullit te kaluar eshte zhvilluar ne nje gjendje te bllokuar. Ka ardhur momenti qe i gjithe procesi te riformohet duke permbushur principin baze te demokracise Demokracia eshte qeveria e popullit.