Dëshmi rrëqethëse nga të mbijetuarit e Masakrës së Tivarit

Si u vranë mijëra burra shqiptarë në Tivar të Malit të Zi në fund të Luftës së Dytë Botërore

Nata e Bartolomeut n Tivarin e ri

Nga t dhnat e raportit t majorit Gjuro etnik del se "u nxorn nga radht” 580 veta, 430 t vrar dhe 150 t plagosur, si u tha m hert. Kta ishin nga pjesa e kolons q ende gjendej n rrug, jasht oborrit t ndrtess s Monopolit t Duhanit. Pse raportuesi nuk dinte ose pse nuk informonte edhe pr t masakruarit gjat marshuts dhe brenda murit t lart n oborr dhe brenda n ndrtes, nuk dim!?!

Mirpo, nga dosja e Azem Hajdinit pr KQ t LKJ s, nr. 2029 1/1966 msojm se "diku pas mesnats (fillimi i dats 31 mars) u nism (nga Shkodra) n drejtim t Ulqinit, duke i ln t smurt n mshirn e ushtarve serb e malazez. N rrug e sipr, jo shum larg Shkodrs, kolona jon aty kah ora tre pas mesnats ka hasur n nj eksploziv q shtrihej mjedisit t rrugs, n nj gjatsi 10 deri 20 metra. Me t plasur t eksplozivit, n mesin ton u krijua nj panik shum i madh" dhe "nga frika shum prej nesh u rrokullisn n t dy ant e rrugs e m pastaj filluan t shtnat e ushtarakve, me 'rast u vran dhe u plagosn shum shok tan (...). Pos tre t plagosurve q na lan t'i bartnim, t smurt dhe t plagosurit e tjer nuk lejuan t'i merrnim me vete (...). Instinkti i vetekzistencs dhe rreziku q n do moment mund t t likuidonin, nuk lejonte tjetr t mendohej, por vetm si t shptohet jeta. Kt gjendje psikike e bnte edhe m t tmerrshme hasja gjat rrugs n kufomat q binin n krye apo nga mesi i kolons. N kt pjes t rrugs, sharjet dhe ofendimet si: "Viste zarobljeni, vodiemo vas u logor na prinudni rad!", "šiptarsku vam majku...!", "osvetie s crnogorska omladina!", ishin "prshndetjet" m t shpeshta (...)”.

M tutje, Azem Hajdini, q nuk linte pamundsi pr ta mohuar me burime, do t konstatoj: “Me t arritur n Tivar, diku n mes t ors 12-13:00, n do skut t qytetit diktohej nj mobilizim i madh i ushtris dhe i popullsis, t cilt me arm n dor, t drejtuar kah ne, na shikonin me prbuzje t madhe. Diktuam qartas komplotin dhe grackn q na ishte prgatitur. Shpirtrat tan t virgjr u gjetn n shnjestr t pushkve dhe t mitralozave q ishin vendosur n do knd t rrugve, n dritare dhe n tarraca t shtpive e n shkmbinjt, n kodrat prreth. Fitohej prshtypja se nga ky bllokim as zogu s'do t mund t fluturonte gjall..."

Dhe, prderisa Shtabi i Divizionit t 46-t i AJ-s Plojn e Tivarit e quan vetm "incident t padshiruar", ku u vran "rreth 450 dhe u plagosn rreth 120 shqiptar", Azem Hajdini n dshmin e tij, shkroi: "N qendr t Tivarit t Ri, na kan urdhruar t ndalemi dhe t ulemi midis rrugs, gjoja pr pushim. N afrsi t rrugs kishte qen nj krua, nga i cili uj rridhte pa ndrprer" dhe, sipas marrveshjes s nj grupi, do t ngrihen tre shok: Syl Ali Morina - Gllabari, Jahir Murtezi - Beuku dhe Ramadan Mihaliqi - "pr t apeluar tek oficeri q t'u lejonte rekrutve q t pinin uj. Oficeri i priti me t shara: "Šiptarsku vam majku...!" dhe u urdhroi ushtarve t shtinin n ta dhe i vran. Plagosn edhe disa shqiptar dhe "nj ushtar malazez".

Ka disa tregime pr vrasjen e drenicasit Syl Ali Morina - Gllabari, si fill i realizimit t projektit t masakrs, t cilat mund t sublimohen n kt konstatim: Syl Morina me dy shokt, sapo iu afrua ezms, nj ushtar e qlloi me kondak. Syla shquhej pr shkathtsi dhe trimri, ndaj ia rrmbeu pushkn dhe dhunuesin e la t vdekur. Ushtart e tjer shtin me arm dhe vran Jahir Murtezin e Ramadan Mihaliqin dhe plagosn edhe disa rekrut shqiptar. Nj oficer tentoi ta vriste Syln me revole, por u pengua nga rekruti drenicas Halil Nik Gllanasella, ndaj Syl Morinn e plandosi nj oficer tjetr me rafal automatiku. N at rrmuj Halil Nika do t futet n masn e rekrutve dhe askush nuk e denoncoi. Oficert, n ndjekje t tij, e kapn rekrutin 18-vjear, Ali Lush Kodrn nga ardaku i Therands, plotsisht i paimplikuar me ngjarjen te ezma dhe e masakruan para t gjithve. Nj rekrut tjetr, tashtim i pazoti ta sundonte veten, u thrriti shokve: “Nj her kemi le e nj her kemi me vdek…!” dhe ua hodhi dy bomba masakruesve t Ali Lushit, duke vrar dhe plagosur disa prej tyre.

Sipas kujtess s dhjetra prjetuesve t Masakrs s Tivarit t 1 prillit 1945, planin e masakrs m tutje e drejtuan dy oficert - Sveta Timotijevi dhe Vladimir Rolovi. Ushtria serbo-malazeze kishte zn pozita t mira pr sulm dhe sapo arritn edhe tre oficer t tjer nga komanda ushtarake e vendit, shprthyen t sharat n serbisht.

Mbledhsi i kujtess s prjetuesve t Masakrs s Tivarit, Xani, m tutje, sublimon mendimin edhe t t mbijetuarve t tjer: "Nuk vonoi shum dhe prmes altoparlantit na u komunikua se gjoja dikush prej nesh ka tentuar t'ia grabis ushtarit t plagosur malazez revolen, andaj kjo dhe krkesa e organizuar pr uj u shrbeu si pretekst pr ta kualifikuar si tentim kryengritjeje, pr ka u krcnuan me masa hakmarrse drastike (...). Pas disa astesh t heshtjes s varrit, u ngrit n kmb njri nga shokt tan (...), i cili, pas konsultimit me shok, ishte drejtuar kah oficert me krkes dhe me apel qe t'u japin fund ktyre vrasjeve, maltretimeve dhe sjelljeve barbare. Por, pa u afruar mir, n t u vrsuln ushtart malazez dhe me armt e me bajonetat q i kishin, vun pushk e coptuan si lakr".

Tashti oficert jugosllav "filluan t krcnoheshin se nj nga nj do t na likuidonin t gjithve. Heshtjes son t mtejme filluan t'u prgjigjeshin me trbim. Urdhruan q nga mesi i kolons t ndaheshin 80 veta, t cilt i lidhn duarsh dhe i drguan pas nj ndrtese e m pastaj vetm dgjuam rafalet dhe britmat e klithjet (...)".

Sipas interpretimit q u bri Aleksandr Rankovii zhvillimeve q solln n Plojn e Tivarit t 1 prillit 1945, "udhheqsit e eshalonit e nxitn revoltn midis shqiptarve", duke planifikuar t vrisnin "40 shqiptar pr nj lufttar t vrar". Vrtet, Shtabi i Brigads X Malazeze, duke pasur si ekzekutor ushtarakt Cveta Timotijevi dhe Vladimir Rolovi, urdhroi t nxirreshin nga kolona 100 rekrut shqiptar t zgjedhur, i veuan pas nj ndrtese dhe i pushkatuan me ploj t armve automatike e bomba.

Fare pak veta shptuan nga kjo ploj, me plag t rnda e t lehta dhe disa arritn t ktheheshin n kolon, e cila nisi t trazohej. Oficert tashti do t komandonin pr grupimin e rekrutve, n mnyr q t realizohej "nj shfarosje masive" sa m efikase. U urdhruan t ecnin me duar t lidhura mbi kok dhe pr t hyr n oborrin dhe n ndrtesn e Monopolit t Duhanit.

"Ndrtesa ishte e rrethuar nga t tria ant me kodra shkmbore, kurse oborri ishte me mur t lart me rrethoj t hekurt, me maj t mprehta (...). N t dy ant e hyrjes s oborrit t ndrtess ishin vendosur nga 10-15 ushtar t prgatitur me shufra hekuri n dor. Secili prej nesh q hynte npr at hyrje, merrte goditje n kok, n gjoks apo n shpin (...). Ktu, n hyrje t oborrit, mbetn t shtrir rreth 100 a 150 veta. Shumica prej tyre edhe t vdekur (...)". Pasi disa qindra veta hyn n ndrtes, shumica hyn n oborr dhe nj pjes n grumbull "n rrugn e gjer 7-8 metra e t gjat 80-100 metra", ushtart malazez e "kapn Milazim Haxhiun nga fshati Trnovc" i Drenics, kinse ai pasksh tentuar t'i merrte revolen "oficerit" malazez, q u plagos dhe "mbi trupin e tij para syve tan u zbraz nj shanzher i revoles. Edhe pse e dinim se xhelatt e pashpirt po prgatitnin masakr t paskrupullt ndaj nesh", shtat shok, me Ibrahim Kocn, djalosh 17 vje, u drejtuan kah komandanti pr ta lutur q t ndrpriteshin pushkatimet. Komandanti urdhroi: "Udrite, majku im šiptarsku, neka znaju da je ovde Crna Gora, i da emo sve do jednog zaklati...!"

Dhe, sipas konstatimit t Xanit, "para se Ibrahim Koca ta kryente paraqitjen e krkesave (...), n t jan vrsulur shum ushtar, e kan ngulur n bajoneta, e kan ngritur lart e pastaj e kan hedhur n nj shkmb pr ta par m leht. Pastaj, me nj fjal, n mnyr mizore ia kan prer hundn, vesht, kraht, e kan
cop-cop".

Prjetuesi dhe pasqyruesi besnik i tragjedis, Azem Hajdini - Xani, m tutje, do t konstatoj: "Pas ktij akti shtazarak,