Vlera e shoqërisë apo çmimi individual i njeriut?

Ne t gjith po merremi me politik m shum se duhet dhe po harrojm nj t vrtet q shum t kqija nuk jan domosdoshmrisht t lidhura me t as pasoj e “cilsis” s saj. Jeta ka nj varg problemesh q jan me natyr sociale dhe n thelbin e tyre, ose “ekstrapolitike”, ose t lidhura n mnyr periferike me t. Por mirazhi i politiks sht
si perde e hekurt q po e pengon shoqrin ton t merret me veten, t realizoj standardet e saj q jan t lidhura me kulturn, edukatn sociale, standardet e qytetrimit, me shoqrin civile, familjen, komunitetin, median dhe vet qytetarin si t till. Por edhe kto t fundit jan n terrenin e politiks. Po kush duhet t merret ather me shoqrin dhe qytetarin?

Q t merremi me shoqrin ton, q ta “kuptojm” dhe rregullojm at, por dhe q ajo t na kuptoj ne si qytetar, duhet ta shikojm ndryshe esencn e vrtet t saj dhe krejt ndryshe duhet t vlersojm marrdhniet e reja sociale q po kristalizohen n shoqrin ton t cilat n thelb jan standarde t reja t qytetrimit modern. Relacionet e shoqris me njeriun q po vendosen jo pa probleme n shoqrin shqiptare bashkkohore, pavarsisht defekteve, jan lidhje moderne dhe demokratike q nuk kan t krahasuar me relacionet e jets s shoqris shqiptare t periudhs “paramoderne” dhe t marrdhnieve “parademokratike”. Ndaj, q t merremi me veten ton, shoqrin dhe qytetarin, s pari, na duhet t kuptojm dhe t prshtatemi me “veorit” e ndryshuara t shoqris shqiptare, n mnyr q t mund t ndrtojm marrdhnie qytetare t suksesshme me t. N pamje t par dhe n perceptimin publik siprfaqsor, duket sikur shoqria shqiptare po deformohet trsisht. Ky perceptim ka ca t vrteta thelbsore, por n shum raste sht nj perceptim i deformuar q vjen nga “optika konservatore” e shikimit dhe vlersimit t thelbit dhe fenomenologjive t saj, sepse n fakt nuk mund t mohojm t vrtetn se sa m moderne po bhet shoqria jon, sht n logjikn e saj dhe duhet pranuar se po aq m shum krijohen kushte t thjeshtzimit t raporteve dhe marrdhnieve me njerzit dhe t gjith “aktort” q jan t lir, sovran, n individualitetin e tyre dhe fizikisht sovran. Kto nuk jan defekte. N thelbin e tyre ato prbjn progres, sidomos pr shoqrin ton e cila ka qen super e socializuar dhe me njeriun t reduktuar fatalisht n nj “atom social” pr prdorim mekanik nga “shoqria e madhe”. N fakt, po t mos jesh i predispozuar pr t’i par gjrat n thelbin e tyre, pr t dalluar iluzionet sociale q e bjn shoqrin dhe njeriun t duken ndryshe nga far jan n t vrtet, t duket se ato jan “entitete t shkputura” q jan jasht saj, por q n t vrtet pavarsisht nga “dukja” dhe ndryshimet e thella tipologjike, n mnyra dhe forma t ndryshme jan t lidhura me t (shoqrin).

Pr fat t keq, ka shum njerz, por dhe politikan, gazetar, sociolog, edukator dhe punonjs t medias her me dashje dhe ndonjher pr shkak t naivitetit sociologjik, mendojm gabimisht se shoqria tradicionale shqiptare e s kaluars ka qen nga pikpamja sociale m e thjesht se shoqria e sotme. Por n t vrtet nuk sht tamam kshtu. Pa dyshim, sht e vrtet q shoqria jon tradicionale n thelbin dhe tipologjin e vet ka qen shoqri me nj shumsi t pafund lidhjesh njerzore, t brendshme dhe t jashtme, organike dhe t imponuara t cilat e kishin
at nj institucion t madh social dominant me autoritet universal, nj ekuivalent t prgjithshm t vlersimit moral. Vetm shoqria kishte “tagr” q shrbente si “mas vlere” pr do njeri dhe pr gjithka. Brenda lidhjeve t shumta tradicionale t shoqris s determinuar qarkullonin n mnyr t detyruar dhe fikse “sistemi i vlerave” t prpunuara n shekuj dhe t deformuara n periudhn e komunizmit, funksiononin parametrat e prbashkt t vlersimit social t personalitetit individual t do njeriu. Natyrisht nuk mund t mohojm se ajo shoqri ka pasur shum lidhje t forta t gjakut, fisit, komunitetit, sepse ka qen e bazuar fort n organizime t tilla si familja apo sht mbshtetur n agjenci sociale si shkolla etj., q e kishin
shoqrin ton nj struktur sociale t ndrlikuar dhe dominante mbi sjelljet individuale t njeriut.

Koht e reja kan sjell ndryshime t thella n raportet dhe lidhjet e njeriut me shoqrin. Kto lidhje kan ndikuar n zbehjen e roleve sociale dhe vlersimin e atributeve aksiologjike e sociale t shoqris, duke lejuar rritjen e rolit individual t njeriut, duke
jo shoqrin, por njeriun “mas vlere” pr vetveten. Njerzit tan si kurr m par tashm gjithnj e m shum qarkullojn n shoqri duke u shfaqur sovran, t vetmjaftueshm, si entitet m vete, relativisht t pavarur nga strukturat klasike dhe tradicionale t shoqris. Sociologt q merren me tipologjin e shoqris shqiptare, kan diktuar kt reduktim progresiv dhe shum t shpejt t rolit t saj, kan evidentuar kt zbehje t rolit t strukturave, organizimeve dhe agjencive sociale n raport me “mvetsin e individit”. Un mendoj se duhet seriozisht ta vlersojm faktin q n shoqrin moderne shqiptare tashm ka ndryshuar tr “sistemi i vlerave” q kan qen n baz t marrdhnieve t shoqris me individin n t kaluarn. Tani jan n rnie vlerat sociale q njeriu shfaqte dhe respektonte n lidhjet e dikurshme tradicionale sociale apo raportet q ai mban me strukturat dhe agjencit sociale. T gjitha kto cilsi t qytetrimit modern po ndikojn q edhe shoqria moderne shqiptare tani ka filluar t “ridimensionoj” veten dhe rolet e saj n raport me individin. Ajo e ka fare t qart prirjen e reduktimit t shum “statuseve sociale” q njeriu ishte i detyruar t respektonte pa kusht n shoqrin tradicionale, n t ciln edhe marrdhniet e vogla edhe lidhjet mikrosociale, madje dhe ato q ishin relacione fare intime, kishin vlera t mdha dhe zmadhoheshin duke u dhn atyre vler determinante sociale, duke mos ln asnj hapsir pr individualitet dhe privaci t njeriut. Sot sht e sigurt q nuk sht m shoqria ajo q n do rast prcakton dimensionin social njeriut, vlern e emrit t tij n shoqri, backgroundin familjar, statusin personal, dinamikn e marrdhnieve intime etj.

Koha moderne ka sjell ndryshime me rndsi strategjike n marrdhniet e saj me njeriun si njeri, si qenie sociale dhe individ privat. Kjo duhet kuptuar drejt, sepse n thelb, pavarsisht devijancave dhe oscilacioneve q ka ky raport momentalisht n jetn sociale t shoqris son, ne duhet t msohemi dhe t pranojm se me sa duket ky sht “mimi i njeriut” n kohn ton. Kjo do t thot se m shum se lidhjet sociale t s kaluars, njeriun ton t kohs moderne e udhheqin parime t reja m t personalizuara q determinojn qndrimet dhe sjelljet sociale n veprimtarin e tij. Pa dyshim, nuk kemi si t’ia bjm, koha e ka sjell q disa “vlera” q jan t reja, nuk jan dhe aq sociale, sepse vet njeriu ka prirje t shfaqet n shoqri si qnie me “dimension social” t reduktuar. Nuk ka rrug tjetr por t msohemi t pranojm t vrtetat dhe t prshtatemi me realitetet e ndryshuara (jo nga ne, por nga koha), sepse tani edhe n shoqrin ton njeriu ka vler sociale, vetm nse sht n radh t par n shrbim t interesave t vetes, sepse kshtu, me njerz t suksesshm individualisht do t mundemi pastaj q n mnyr t trthort t jemi n t njjtn koh n shrbim t progresit t shoqris dhe t rritjes s mirqenies vetjake. Progresi q po bn shoqria jon, mund t mos ket edhe problemet e veta kontroversale. Madje, mund t ket shfaqur shum hert ndoshta edhe “ann e errt”, n qoft se e shikojm sipas parimeve t shoqris tradicionale (q tani nuk funksionon m), por duhen vlersuar si prirje t domosdoshme pr rregullimin e standardeve t reja t marrdhnieve sociale t njeriut me shoqrin. Nuk ka dyshim q disa qndrime ekscentrike dhe devijime sociale, sidomos n familjen shqiptare, jo vetm q jan jonormale, por ato po na sjellin shqetsime n funksionimin e shoqris dhe n ndrtimin e marrdhnieve familjare me “njeriun individualist”. Por nuk kemi far t bjm, sepse kjo sht “logjik e pakthyeshme” e jets moderne, q ka n qendr njeriun, tregun, konsumin dhe paran.

Natyrisht, ne nuk mund t bhemi romantik dhe nostalgjik t shoqris s vjetr tradicionale, t idolatrizojm strukturat sociale t bazuara n marrdhniet e determinuara t njeriut me to. Ca m pak t rikthehemi tek “ideali rusojan” i kundrvnies s njeriut ndaj shoqris moderne, progresit, tekniks dhe shkencs si shkaktare t “prishjes” s natyrs s njeriut. Ne nuk mund m t ndalemi n rrugn drejt progresit social modern, ca m pak t besojm se ndonj dit mund t bjm “pas”. Por nga ana tjetr nuk mund t mos jemi vrtet t shqetsuar, q progresi social i njeriut n shoqrin ton shpesh pr shkak t natyrs kakofonike, ka ndikuar n lirimin pa limit t natyrs s njeriut, duke e
shpesh nj qenie sociale q ka humbur mundsin e “kontrollit t vetes”. Ky sht shqetsim social universal, q tashm ndihet n shoqris shqiptare. Problemet q kemi dhe me t cilat po prballemi, kan t bjn me modalitetet e lidhjes dhe integrimit t njeriut n shoqri, sepse shoqria bhet moderne, kur brenda logjiks s modernitetit dhe me sensin e duhur t mass, realizojm kushtin e domosdoshm q njeriu sado modern t bhet, n nj nivel t caktuar human, ai duhet ta ndiej “veten” t shoqrizuar dhe t pranoj t vrtetn e pashmangshme, q n do rast, pavarsisht “biografis” s jets dhe suksesit personal, sht edhe antar i shoqris n t ciln jeton dhe pjestar i organizimeve sociale fondamentale familjare, fisnore, miqsore dhe komunitare…