E vërteta që nuk kërkohet, humbet!

Ribotimi i librit t Pjetr Peps, “Dosjet e diktaturs”, sht akt kulture dhe dijeje. Ky ka qen cilsimi q i sht
dje veprs s ribotuar, t njeriut q hoqi bluzn e bardh, hyri n Parlament n 1992 dhe krkoi zbardhjen e dosjeve t krimeve komuniste. Nga Parlamenti, n Vatikan si ambasador dhe dje n Ministrin e Kulturs, sht itinerari i librit t Pjetr Peps, duke mbledhur e plotsuar “m me shum t burgosur, m me shum gjak”... M posht botojm fjaln e plot q mbajti shkrimtari Amik Kasoruho

Veprat si “Dosja e diktaturs” e Pjetr Peps kan nj veori: lexohen me nj frym, por edhe t len pa frym. Me ashprin e fakteve q paraqesin, jan t dhimbshme, t domosdoshme, por nuk e shterojn kurrsesi problemin: diktaturat instaurohen me gjak, por kur dalin nga skena e historis pa dhn llogari apo pa krkuar ndjes, mbasi jan prpjekur t fshijn nj pjes t dokumenteve t dhuns dhe t turpit, kto diktatura zor se mund t quhen t zhdukura nga kujtesa historike. Kta libra shtrojn pyetjen e thekt: nse u dnuan ata q nuk kishin faj, fajtort do t mbeten t pandshkuar?

Prandaj veprat si “Dosja e diktaturs” apo dhe t tjerat q autor si Musta, Butka, Zhiti, Lubonja, Velo kan nxjerr n drit, vijn e plotsojn nj zbrazti fajtore q, gjat ktyre 20 vjetve pas prmbysjes s titanis komuniste, kishte filluar t krijonte nj precedent te rrezikshm. Nj proverb anglez thot “gjrat q nuk krkohen, humbasin”.

T mos e krkosh t vrtetn, t mos e nxjerrsh at n drit, t mendosh se heshtja sht mjekimi m i mir kundr dhimbjes, jo vetm q sht nj mendim i gabuar, por edhe n nj far mnyr nj faj ndaj plagve t s kaluars q nuk jan mbyllur ende dhe q nuk mund t mbyllen, deri sa t mos kemi nj ballafaqim me t vrtetn historike, q nuk njihet, q sht deformuar, q sht heshtur.

Kur n vitin 1998 n Itali botuesi Brucoli nxori librin e Pepes “Dosja e diktaturs” q n italisht u soll me titullin “Faqe rreth diktaturs”, un u ndodha para dy ndjesive paksa kontradiktore: nga njra an m knaqi mendimi se m n fund po dilnin n pah t vrteta, t dnuara t harroheshin nga autort e krimit n Shqipri dhe kto t vrteta po i zbuloheshin nj populli mik, atij italian, por nga ana tjetr u ndjeva edhe ligsht: si t’u thosha italianve, mes t cilve jetoja, se n Shqipri pr 50 vjet kishte mbretruar nj terror njerzor, se ishte depersonalizuar individi, se ishte krcnuar nj shoqri e tr? Si t’ua shpjegoja atyre, si dhe pse kishte lindur tr ajo urrejtje q oi n vrasjen me apo pa gjyq t mijra qytetarve, n burgimin apo internimin e dhjetra-mijra t tjerve, q e shndrroi Shqiprin n nj fush prqendrimi?

Shpjegimi i plot dhe gjithshpjegues ndoshta duhet krkuar n fjalt q Zhiti ka shkruar n parathnien e botimit italisht: “Vjen nj ast kur dhimbja e tjetrit bhet e jotja”.

Kjo i ka ndodhur Pjetr Peps, pr t hartuar kt libr dokumentesh. Kjo u ka ndodhur t gjith atyre q jan
nj me vuajtjet e martirve shqiptar, q u ngritn kundr diktaturs t vetdijshm se po kryenin nj akt t domosdoshm para historis dhe t atyre q u bn viktima pa faj t nj sistemi terrori q ligjin e prdori si pere pr t mbuluar fytyrn e vet gjaksore, ose s’e prfilli aspak.

T gjitha punt q krkojn hulumtime npr arkiva krkojn prqendrim, zell dhe ndershmri intelektuale. Librit t Peps kto veti nuk i mungojn. Madje, n t gjejm edhe nj cilsi tjetr: ai i paraqet faktet me ftohtsin e nj shkenctari, pa mllef, pa urrejtje, gj q do t ishte reaksioni m i natyrshm ndaj prbindshit q quhej diktatura e proletariatit. Por mendoj se, renditja e fakteve pa i komentuar, paraqitja e dokumentuar e gjyqeve-fars dhe e dnimeve t paravendosura, i shrbejn m mir s vrtets.

Un kam pasur fatin e madh t kem njohur personalisht disa nga personazhet, pr t cilt shkruan Pepa. Dhe pr kt e konsideroj veten t privilegjuar, sepse, duke qen dshmitar i personalitetit t ktyre njerzve, kam mundur t dshmoj pr dimensionin e tyre patriotik, njerzor dhe intelektual. Dhe mbi t gjitha, si kam pasur rastin ndr shkrime t mia, kam dshmuar pr dinjitetin dhe pr humanizmin e ktyre njerzve q ishin aristokracia shpirtrore dhe intelektuale e popullit shqiptar.

Punimi i Peps vjen e mbush nj zbrazti t ndjeshme n at letrsi dokumentare q aq shum nevojitet pr t njohur historin e kohve t fundit t vendit ton. Dshmit e atyre q e kan prjetuar at koh jan nj kontribut shum i rndsishm n kt fush, por dokumentimi i mbshtetur npr arkivat (me aq sa sht e mundur t zbulohet e vrteta npr arkiva, presupozohet e manipuluar) sht nj element themeltar.

Mund ta them me plot gojn, jo vetm si dshmitar i shum ngjarjeve dhe personazheve t prmendur n libr, por edhe si nj njeri q sht marr me at periudh, se vepra e Pjetr Peps sht e nj rndsie t veant. Dhe ndr t rrallat n llojin e vet.

Do t m lejoni t kujtoj ktu nj episod pr t cilin kam shkruar n librin tim “Ikje nga trilli i perndive”. T burgosurit q vdisnin n burgun e Burrelit nuk kishin t drejt as t kishin nj varr t vetin. Ata varroseshin n nj lndin mbrapa burgut dhe pr varret e tyre nuk ndiqej asnj kriter, nuk mbahej asnj shnim. Armiqve t popullit nuk u duhej ln shenja.

Dhe At Mshkalla pat sajuar nj sistem t thjesht: kur hapej varri, t burgosurit e improvizuar varrmihs, mjaft t vinin disa gur t vegjl brenda n varr dhe nga vendi ku vendoheshin do t shquhej m von se kujt i prkiste ai.

Un e kam menduar librin e Pjetr Peps “Dosja e diktaturs” pikrisht si nj nga kta gur pr t shnuar varrin e ksaj diktature. Q t mos harrohet. Sepse ky do t ishte gabimi m i madh q do t mund t bhej n dm t ardhmnis s popullit ton. Dhe nj fyerje ndaj kujtimit t atyre q i shfarosi diktatura komuniste.