Eksodi 91, emigrim i poshtërimit

Letërsi/ Në 20-vjetorin e eksodit të gushtit 1991, dedikimi në një roman Ëndrrat treten në mëngjes

Si do njeri, edhe kombet prjetojn at q mistikt i referohen si ‘nata e errt e shpirtit’. Kombi yn ka kaluar net t tilla t errta shpesh dhe, me sa duket, nj fat i till q nuk sht pr t’u pasur zili, ka t ngjar t na ndjek edhe n t ardhmen. Jo se nett e errta t shpirtit jan t dmshme, por n rastin ton ato jan pjes e nj procesi q prjetohet pothuajse nga do gjenerat, pa nxjerr ndonj msim t vlefshm.

T shkruash pr ‘natn e errt t shpirtit’ n aspektin fetar sht nj dhunti e veant e nj numri t przgjedhur shenjtorsh si Xhoni i Kryqit, Tereza e Aviles dhe m s fundi Nn Tereza. Kta shenjtor kan arritur t kapin thelbin e ktij transformimi misterioz t shpirtit, mbi t gjitha sepse ata vet kan prjetuar proceset pr t cilat shkruajn me kaq delikates dhe nderim. T komentosh pr ‘vrtetsin’ e rrfimeve t tyre sht vshtir dhe deri diku arroganc, pasi prderisa dikush vet nuk ka prjetuar t tilla sprova t shpirtit, sprova si rezultat i t cilave shpirti pastrohet aq sa sht i denj t ‘ulet’ pran Zotit, sht vshtir dhe deri diku e pamundur t kuptohet dhe interpretohet me objektivitet nj proces i till transformues sa misterioz po aq edhe mistik.

Ashtu si shenjtort e lartprmendur (t till shenjtor gjenden jo vetm n Katolicizm po edhe n deg t tjera t Kristianizmit si dhe n besime t tjera si n Islamizm, veanrisht t tradits Sufiste), edhe shkrimtart jan n thelb studiues t shpirtit dhe t metamorfozave t tij. T rrfesh transformimet e shpirtit t nj njeriu apo t nj morie personazhesh n letrsi sht nj sfid m vete; t analizosh dhe t bhesh zdhns i shpirtit t nj populli dhe kombi t tr sht nj angazhim t cilin shum krijues e marrin prsipr por vetm pak e realizojn me sukses.

Nj krijues i till i talentuar, i guximshm dhe i suksesshm n letrsin bashkkohore shqiptare sht edhe Thanas Jorgji. Romani i par i Jorgjit ‘ndrrat treten n mngjes’, q u botua fillimisht n 1997, sinjalizoi mbrritjen n letrat shqipe t nj pene sa ambicioze po aq edhe origjinale. N kt roman debutues Jorgji nuk e l n dyshim lexuesin dhe kritikun se ai krkon t merret seriozisht. Dhe me t drejt.

Si shenjtort e lartprmendur t shpirtit, transformimi q rrfen Jorgji sht origjinal, pasi ai prqendrohet n nj ngjarje t ciln ai e ka prjetuar vet: eksodin e strmundimshm t dhjet mij vetve n anijen ‘Vlora’ n gusht t vitit 1991. Por qllimi i Jorgjit n ket vepr nuk sht t regjistroj eksperiencn personale. ‘ndrrat treten n mngjes’ nuk sht roman autobiografik. Dshmia personale e nj ngjarjeje t till sa tronditse aq edhe simbolike sht prdorur me mjeshtri nga autori pr t dokumentuar me nj stil origjinal nj ngjarje sa personale po aq sa edhe kolektive, nj aventur sa premtuese po aq edhe dshtake, nj eksod me nota biblike drejt nj ndrre pr t ciln guximtart e dshpruar duhet t pagzohen me ujin e detit, duke u zhytur me rrezik jete n fillim dhe n mbarim t kalvarit t tyre.

Udhtimi fizik sht tem qendrore n ket roman, por m t rndsishme jan odiseja dhe transformimi i shpirtit individual dhe kolektiv q prjetojn emigrantt. Ktu qndron forca e Jorgjit. Si nj Homer i verbr, autori e fashit prezencn e tij fizike. Ai sht i kudondodhur. Ai sht do njri n do cep t Shqipris ku fillojn t rrjedhin rrket e njerzve q si nj ortek me shpejtsi marramendse shndrrohen n nj magm t paprmbajtshme. Ai sht n do kamion, taksi dhe tren q ka pr destinacion portin e Durrsit. Ai kacavirret n litarin e anijes si mijra t rinj e t moshuar, grat shtatzna dhe viktimat anonime q i prpin deti. Ai shoqron mijra bashkpasagjer n stadiumin-kafaz t Barit, por n t njjtn koh nuk e ‘braktis’ gjysmn tjetr t shtrnguar t ngujohet n portin e qytetit q ngjan me tepr me nj kopsht zoologjik.

Jorgji, rrfyesi q gjendet kudo, metamorfozohet si Visari, Rubini, Tino, Helena, Nidha, Niska, Gaci, Lazri dhe Sugari. Ai ‘prezantohet’ shpesh si ‘ne’, gj q e bn at t identifikohet me mijra refugjat dhe n t njjtn koh mundson pa u ndjer krijimin e empatis dhe simpatis tek lexuesit pr sprovat e shumta q eksodasit kalojn ve e ve dhe s bashku. Kjo mnyr e pozicionimit t rrfyesit sht nj gjetje origjinale edhe pr t njsuar lexuesin me emigrantt.

Jorgji sht i prir ta shikoj njeriun thellsisht si nj qenie pozitive, por ai nuk ngurron t nxjerr n pah pa mshir edhe ant m shtazarake t njerzorve. Personazhe si Lad Vampiri, Pantera, Hiena, Bishtcigarja, Kuqoja Al Kaponia, Kok Preshi apo Qimja e Derrit identifikohen vetm me nofka; Jorgji ua heq t drejtn ktyre ‘pjellave t krimit’, si i quan ata Visari, pr t pasur emra normal. Autori pa dyshim beson se e mira dhe e keqja ekzistojn krahas njra tjetrs; ka momente kur e keqja duket edhe sikur mbisundon dhe n kto raste t trishtueshme koncepti ‘civilizim’ bhet nj fjal pa kuptim. Aktet kriminale dhe veprimet makabre q kta njerz-shtaz kryejn si hedhja n det e nj t riu nga Hiena dhe Lad Vampiri vetm se thot se nuk ka vend ku t shtyhet, si dhe prdhunimi i nj gruaje dhe m von i Helens n mes t mijra dshmitarve n stadium t revoltojn dhe vazhdojn t t tronditin edhe kur ke prfunduar romanin.

Pr Jorgjin, nj eksperienc e till si eksodi i gushtit 1991 simbolizon nadirin dhe zenitin e shpirtit njerzor. Si tham me sipr, autori me t drejt beson se edhe pse kuraja njerzore pr t’iu kundrvn hapur s ligs tulatet prkohsisht nga instinkti pr t mbijetuar, njeriu prgjithsisht sht n shpirt qenie e ndrgjegjshme dhe e prgjegjshme. N pamundsi pr t ndihmuar viktimat e krimit, veanrisht grat e prdhunuara, burrat e burrruar vidhen si hije pr t vuajtur n heshtje dnimin me t cilin ndshkojn veten pr impotencn e tyre morale.

N t njjtn koh, romani regjistron edhe akte t shumta bamirsie, ndoshta t parndsishme dhe n pamjen e par edhe t rndomta, por megjithat shum domethnse; njerzit jan t gatshm t kontribuojn me t holla pr t bler uj dhe ushqim pr t tjert nga spekulator t pashpirt, apo ndajn ushqimin pr t cilin rrezikojn kokn kur u hidhet pa dinjitet n port dhe stadium.

Jorgji sht i ndrgjegjshm se romani i tij nuk sht ‘argtues’. T shkruash pr eksodin e gushtit 1991 n nj koh kur plagt, brengat dhe kujtimet jan akoma t freskta dhe veanrisht n nj koh kur demokracia n Shqipri shpesh duket si nj ‘lindje’ e strgjatur dhe e mundimshme, aq sa ndonjher duket se do t rezultoj n nj ‘dshtak’, si dhe t’i kujtosh popullit ton t lodhur n shpirt nga rrumpalla e tranzicionit q duket se nuk ka fund, vuajtjet q hoqi gjat dhe pas regjimit komunist sht jo sadizm por dshmi e kurajs intelektuale t autorit dhe e besimit q ai ka n aftsit e tij krijuese. Mbi t gjitha, ky roman shqetsues sht prov e bindjes s Jorgjit n forcn riprtritse t shpirtit t kombit shqiptar, t njeriut i cili prngjan me nj feniks q ringjallet do her q flakt e historis shkrumbzojn prpjekjet e tij t strmundimshme pr t mbijetuar.

Optimizmi sht nj lajtmotiv kryesor n ‘ndrrat treten n mngjes’, veanrisht kur tragjikja binjakzohet me komiken. Me Jorgjin letrsia shqiptare ka gjetur nj mjeshtr t ri humori. Humori i Jorgjit nuk sht thjesht argtues; ai sht thellsisht humor filozofik dhe terapik. Humori sht i pranishm pothuajse n do moment t eksodit. Humori bhet bashkudhtari m i besueshm i ktyre qenieve pa fat q braktisin veten n dor t nj fati q nuk i dihet fundi. Personazhi i Nidhs, pr shembull, megjithse jo figur qendrore (ky roman ka pr personazh kryesor dhjet mij refugjat) sht ndoshta nj ndr protagonistt m komik t dekadave t fundit. sht vshtir t mos e vsh buzn n gaz kur dgjon Nidhn bujar t shprehet pr pasagjert q merr n Tiran: ‘Le t vijn! Le ta ken kujtim pe mua Italin. Le t thon: deri n Durrs na shpuri nj shofer pe Kore. Pa leka!’; apo kur rrfehet gradualisht pas ngacmimeve t shumta t ‘panxharit’ Nisk