Elegji dhe dashuri

Folklori ne pergjithesi kryesisht instrumentet kane dinamiken e vet te zhvillimit pasi jetojme ne nje shoqeri ku gjithcka ndikohet nga nderhyrjet moderne. Qendra Kombetare e Veprimtarive Folklorike ka misionin e ruajtjes sa me paster sa me virgjer sa me gjere. Per te ruajtur vlerat autentike te instrumenteve mund te permendim edhe Kabane e Jugut soloja e se ciles eshte klarineta apo e thene ndryshe gerneta. Me klarinete percaktohet ekzekutimi muzikalisht sic e perdor Ansambli i Shtetit apo dhe orkestra te ndryshme simfonike ndersa gerneta eshte tradicionalisht e lidhur me Kabane e Jugut.

Nje nder disiplinat themelore te Albanologjise konsiderohet me te drejte emoorganologjia. Kjo disipline lindi dhe u zhvillua gjate shek. XVII. Ne varesi te ndertimit dhe melodise qe ato krijojne veglat muzikore u ndane ne kater grupe kryesore dhe per kete duhet tu jemi mirenjohes studiuesve te huaj Bash Curt Sachs e Eric von Hornbostel. Materiale te shkruara rreth veglave tona muzikore i gjejme ne vepra te ndryshme te kohes si tek M. Barleti Gj. Buzuku F. Bardhi P. Bogdani etj. Kohet moderne kane sjelle edhe prurje te reja ne instrumentet muzikore kjo eshte edhe nje nder arsyet qe personat te cilet e adhurojne melodine tradicionale te kerkojne me ngulm marrjen e masave per mbrojtjen e ketyre instrumenteve muzikore. Drejtori i Qendres Kombetare te Veprimtarive Folklorike Esat Ruka shprehet Folklori ne pergjithesi kryesisht instrumentet kane dinamiken e vet te zhvillimit pasi jetojme ne nje shoqeri ku gjithcka ndikohet nga nderhyrjet moderne. Qendra Kombetare e Veprimtarive Folklorike ka misionin e ruajtjes sa ne paster sa me virgjer sa me gjere. Per te ruajtur vlerat autentike te instrumenteve mund te permendim edhe Kabane e Jugut soloja e se ciles eshte klarineta apo e thene ndryshe gerneta. Me klarinete percaktohet ekzekutimi muzikalisht sic e perdor Ansambli i Shtetit apo dhe orkestra te ndryshme simfonike ndersa gerneta eshte tradicionalisht e lidhur me kabane e jugut. Kabaja luhet edhe me violine. Vallet shoqerohen me instrumente dhe me raste edhe pa instrumente. Ne kengen orkestrale qytetare baza eshte instrumenti tek rapsodet jane instrumentet tradicionale. Institucioni perpiqet qe neper koncertet qe organizon te beje pjese te tyre instrumentet tradicionale.

Jeta e veglave muzikore

Veglat muzikore tradicionale te kombit tone jane nje nga pasurite e rralla dhe shume te rendesishme. Historiku i zhvillimit te tyre eshte shume i hershem pasi ne periudha te ndryshme kohore ato kane pesuar zhvillime te ndryshme. Dinamiken e jetes e perfaqesojne edhe keto vegla muzikore te popullit tone. Muzika e shoqeron jeten e njeriut. Drejtori i QKVF-se z. Ruka shprehet per standard Veglat muzikore qe ne perdorim sot jane vazhdimesi ne fakt e veglave paramuzikore te cilat populli per nevojat e veta i ka prodhuar me mjete rrethanore si p.sh. me gjethe me barera me bime te ndryshme me brire me gure me hekur etj. Te gjithe objektet qe rrethonin njeriun edhe ne periudha kur jetesa ka qene pothuajse e pazhvilluar ne ato kohe kur ai ushqehej me bime ka tentuar qe ta ndihmoj jeten me mjete te tjera qe tia bejne jeten sa me interesante sa me te kompletuar. Kur njeriu gjuante kafshet dhe ushqehej me mishin e tyre e vishej me gezofin e tyre e ka perjetuar ate jete edhe ne aspektin muzikor. Ne kete menyre njeriu ka kercyer ka imituar kafshet sesi vriten ka krijuar ritme te ndryshme ka thirrur per te shpetuar nga rreziqet qe i kanoseshin. Personalitete te ndryshme te etnoorganologjise jane marre me studime dhe me grupimin e veglave muzikore. Kurt Saks eshte studiuesi i pare gjerman qe eshte marre me klasifikimin e veglave muzikore kur sipas tij veglat klasifikohen ne kater grupe vegla idiofone vegla membranofone vegla kordofone dhe vegla airofone. Veglat idiofone jane ato vegla muzikore qe krijojne tinguj me perplasje sic jane guret te cilet nuk prodhojne tinguj te mirefillte per te shoqeruar kenget por qe shoqerojne duke shoqeruar keshtu ritem. Membaraonofonet jane ato vegla muzikore qe perdoren per shoqerime ritmike sic eshte dajrja daullja. Veglat membranofone origjinen e tyre e kane nga vendet e nxehta si nga Afrika e Azia. Zanafilla e veglave tona muzikore fillon tek lahuta ky instrument eshte mijeravjecar i perdorur jo vetem ne Shqiperi por edhe ne vende te tjera boterore. Lahuta eshte nje vegel muzikore qe i perket grupit kordofon me nje tel. Instrumente te tjera te rendesishme jane ciftelia sharkia llauta e me vone edhe mandolina kitara mandolina etj. Grupi i instrumenteve airofone qe e nxjerrin tingullin duke perdorur frymen sic jane zumaria fyelli kavalli pipeza bilbili etj. Populli yne hyn ne popujt qe me shume sukses dhe dashuri i ka perdorur te gjitha keto lloj veglash madje hyn ne grupin e popujve qe ka nje begati mjaft te madhe ne perdorimin e hershem dhe evolucionin qe kane pesuar instrumentet. Per veglat muzikore ne Shqiperi kane shkruar disa autore ne menyre institucionale eshte marre Instituti i Antropologjise ish-Instituti i Kultures etj. I pari qe ka botuar nje liber kushtuar veglave muzikore ka qene Ramadan Sokoli me librin Veglat muzikore te popullit shqiptar te botuar ne 1980 dhe ribotuar me 1991. Autore te tjere te marre me veglat muzikore jane Beniamin Kruta Pirro Miso Haxhihasani. Festivalet kombetare folklorike datojne qe nga 1946 dhe me 1968 eshte i pari festival i mbajtur ne Gjirokaster dhe ecuria e ketij festivali njeh ne cdo 5 vjet ne historine e tij. Festivali i fundit ne Gjirokaster eshte ai i 2009-s. Jeta aktive e ketyre festivaleve folklorike ka pasur ne gjirin e vet perdorimin e veglave muzikore te cilat nepermjet tyre percjellin tek publiku vlerat e tyre. Bashkezanimi i veglave muzikore ka krijuar orkestrime te reja qe bejne bashkimin e tradicionales me bashkekohoren. Ky lloj promocioni ne skene ka pasur nje sukses te ri ne publik. Temat qe jane trajtuar muzikalisht per karakteristikat e vecanta te disa instrumenteve te rralla qe treva e Matit sic eshte Lauria qe eshte nje instrument kordofon tretelesh me hark me nje timber lirik shume interesant. Po keshtu nje interpretim te rralle gjejme perdorimin e ciftelise ne zonen e Pukes e pagezuar me emrin e Ndue Shytit i cili qene solisti me i njohur dhe drejtuesi i orkestrines se Pukes. Thene ndryshe ai ka bere edhe revolucion ne disa vegla te ndryshme popullore vecanerisht ne bilbil sharki dhe ne virtuozitetin ekzekutimit te pjeseve muzikore te luajtura me orkestrimin e Pukes. Po keshtu orkestrina te tilla ka pasur Tropoja Shkodra Lezha Dibra Tirana Kruja Miredita etj. Keto orkestrime jane pasqyruar ne festivale me shume madheshti kjo gare orkestrinash kulturore qe ne perberje te tyre ka pasur te gjitha llojet e veglave. Instrumentet kryesisht ne varesi te detajeve ndryshojne nga nje zone ne nje zone tjeter por shtrirjen e kane pothuajse kombetare. P.sh. fyelli bashke me culen dyjare qe e perdor pjesa e Laberise jane instrumente qe kane nje gjitheperfshirje prodhon dy lloj tingujsh. Perdorimi i fyellit eshte i kufizuar ne melodi por qe ne raste te shumta shoqeron edhe kenge. Cdo instrument ka nje histori zhvillimi dhe ecurie. Organologjia eshte shkenca qe merret me gdhendjen e pjeses se jashtme te instrumentit. Fyejt ndryshojne nga madhesia gjatesia etj. Kavalli eshte tip tjeter fyelli ndersa bilbili eshte me i vogel. Gjate periudhave te ndryshme eshte nderhyre ne ndertimin e bilbilit ai ka nje mod popullor te fiksuar por nderhyrjet kane treguar qe ai te jete maxhor. Folklori ne pergjithesi kryesisht instrumentet dinamiken e vet te zhvillimit pasi jetojme ne nje shoqeri qe gjithcka ndikohet nga nderhyrjet moderne. Qendra Kombetare e Veprimtarive Folklorike ka misionin e ruajtjes sa ne paster sa me virgjer sa me gjere. Per te ruajtur vlerat autentike te instrumenteve mund te permendim edhe Kabane e Jugut soloja e se ciles eshte klarineta apo e thene ndryshe gerneta. Me klarinete percaktohet ekzekutimi muzikalisht sic e perdor Ansambli i Shtetit apo dhe orkestra te ndryshme simfonike ndersa gerneta eshte tradicionalisht e lidhur me Kabane e Jugut. Kabaja luhet edhe me violine. Vallet shoqerohen me instrumente dhe me raste edhe pa instrumente. Ne kengen orkestrale qytetare baza eshte instrumenti tek rapsodet jane instrumentet tradicionale. Institucioni perpiqet qe neper koncertet qe organizon te bejp pjese te tyre instrumentet tradicionale.

Marredhenia e shqiptareve me lahuten cifteline dhe fyellin

Vegla me e vjeter me interesante me krenarja eshte lahuta. Qe nga kohet e hershme e deri me sot kjo lloj vegle ka gjetur nje perdorim te gjere. Eposi i Kreshnikeve eshte shoqeruar me lahute. Eposi nuk eshte vetem shqiptar sipas studimeve te shumta thuhet se ai eshte ballkanik. Debate rreth origjines se eposit ka pasi disa mendojne se eshte me origjine serbe apo shqiptare. Nje dileme te tille ne si institucion kemi vendosur ti japim fund pasi ne koncertet qe institucioni yne organizon ne ftojme kengetare nga Mali i Zi Kroacia Bosnja dhe Serbia. Ne Shqiperi eposi ka nje jete te gjate dhe per kete fakt ne duhet ta vleresojme po keshtu edhe te tjeret. Jane rreth 1200 mije vargje te mbledhura nga eposi qe nga lufta e Kosoves. Institucioni ka organizuar qe nga 2006-a shtate koncerte folklorike te rapsodive ne Lezhe. Kjo do te thote qe ne do te vazhdojme bashkejetesen ne Ballkan. Ata do te kendojne per heronjte e vet dhe ne do tu kendojme heronjve tane. E rendesishme eshte qe te behet nje jete e gjate folklorike qarkullimi folklorik te mbjelle kete trashegimi ne menyre qe gjeneratat e ardhshme ta kene si pjese te trashegimise se paraardhesve. Ne kohet kur gjuha shqipe nuk shkruhej ate e perfaqesonte fuqishem rapsodia me fjalen e saj te gjalle poezia popullore tregimi etj. Shtrirja e eposit eshte kryesisht ne Malesine e Dukagjinit e shkon deri ne pjesen e siperme te Drinit te Zi. Ne kete pjese eposi ka bere nje jete te gjalle dhe vazhdon akoma te bej nje jete te gjalle ndonese tashme ne nje forme me te zbehte. Institucioni po perpiqet qe tu beje balle agjenteve qe tentojne te zbehin vleren dhe rendesine e ketyre instrumenteve popullore. Ciftelia dhe sharkia jane dy instrumente te tjera me nje shtrirje sa me te gjere me nje aftesi ekzekutuese shume te gjere. Ciftelia ka nje aktivitet thuajse gjithe shqiptar. Pjesa e jugut nuk e perdor cifteline ndersa Laberia e perdor cifteline. Llojet e ciftelive ndryshojne shume pak tamrra perdoret ne pjesen e Korces dhe Pogradecit ndersa udi instrument me tre tela ka qene perdorur me pare ne Malesine e Elbasanit. Per sa i perket instrumentit airofon qe eshte fyelli eshte me i hershem se ciftelia ai ka nje perdorim shume te hershem i cili lidhet me jeten baritore. Vete repertori menyra e interpretimit tingulli qe nxjerr ka nje ngrohtesi pra suporton nje kulture blegtorale me ate lirizmin qe shpreh. Duke qene se keto tri vegla muzikore kane pasur nje rendesi shume te madhe ato kane mundur ti mbijetojne kohes dhe ta shfaqin veten ne menyre disa me te mire. Fyelli dhe kavalli jane instrumente qe perdoren ne te gjithe Shqiperine.

Teknika e te renit te fyellit ne Shqiperi.

Para pese vjetesh festivali ne Lezhe i dedikohej kryesisht rapsodeve pak instrumenteve ftoheshin orkestra qe kishin krijuar fizionomi si orkestra e Matit e Pukes Mirdites Tropojes. Ne kete festival perdoreshin me pak veglat tradicionale sic eshte culja dyjare. Ne e kemi mundesuar kete gje dhe realisht pati nje gare interesante u plotesua ne festival koloriti dhe begatia e instrumenteve tradicionale. Ne festivalin e Lezhes u shpall cmimi Ndue Shyti. Ky cmim ka rritur interesin e konkurrenteve ne festival per te fituar cmimin e larte permendur. Per fat te keq institucionet tona sic jane radio Tirana apo TV Shqiptar nuk ekzekutojne asnje nga keto materiale te ketyre mjeshterive popullore.

Gjate kesaj periudhe po punohet per plotesimin e dosjes se Eposit te Kreshnikeve per ne UNESCO. Ashtu sic u pranua para gjate vjeteve isopolifonia ne jemi duke punuar per plotesimin e dosjes qe me pas do ti dergohet UNESCO-s ne menyre qe kjo pasuri kombetare te behet pasuri boterore. Ne kete moment jemi ne gjysmen e punes dhe konkretisht jemi duke punuar per te krijuar te gjithe materialet e nevojshme qe kerkon organizata ne kembim te statusit ne mbrojtje boterore. Ne kete drejtim jane bere fotografimet e nevojshme jane mbledhur te dhenat e nevojshme si dhe eshte duke u punuar per krijimin e nje dokumentari qe paraqet vazhdimesine dhe vlerat qe mbart ne vetvete Eposi i Kreshnikeve. Pritet qe marsi i 2012 te jete koha kur Shqiperia te kete dorezuar dosjen ne zyrat e UNESCO-s. Futja e eposit ne listen e pasurive boterore behet pasi ekziston mundesia e zhdukjes se kesaj trashegimie. Nder te tjera z. Ruka shton Megjithekete nuk eshte e vertete qe eshte drejt zhdukjes eposi pasi ne festivalet tona eposin e kane kenduar edhe te rinj 15-vjecare. Por me thene te verteten vlera e kesaj trashegimie sa vjen edhe rrallohet kjo gje vjen per faktin e indiferentizmit sidomos nga institucionet e vecanerisht nga institucionet arsimore perben nje problem shqetesues. Edhe nese ne do ta plotesojme dosjen edhe nese do ta fitojme titullin pasuri boterore une nuk e quaj pune te mbaruar nese ne nuk transmetojme ne televizionet tona qofte edhe ne programe te reduktuar psese nga eposi. Nese ne nuk e fusim kete hallke te trashegimise sone pjese te kurrikulave arsimore kur ne presim nje here ne pese vjet ose nje here ne vit te nxisim disa lahutare dhe te mjaftohemi vetem me dhjete prej tyre dhe te mos kemi dhjetera te tille. Sipas meje kjo eshte nje kembane qe duhet te bucase shume ndaj atyre qe kane detyrime shteterore qe paguhen per kete pune ne menyre qe ne te jemi ne perputhje me traditen tone.