Gynter Grass: Nobel-i nuk më pengon të shkruaj
Zoti Grass, libri juaj i ri titullohet “Fjalt e Grimit. Nj deklarat dashurie”. Cila sht zanafilla e dashuris suaj pr vllezrit Grimm, linguistt e famshm gjerman, q bn edhe prmbledhjen e prrallave n shekullin XIX?
Marrdhnia ime me Wilhelm dhe Jacob Grimm e ka zanafilln n fmijrin time. Un jam rritur me prrallat e Grimve dhe m pas kam par edhe n teatr disa prej tyre. Mbaj mend se m onte mamaja ime shpesh pr t’i par. M pas vllezrit patn nj ndikim shum t madh n punn time krijuese.
N far mnyre?
Epo ja, ndikimi i tyre ndihet n shum shkrime t miat. Te “Miu” pr shembull, ata portretizohen si ministri dhe zvendsministri q prpiqen ta ndalojn pyllin nga djegia.
far gjje ju trheq m shum nga vllezrit Grimm?
Mbi t gjitha natyra e tyre e pakompromis. N vitin 1837 ata protestuan n Gottingen kundr rrzimit t Kushtetuts (Mbretris s Hanoverit), q do t thoshte se u ngritn kundr shtetit. Ashtu si dhe rebelt e tjer t grupit, t cilit i prkisnin dhe q njihej si grupi “Gottingen Shtat”, ata pr shkak t qndress q demonstruan i humbn pozicionet e tyre. Dhe detyra q i kishin vn vetes pas ksaj u b thuajse e pamundur. Bhet fjal pr hartimin e nj fjalori gjerman t fjalve t urta dhe t proverbave. Ata mundn q ta onin kt prpjekje deri n germn e shtat t alfabetit, por t tjert q erdhn pas tyre arritn ta onin prpjekjen deri n fund.
Po, por 120 vjet m von.
Po, kjo kohzgjatje m ka
gjithmon prshtypje edhe mua. Specialist gjerman nga t gjitha ant e Gjermanis punuan pr realizmin e ksaj vepre pr 15 vjet resht. N mesin e Lufts s Ftoht ata u uln qetsisht n tryezat e tyre t puns n Berlinin Lindor dhe n Gottingen dhe mblodhn shnime dhe shkrime pr hartimin e ktij fjalori pan-gjerman. Ai sht reflektim n fakt i tr historis gjermane, pr t ciln kam folur te “Fjalt e Grimit”.
Po, dhe sikundr edhe historia juaj me kt vend, luan nj rol shum t rndsishm n veprn tuaj.
N librin “Lkurat e qeps” jam prqendruar n nj faz m t hershme t jets sime e m pas te “Kutia” kam shkruar pr familjen time dhe lidhje t tjera njerzore personale. Ky libr flet edhe pr aspekte politike dhe sociale. Jeta e vllezrve Grimm, t cilt jetuan n nj periudh historike t karakterizuar nga ndryshime radikale, ka ngjashmri me ekzistencn time n nj periudh historikisht po aq radikale.
T dy vllezrit ju i prshkruani si “hulumtues e gjahtar t fjals”, si studiues q shqetsoheshin pr domethnien dhe rregullsin, qoft edhe t nj fjale t vetme. Ju shkruani edhe: “Nga njra an fjalt kan kuptim. Nga ana tjetr ato mund t krijojn edhe gjra t pakuptimta. Fjalt mund t jen mirbrse, por edhe vrasse”. N ’mnyr e kan formsuar jetn tuaj kuptimet e ndryshme t fjalve?
Kam kuptuar se fjalt jan t ngarkuara me pathos dhe din t krijojn si eufori, ashtu edhe zemrat. Nj nga fjalit q mund ta ilustronte at q thash sht fjalia e Hitlerit: “Doni luft totale”? Por e njjta gj vlen edhe pr fjalit. N jetn time t gjat kam dgjuar fjal dhe fjali q ma kan ndryshuar jetn n t gjitha kuptimet dhe n koh t ndryshme. Jam lvduar dhe kritikuar. Kur m kan kritikuar, sigurisht q nuk mund t them se nuk jam ndjer keq dhe madje edhe kam prjetuar pak inat, por ja q ndodh, dhe kjo pr shkak t forcs q ka fjala.
Cilat jan disa nga fjalt pozitive q mbani mend?
Fjalt vrtet t mrekullueshme q m kan ndryshuar jetn pr mir jan kryesisht fjalt q un i kam dgjuar n fmijri. Jan fjal kryesisht t vjetra, q tani nuk prdoren m, por q kur rrall e tek i dgjoj sot, m prcjellin nj pozitivitet dhe mirsi. Edhe vllezrit Grimm i konsideronin fjalt magjepsse.
Duket sikur fjalt ju prcjellin ndjenja sigurie dhe paqeje...
Po, sigurisht. sht e vrtet. Kam shkruar romanin tim, “Daullja prej teneqeje”, kur isha n Paris, ku nisa gjithashtu t punoja pr “Vitet e qenit”. Por pas 4 vitesh vura re se sa i humbur ndihesha ndrsa isha i rrethuar nga nj gjuh e huaj. M duhej patjetr q t kthehesha n Gjermani, n tokat ku flitej gjermanishtja. Prvoja ime ishte e ngjashme me at t shum shkrimtarve q emigruan n Shtetet e Bashkuara t Ameriks gjat periudhs naziste. Disa prej tyre e kishin shum t vshtir q t jetonin n nj vend t huaj, t komunikonin n nj gjuh t huaj, ndrkoh q n shtpin e tyre sundonte nj diktator brutal. Ata kishin mall pr gjuhn e tyre, t’u flisnin t tjerve dhe t’i dgjonin t flisnin n gjermanisht.
E njjta gj, edhe pse jo n prmasa t tilla, mund t vihet re edhe n vendin tuaj. Kshtu, pr shembull, kultura e t rinjve sot ka
q t futen shum fjal dhe shprehje t pakuptueshme pr breza t tr. Si ndiheni ju kur dgjoni t flasin niprit apo mbesat tuaja?
Pr mua ata jan nj burim i pashtershm informacioni dhe prmes tyre mund t kuptoj ende sot zhargonin q qarkullon mes t rinjve. Ndrkaq q dgjoj fjal dhe shprehje t reja, e kuptoj q shum t tjera kan dal jasht prdorimit dhe jan
t rralla.
A ju vjen keq pr kto humbje?
N prgjithsi un jam n nj mendje me Jacob Grimm kur thoshte se ne duhet q ta lejojm ndryshimin dhe rritjen e pakontrollueshme t nj gjuhe. Edhe n rastin kur mund t prballemi me nj krcnim nga fjalt e reja. Gjuha sht nj qenie q ende po t mos duam ne sht n ndryshim t vazhdueshm. N Franc, Akademia Franceze veanrisht ka vendosur rregulla shum strikte pr gjuhn letrare dhe si pasoj mund t shohim se sa e ngurt mund t bhet nj gjuh kur i vendosen barriera artificiale dhe kur e mbrojm m shum se sa duhet.
Ju jeni nj nga autort e rrall q i ilustroni vet librat tuaj. Deri m sot i keni dizajnuar vet t gjith kapakt e librave tuaj. Prse nj gj e till sht shum e rndsishme pr ju?
sht dora e fundit q i jap librit para se ta prfundoj dhe ta dorzoj pr botim. Pr mua ilustrimi sht po aq i rndsishm sa sht fjalia e par e librit dhe krkon t njjtin kujdes q krkon edhe shkrimi i librit.
Cilat jan karakteristikat e nj kopertine t mir?
Ajo duhet q t prmbledh dhe njherazi t thjeshtzoj mesazhin e librit dhe duhet t shndrrohet pr t n nj emblem. N kopertinn e librit “Vitet e qenit”, kt e kam arritur duke vizatuar nj kok qeni q del nga hija. Ndrsa n librin “Anestezi lokale” kam zgjedhur nj akmak me nj gisht q qndron mbi t. Kt her kam prdorur germat. Nuk do t kishte pasur shum vler sikur t kisha punuar pr kopertinn me portrete t vllezrve Grimm, sepse do t kishte dhn vetm nj pjes t mesazhit. Por do her sht nj prvoj e mrekullueshme dhe unike.
Ju vazhdoni q t’i shkruani librat tuaj me nj makin shkrimi t vjetr, “Olivetti”, n nj epok kur gjithnj e m tepr po i bhet reklam letrsis n iPad apo lexuesve elektronik. A nuk ndiheni n njfar mnyre si jasht mode?
Jo. N kompjuter nj tekst duket gjithmon si dika e prfunduar edhe kur sht shum larg forms prfundimtare. Kjo sht tunduese. Un zakonisht e shkruaj versionin e par t nj libri t trin pa ndrprerje dhe kur ka dika q nuk m plqen, e l bosh. Kto hapsira i mbush n versionin e shkrimit me makinn “Olivetti” dhe duke qen se kemi t bjm me nj makin shkrimi, l shum hapsir pr t parashikuar edhe nj zgjatim t madh. N versionin e dyt bj mbushjet e vendeve bosh dhe nj lloj koordinimi mes t dyve.
A ka ndryshuar gjuha juaj gjat dhjetvjearve, q kur keni filluar t shkruani?
Po. Fillimisht tentova q t hiqja qafe t gjitha pikat. Kur shkruaja “Macja dhe miu”, “Viette qeit” e t tjer, ishte periudha kur shum autor m t vjetr se un e ndjenin se gjuha gjermane nuk duhej t’u nnshtrohej kurr m ekseseve.
E keni fjaln pr t ashtuquajturn “letrsia e pastr”, ajo e periudhs s paslufts, q njihej pr nj mnyr shum t pastr dhe t drejtprdrejt t t shprehurit?
Po, dhe ata autor kishin shum t drejt q krkonin nj prkujdesje t madhe pr gjuhn. Gjuha gjermane u dmtua shum gjat periudhs s nazizmit. Por autort e rinj, prfshi Martin Walser dhe Hans Magnus Enzensberger, nuk deshn q e gjith gjuha t dnohej si e tr, flas pr at t periudhs naziste. Si pasoj, shkrimet e mia tentonin q t shfrytzonin gjuhn dhe ta bnin at t jepte t gjitha gjrat q mund t jap nj gjuh. Tani, n kt mosh, jam nj njeri me prvoj dhe t shkruarit sht shum m i ndrgjegjshm.
far doni t thoni m konkretisht?
N shum raste prvoja politike e jets sime, t ciln e prshkruaj n librin “Fjalt e Grimve”, m ka
t ndryshoj.
far mendoni pr ribashkimin e Gjermanive?
Ende edhe sot mendoj, sikundr edhe n t shkuarn, se ne nuk duhet ta kishim aneksuar Gjermanin Lindore n at mnyr tepr t nxituar. sht absurde t mendosh se si e humbm kt mundsi t madhe q na u dha. Nuk duhet q t ishim nxituar n at moment. Gjermanolindort dilnin nga dy diktator, ajo hitleriane dhe komuniste, njra m e zez se tjetra, dhe m pas iu nnshtruan edhe terapis s shokut t kapitalizmit.
far do t kishit
ju?
Nuk do t kisha lejuar ribashkimin e Gjermanive me fonde t marra borxh. Ndrsa politikant lvdohen me ato q jan arritur gjat ktyre viteve, e vrteta flet ndryshe. N Lindje papunsia sht n nj shkall m t lart se n Perndim dhe shum zona jan braktisur, dhe pr m tepr ai q konsiderohet si fenomeni i “murit n mendjet tona”, ende vazhdon. sht nj mentalitet q nuk zhduket kollaj.
A mund t na thoni nse i njihni vetes gabime t bra n jet?
N rastin tim, t gjith e din se un u josha nga rinia hitleriane n vitet e mia t hershme t rinis. E kam
t ditur nj gj t till n shum libra. Por sht nj gabim nga i cili kam ditur q t nxjerr msim.