Heronjtë e kohës së re

Pirro Naçi/historian

- “Sonte, vëllezër, pikërisht sonte, meqenëse është errësirë, ne do të shpërthejmë...Goditja është e guximshme. E kuptoj dhe jam krenar. Secili nga ju të mendohet për rrezikun dhe të vendosë lirisht,  sepse unë dua të  marr  me vete për këtë luftim të bukur vetëm njerëz të denjë...Atdheu dhe brezi i ardhshëm presin prej nesh  një shembull të madh”.

Janë fjalët e fundit të Marko Boçarit, në natën e 8 gushtit në të gdhirë 9 gushti i 1823, kur agimi i fliste  ditës të vijë...kur heroi flijoi jetën e tij. Janë copëza nga përshkrimet e poetit romantik gjerman Vilhelm  Myler (1794-1827) për Marko Boçarin përpara betejës së Karpenisit. Himnet që ai i ngriti Revolucionit  Grek dhe disa udhëheqësve kryesorë të tij,  kur fjala liri valëvitej në çdo varg,  priteshin në Gjermani si  një jehonë që do të kumbonte anembanë. ?yleri ishte i bindur, derisa Revolucioni Grek kishte nxjerrë  Boçarin, Kanarin, Bubulinën e shumë e shumë të tjerë, pse të mos të ndodhë kështu edhe në Gjermani? Në  pamundësi të luftonte me armë në Greqi, ai me penën e tij u bë një nga luftëtarët dhe përkrahësit më të  flaktë të saj. Në tetë prej këngëve të tij, më e spikatura është poezia “Marko Boçari”, botuar në prill të 1824. Të tëra ato shquhen për energjinë e stilit, për mënyrën dinamike të të treguarit, siç ishin vetë  luftëtarët për të cilët ai shkruante. Por jo vetëm gjermani Myler, por edhe anglezi Bajron shkroi  me  pathos për figurën mitike të Marko Boçarit. Madje të dy burrat, asokohe kishin aritur deri në letërkëmbime. Për Bajronin vepra dhe trimëria e Markos e entusiazmuan aq shumë, saqë e bënë të radhitej edhe ai në  radhët e luftëtarëve të revolucionit. Kur Bajroni  mbërriti në Mesollongj ishte mbledhur i gjithë populli. Sapo u ngjit në ndërtesën e administratës - Bajroni bëri këtë pyetje: “Ku është vëllai i Leonidhës së  sotëm”? Atëherë Konstandin Boçari,  vëllai i  Markos, i doli përpara dhe Bajroni ju drejtua me këto fjalë:

“O  njeri i  lumtur ! Ti je vëllai i një heroi, emri i të cilit nuk do të fshihet kurrë prej trashëgimisë së  shekujve”. Dhe pastaj u  kthye nga masa e popullit. “Jam mirënjohës për ndjenjat që po më  dëshmoni, pas  pak  kohe ju do të më shikoni në mes të falangave për të fituar apo për të vdekur me ju”. Suliotët do të  bëheshin bashkëluftëtarët dhe miqtë e tij më të ngushtë. Ata do ta shoqëronin dhe do ta mbronin nga çdo  rrezik. Pas një muaji qeveria greke vendosi që Bajroni të shpallej qytetar grek, t’i  jepte shpatën e luftës  dhe qyteti i Mesollongjit ta regjistronte qytetar nderi në librin e vet. Për  këtë u përgatit edhe një ceremoni  solemne.  Ditën e caktuar Bajroni, i veshur me kostum kombëtar shkoi në kishë, ku do t’i jepnin shpatën  dhe diplomën e qytetarit. Por Bajroni kërkoi që shpatën ta merrte mbi varin e Marko Boçarit. Aty për aty  kortezhi me gjithë masën e popullit kaluan nga kisha në varrin e heroit. Mbi këtë varr Bajroni mbajti një  fjalim që buronte nga thellësia e zemrës dhe e shpirtit të tij: “Cili është ai që pushon nën këtë gur? Cili zë  madhështor del nga ky varr? ǒështë ky varr prej nga buron lumturia e Greqisë? Si mundem unë të guxoj t’i  afrohem këtij vendi të shenjtë ku prehet ai, unë që nuk kam as heroizmin dhe as virtytet e tij?...Megjithatë,  duke e prekur këtë varr, unë shpresoj se këto flurime do të flakërojnë gjithë zemrën time me  patriotizëm”.

Bajroni e kishte njohur mirë figurën e heroit suliot. Ata të dy i lidhte një ideal. Që të dy kishin qenë të  bindur se për lirinë e popujve nuk mjaftonin vetëm fjalë, sado të bukura të ishin ato, por duheshin vepra, madje deri në flijimin e jetës. Dhe fjalën ai e mbajti. Qeveria e shpalli Bajronin baba dhe mirënjohës të  kombit,  sepse ai duke flijuar veten për Greqinë, e kishte pasuruar atdheun e tij me një emër të madh. Ishte  më i madhi anglez, që i kishte shërbyer çështjes së shenjtë të lirisë së popujve me dinjitet dhe vetëmohim. Ashtu si Marko Boçari, që të dy mbetën të pavdekshëm,  jo vetëm për historinë e Greqisë, të cilën ata me  aftësi, burrëri, trimëri, ndershmëri u fijuan,  por edhe për çdo njeri me ndjenja fisnike e përparimtare.  Asdreni, në vitin 1932 e përkujton vdekjen e Bajronit në vjershën “Vdekja e Lordit Byron”:  

Fatlum o lord Byron! Me ndjenjat e larta/Me vdekjen ti prure ndër vise të shkreta/Liri - Perëndeshën me  rreze të zjarrta....”. Një tjetër kolos i letërsisë, Viktor Hygoi, do të qëndronte mbi figurën e Marko Boçarit. Ai do t’i  kushtonte vëmendjen më të madhe e plot dashuri në disa shkrime të tij. Për Hygoin, kryengritja  greke për pavarësi nuk ishte luftë vetëm e një populli. Njerëzit në krye të këtyre kryengritjeve do të ishin  edhe pjesë e varrmihësve të botës së vjetër absolutiste në Evropë, në Ballkan e kudo. I tillë për të kishte  qenë edhe Marko Boçari. Për herë të parë Hygoi  ngre lart figurën e heroit në vëllimin “Motive  orientale”, në poemën “Kokat e sarajit”. ?ygoi flet për Markon edhe në veprën e tij madhështore  “Të  mjerët”. Hygoi   e vendos Marko Boçarin në panteonin e heronjve më të mëdhenj të kohës së re, madje në radhët e para të  tyre. Nuk mund të lëmë pa përmendur edhe rilindësit. Për Jani Vreton, Marko Boçari mbetet në historinë  e  popullit shqiptar dhe atij grek, “Marko  Burri”.  Me pathos për këtë  figurë ka shkruar edhe arbëreshi  Odoaldo Velio,  si dhe poeti tjetër arbëresh Vincenso Stratigo, i cili ngazëllohej me Marko Boçarin, në  poemën  e tij “Unë jam Shqipëtar”. Personaliteti i  Marko Boçarit dhe mjaft heronjve të tjerë, lufta e tyre  për revolucionin grek, duhet të jenë sipas mendimit të tij, elementë stimulues në forcimin e miqësisë midis  popullit shqiptar dhe atij grek.