Historia e virusit H5N1 dhe ndikimet e tij

T gjith kemi dgjuar me s fundi pr Gripin e Shpendve, por shumica e njerzve jan shum pak t informuar rreth karakterit t rrezikut q pebn ai.Virusi i Gripit t Shpendve sht pjestar i familjes influenza, e cila prbhet nga 3 verietete kryesore;A,B dhe C. Kto variacione dallohen nga njri tjetri n baz t proteins M q prmbajn n kllfin e tyre. Esht pikrisht varieteti A q sht prgjegjs pr shumicn e epidemive gripale n njerz dhe shpend..Secili prej viruseve prmban nj ARN t prbr prej tet segmentesh.Kto segmente rishprndahen do her pas shumimit duke krijuar nj mjedis pjellor pr ndryshueshmri dhe evoluim.

Variacioni i tipit A t Influencs nnklasifikohet n baz t dy glikoproteinave t ndryshme q prmbahen n kllfin viral.E para sht hemaglutinina, e shnuar me H,ndrsa e dyta sht neuraminidaza e shnuar me N. Kemi gjithsej 16 lloje t ndryshme H dhe 8 lloje N. Si ilustrim panendemia e gripit t vitit 1918 ne Spanj u shkaktua nga H1N1.

Gripi i Shpendve dhe gripi i njerzve kan nj histori t ndrthurur dhe komplekse.T tre llojet e viruseve influenca q kan shkaktuar panendemi tek njerzit gjat shekullit t njzet duket se kan komponente gjenetik t huazuar nga viruset e shpendve.N 1918 H1N1 vrau 20-40 milion njerz n mbar botn. H2N2 I 1957-es dhe H3N2 I 1968-es ishin m pak agresive,por gjithsesi shkaktuan vdekjen e t paktn nj million njerzve.Sot n 2006 t gjith syt jan drejtuar nga H5N1,ose i ashtuquajturi Gripi i Shpendve.

Virusi Influenca A haset m shum tek zogjt e egr,duke u shprndar me shpejtsi me an t shkmbimit t mukusit ose fecesit,pa shkaktuar simptoma smundjeje ose ndordhje tek kta shpend. Por me t`u transmetuar tek shpendt e but si pula,rosa,pata apo gjeli i detit,virusi shprndahet n mnyr eksplozive duke shkaktuar vdekje n mas.N grupe t mdha shpezsh t mbyllura n hapsira t kufizuara virusi ka aftsi t psoj shndrrime n mnyr t shpejt,duke fituar njkohsisht edhe aftsin pr t`u hedhur n specie t tjera,vecanrisht derri i buts.Kta transmetues dytsor shndrrohen n kazan przjerrs pr t prftuar edhe m shum asortimente ,duke e rritur n maksimum mundsin pr infektimin e gjitarve t tjer,veanrisht njerzve.

Gripi i Shpendve H5N1 ka infektuar njerz dhe vazhdon te jet nj rrezik eminent.Ai u has pr her t par dhe u identifikua n hapsirat e egra t Afriks s Jugut m 1961.Gjat 4 dekadave n vazhdim ai u shprnda n mnyr natyrale n t gjith botn e shpendve,duke u rishfaqur n mnyr dramatike n pulari n vitin 2003. Epidemia ndodhi n tet shtete aziatike,Kamboxhia,Kina,Indonezia,Japonia,Laosi,Koreja e Jugut,Tajlanda dhe Vjetnami,duke shkaktuar ngordhjen e mbi njqind milion shpessh t but.Kjo epidemik u duk nn kontroll dri n Qershor t 2004-s kohe kur u rishfaq n katr prej vendeve te siprprmendur si dhe n Malajzi.

Prsa i prket njerzve gjendja paraqitet me pak dramatike. H5N1 pr her t par u pa t infektonte popullatn humane me 1997 n Hong-Kong. Gjithsej u dokumentuan 18 raste dhe 6 vdekje.U rishfaq zbeht n 2003 me dy raste duke shkaktuar nj vdekje, pr t shprthyer m von pastaj n Vjetnam,Tajland dhe Kamboxhia.Deri n Qershor 2005 u vun re gjithsej 100 raste me nj vdekshmri prej 54 %.Shumica e rasteve kishte t bnte me kontakt direkt me shpendin e smur. E ndrsa n kt fillim viti vdekjet u shtuan,virusi u pa t lvizte prdit e m shum m n perdim. Filloi n Turqi

pastaj me rradhe Greqi,Rumani, Franc etj.Me mijra shpes t infektuara u azgjesuan edhe n vendin ton. Fatmirsisht nuk kemi akoma nj rast t tille tek njerzit.

Dyqind vdekje nuk prbjn n vetvete nje panendemi njerzore.Duhen tri komponent q nj shfaqje e virusit t quhet panendemi.S pari nj organizm me virulenc t lart,s dyti mungesa e imunitetit n trupin e njeriut dhe s treti transmetimi i leht nga njeriu tek njeriu. N 1918 H1N1 I posedonte t treja kto veori. Pikrisht pr kt arsye u b shkak pr vdekjen e mbi 20 milion njerezve.H5N1 ka vetm dy te parat, t paktn deri n kto aste.

E megjithat shqetsimi sht i madh. Studimet tregojn nj ndryshueshmri t vazhdueshme t virusit duke e zgjeruar spektrumin e transmetimit edhe n specie t tjera si derri i bute, kali, macja, tigri, leopardi, balena dhe delfini.Veanrisht derri i but shikohet si katalizori kryesor i przierjes s tipeve tek virusi.M s fundi nj transmetim nga njeriu tek njeriu u dokumentua n Tajland ku fmija infektoi nnn dhe me pas tezen. Por virusi u mjaftua me kaq duke demostruar q nuk ka akoma kapacitetin e nevojshm pr t`u transmetuar nga njeriu tek njeriu n mnyr t pavarur.

Mundsia e diagnostikimit dhe menaxhimit t rasteve me H5N1 mbetet akoma jo e mjaftueshme edhe n vendet e zhvilluara.Pr t prmirsuar kt aspekt ne kemi nevoje pr nj vzhgim te imt q mbshtetet

n mundsit klinike, shkencore dhe teknologjike.Ne kemi nevoj pr m shum informacion dhe dije,si dhe pr njohjen m nga afr t gjendjes epidemiologjike t virusit n mnyr q t veprohet sa m shpejt pr parandalimin e shprndarjes s tij nga njeriu tek njeriu.Ai q na shqetson m shum sht fakti q H5N1 sht tashm rezistent ndaj dy prej katr medikamenteve t prdorura n e tilla raste.Duhet shtuar q prodhimi i medikamenteve efektive sht shum larg nevojave q mund t parashtoj nj epidemi globale.

Por kemi edhe lajme t mira;me 7 gusht 2005 Organizata Botrore e Shndetsis bri t ditur se provat e para pr nj vaksin njerzore t virusit kan dal me sukses.Megjithat OBSH la t kuptohej se ekzistenca e nj vaksin efektive nuk do t mund ta parandalonte nj panendemi botrore.Ndrkoh vaksina ka nevoj pr testime t tjera prpara se t tregtohet pr publikun dhe prodhimi dhe shprndarja n seri e saj mund t prbj nj problem me vete.

Menazhimi efektiv i Gripit t Shpendve krkon patjetr nj bashkpunim global,nj vzhgim t imtsishm si dhe nj pajisje adekuate me mjete diagnostikimi dhe medikamente.Ne kemi nevoj q t nxjerrim tabllon reale t H5N1 n mbar botn, t ndrmarrim krkime t avancuara shkencore n at drejtim duke ndar me njeri-tjetrin informacionin e nevojshm.Kjo do t na bnte m t gatshm pr t ndrhyr n rast nevoje. Ndoshta hapi i par n kt drejtim do t ishte survjimi me i mir i shpendve t but,rregullimi i mbarshtimit dhe lvizjes s tyre si dhe forcimi i rregullave dhe ligjeve n kt fush. Ndrsa prsa i prket njerezve nevojitet nj shkall m e lart vigjilence dhe dyshimi midis personalit mjeksor,studime n grup,vzhgimi me imtsi i kontakteve, prdorimi me vend i medikamenteve efektive si dhe krkime te vazhdueshme n fushn e vaksinave ndaj ktij virusi.

Transmetimi midis njerzve i Gripit t Shpendve mund t parashikohet fare leht,gj q e bn shum m t leht menaxhimin e situats.Neglizhenca dhe mfshtsia pr t vepruar mund t sjell nj gabim me prmasa historike.N botn e re,te zvogluar prdit e m tepr, H5N1 prbn nj rrezik shum kanoss dhe real. Megjithat masa fare elementare mund t parandalojn nj panendemi q mund t prsris fillimshekullin e kaluar.

*Universiteti i Yale-it SHBA, Departamenti i Kirurgjise Kardiotorasike