Jose Saramago: Kujtesa e popujve nuk zgjat

Si ndihet dikush q ka gjetur stilin e tij n t shkruar?

asti kur zbulon “zrin” tnd sht takimi me veten tnde. Q prej atij asti, sht e mundur q vepra mos t ket vler por t paktn sht origjinale, n kuptimin q un jam ajo q shkruaj. Arsyeja prse plqehet nj shkrimtar nga lexuesi sht pyetje q i duhet drejtuar lexuesit dhe jo shkrimtarit: “Pse ju plqen shkrimtari? Pr tematikn e tij? Pr mnyrn si i shtjellon ngjarjet? Pr karakterin q na shpalos nprmjet veprave? Pr far nga t gjitha kto?”

Sa rol luan pr ju, si shkrimtar, fakti q librat tuaj lexohen? Do vazhdonit t shkruanit nse librat tuaj nuk do t bliheshin?
Jo. Sigurisht m e rndsishme se fakti q shkruaj sht fakti q ekzistojn njerz t cilt m lexojn. Dhe akoma m e rndsishme sht se lexuesit i intereson m tepr si jam si njeri, duan t m njohin n do aspekt”.

Besoni se njerzve u intereson m tepr Saramago si njeri apo si shkrimtar?
Prfundimi q kam nxjerr nga t gjith librat q kam botuar deri m sot sht se ata zgjedhin m tepr Saramagon si njeri (e m pak at si shkrimtar); si njeri q ka gjetur kt mnyr pr t’u shprehur (t shkruarit). Me pak fjal, e mrekullueshmja n gjith kt shtje sht se ka nj lidhje prkujdesjeje me lexuesin tim.

Ju si lexues kshtu veproni? Shkrimtart q plqeni i vlersoni edhe si njerz?
Deri n astin q po flasim t paktn, jo. Sigurisht q i adhuroj dhe i respektoj. Por q t besoj tek nj shkrimtar ashtu si e ndjej se besojn tek un lexuesit e mi, kjo nuk m ka ndodhur kurr.

Nga shkrimtart q respektoni, m thoni, ka ndonj t cilin do t donit ta takonit nga afr, pr faktin se nprmjet personazheve t tij del n pah nj karakter t cilin do ta plqenit?
Ekzistojn disa, por nuk jan shum. Do kisha dashur t njihja nga afr Modenion, por na ndajn disa shekuj jet. Nga ana tjetr nuk e di n do kisha dashur t njoh e takoj Kafkn (edhe pse e vlersoj shum).

Nj shkrimtar humbet dika nga magjia e t lexuarit n astin kur bhet i famshm si i till?
Besoj se jo, edhe pse nuk do thosha se nj shkrimtar lexon n t njjtn mnyr si lexon nj lexues i thjesht. Do t thosha se sht nj lexues, i cili ka humbur pafajsin e tij, ndrsa lexuesi i rregullt e ruan prgjithmon at. Por nj shkrimtar mrekullohet nga gjra, t cilat nuk mund t mrekullojn nj lexues t zakonshm.

Pr ’arsye lexojn njerzit?
Nse gjykoj duke u nisur nga vetja ime, do t thosha se lexoj pr t kuptuar.
Pr t kuptuar far? Ktu prgjigja bhet pak e ndrlikuar. Thjesht dhe vetm q t kuptoj dhe t m kuptojn. Ekziston nj ndjesi e cila sht e prbashkt, edhe pr shkrimtarin edhe pr lexuesin. T paktn kshtu e perceptoj un. Prpara disa vitesh, kur m pyesnin prse shkruaja prgjigjesha me fjalt e Marksit: “Shkruaj q njerzit t m duan”. M von fillova t besoj se nuk isha dhe aq ambicioz. Ndrsa tani prgjigjem: “Shkruaj q t mund t kuptoj”, dhe kjo s’do t thot se kam arritur t kuptoj dika . Por t paktn jam prpjekur – dhe kjo pr mua do t thot gjithka.

Ekziston dika e cila nprmjet “aventurs” s mirkuptimit sht kthyer n siguri pr ju?
Jo. Besoj se, sa m shum q kalon koha njeriu kupton gjra t caktuara. Por n kt proces asgj nuk i jep t drejtn t pretendoj se kuptoi gjithka. Nuk ekziston asgj t ciln mund ta kuptojm plotsisht. E sigurt sht vetm prpjekja q bjm pr t arritur diku, nj prpjekje q nuk prfundon kurr. Kurr nuk ia dalim. Nuk ekziston qllimi, vetm nj prirje pr t mbrritur atje ku sht paracaktuar t shkojm. Mundet nj ast t besojm se mbrritm n fund t udhtimit ton, por t nesrmen shohim se rruga sht akoma e gjat, dhe kshtu ia nisim nj prpjekjeje tjetr. Nuk e kam fjaln pr shkencn dhe far ka arritur ajo, nuk e njoh q t mund t flas. E kam fjaln pr lidhjen q ka secili me mjedisin e tij – me t natyrshmen, njerzoren, politikn, historin. Secili prej nesh prbn nj sistem t ndjeshm t ngjizjes s gjrave, por asgj q t na bj t themi me bindje t plot “Kt e kuptova”. Ndoshta, mund t themi “E kuptova sot”. Pr t nesrmen askush nuk mund t jet i sigurt. E vetmja gj q mund t bjm sht t vazhdojm t prpiqemi.

A nuk sht e kot t prpiqemi t kuptojm, nse sado q prpiqemi nuk qenka e mundur t kuptojm? A nuk sht kjo q thoni nj mnyr mohimi i dijes? Prse msojm, a nuk msojm pr t zhdukur pasigurin?
Gjithka n jet sht nj Krkim, i cili duhet t bhet me dijeni t plot q ajo q krkojm edhe mund t mos gjendet kurr. S paku, un nuk e kam gjetur kurr.

Brenda mirkuptimit fshihet ajo ’ka njerzit quajn lumturi?
Un nuk do ta quaja lumturi, do ta quaja harmoni.

Nuk ekziston lumturia?
Pr sa m prket jam i lumtur me bashkshorten time, me shtpin time, me punn time. Nuk m mungon asgj, gzoj shndet t plot. Meqense lumturia sht egoiste si ndjenj, mua si kuptim m duket i kufizuar. N t kundrt, harmonia nuk sht.

far sht pr ju harmonia?
Harmonia sht t bhesh njsh me hapsirn, me vendin; t shohsh se si gjithkan e mban lidhur nj fije e padukshme. Jo se nuk ka prplasje dhe reagime, por edhe kur ka brenda tyre fshihet harmonia, fshihet nj lidhje.

Harmonia sht ajo q i bn disa vepra t mbijetojn n koh? Harmonia ndeshet me kohn dhe fiton?
Nuk e di... E vetmja gj q di t them (dhe nuk e di sa mund t’ju interesoj) sht se kjo fitore karshi kohs sht edhe ajo vet shtje kohe. Duhet t’i japim koh kohs. Sepse nse nuk e bjm ather asgj nuk mund t zgjas. Shpesh flasim shum pr nj shkrimtar, p.sh., Homerin ose Shekspirin, pa i njohur veprat e tyre. Un nuk mund t them me bindje t plot se far i reziston kohs. Kur nj dit planeti yn t shkatrrohet (gj q do t ndodh dikur, kjo sht e sigurt) gjithka do t shkatrrohet bashk me t: Kapela Sistina, veprat e Shekspirit, Iliada, Don Kishoti... S’do mbetet asgj, dhe ather asgj nuk do kujtoj kalimin ton n kt jet. Imagjinoni astin kur toka t resht s ekzistuari sepse Dielli dhe galaksit e tjera do shuhen, raca njerzore do zhduket: at ast, gjith ka shpikn apo imagjinuan njerzit nuk do t ekzistoj m; dhe fardo q mbetet n koh prej nesh edhe ajo do t shkatrrohet. Asgj n Gjithsi nuk do dshmoj se dikur ekzistuam.

Kuptoj ato q thoni, por far sht (n prmasat njerzore) ajo q arrin t mbijetoj n koh?
Me kt logjik ndoshta nj vepr letrare apo poetike mund t rezistoj m tepr, n varsi t harmonis q fsheh brenda vetes dhe interesit t treguar prej lexuesit. Por ekzistojn dhe raste kur nj vepr pritet mir pr nj periudh t caktuar e m pas njerzit e harrojn, dhe sht sikur ta prpij errsira.
do vepr, me fjal t tjera, ka edhe ngritjen dhe rnien e saj. P.sh., veprat e mia pr momentin qarkullojn n mbar botn: mos do ndodh kshtu gjithmon? Sigurisht q jo. Do vij nj moment q s’do jem asgj m shum se nj shkrimtar m tepr, ndr mijra t tjer. N kt moment ekzistojn shum lexues q interesohen pr kt q bj un. Ka mundsi q mbas 50-100 vitesh t mos ket m asnj prej tyre.

Si ndiheni prball nj profecie t till?
Edhe kjo sht nj lloj vdekjeje. sht ajo pr t ciln ju fola m par: q un dikur shkruaja sepse nuk doja t vdisja. sht e mrekullueshme far nxit nj vepr, ky iluzion q nj vepr mund t duroj n koh. Mund t ndodh pr pak koh, por kjo mjafton t na prkdhel sadopak. “E prjetshmja” s’sht vese nocion.

A ju shkuar ndonjher ndrmend ideja se si shkrimtar do jetoni edhe pas vdekjes biologjike?
Ajo far do t pasoj vdekjen time biologjike nuk ka se si t m shqetsoj. Q nga asti q un do rresht s qeni, far rndsie do ket nse do vazhdojn t lexohen apo jo librat e mi, apo do jet gjall interesi i lexuesve pr to? Pr mua gjrat jan krejt t thjeshta: prderisa dikush sht artist (shkrimtar, piktor, apo muzikant), ajo q e shqetson sht se si t bj punn e tij; m pas n astin kur vdes mbetet vepra e tij, kjo sht e sigurt. Vetm se un nuk mund t bj asgj q njerzit t vazhdojn t m lexojn, pra nuk sht n dorn time. Interesi i lexuesit nuk sht as prfundimtar, as statik, por n ndryshim e sipr. Si t gjitha gjrat n bot fundja.

Shum vet mendojn se pr artistin, arti sht nj lloj profecie drejt pavdeksis.
Pavdeksia nuk ekziston as si ide. Ndaj e vetmja gj q besoj sht se, pr sa koh dikush sht gjall duhet t bj punn e tij sa m mir t mundet, si mundet. Pr at q vjen m pas, sido q t ndodh, nuk mund t bjm asgj.

A e keni pyetur ndonjher veten prse ka nj fund?
Sepse gjithmon duhet t ket nj fund q udhtimi t jet sa m interesant. Interesi rritet m tepr nga krcnimi i “nj fundi”.

Prjetsia nuk do t ishte interesante?
Mund t imagjinosh dika q sht e prjetshme? Kush mund t m thot far sht prjetsia? Gjithashtu mendoj se sht aq e madhe nevoja e njeriut pr ndryshim, sa nuk do t mund ta duronte prjetsin, pra nj gjendje pa fund. N nj rast t till njerzit do pyesnin veten: “Kur t ndryshoj dika, un do mbetem gjithmon ktu?”. Njeriu ka kaq shum nevoj pr ndryshim, sa edhe vdekja bhet e pranueshme prpara ksaj nevoje. Ndaj vdekja sht dhe ajo nj nevoj.

Ather si sht e mundur q besimet fetare “shesin” duke shkelur nj dshmi t till? A mundet prjetsia t zhduk interesin pr t jetuar?
Thell-thell askush nuk do t vdes. Nse dikush i afrohet njeriut dhe i ofron jetn e prjetshme, ai do pranoj edhe pse nuk ia ka iden se si sht ajo. Por nuk bhet fjal vetm pr jetn e prjetshme. Besimet fetare u premtojn edhe lumturi njerzve q nuk kan mbshtetje tjetr, q nuk shpresojn n asgj, q nuk kan far t’u ofroj tjetr jeta. Vjen dikush dhe u premton dika prtej, u thot se ajo q po jetojn nuk sht gj tjetr vese nj paraprgatitje pr jetn e prjetshme.

Sigurisht q jo t gjitha fet veprojn kshtu.
E drejt kjo q thua. Budizmi p.sh., nuk premton asgj, n kundrshtim me krishterimin apo islamin. Dikur njerzit besonin se Zoti jeton n qiell. Por qielli nuk ekziston. Nuk sht asgj m shum se nj shtrirje e hapsirs n pafundsi… Ather ku sht Zoti?
Pyetje t tilla bjn q fet t humbasin pushtetin e tyre (si Krishterimi p.sh., i cili dit mbas dite ushtron gjithnj e m pak ndikim. Ndikimi i Paps sot sht m tepr politik sesa fetar). Si rrjedhim, lindin gjithnj e m tepr degzime t fes q gnjejn njerzit t cilt i pranojn t shtyr nga nevoja t besojn diku. Por, n vend q t besojn n dika q sht njerzore (p.sh. ato q kan lidhje me tokn) i mbshtesin t gjitha shpresat e tyre n nj jet t prtejme. Si prfundim, nuk sht gj e madhe t gnjesh njerzit.

A nuk sht e uditshme q vazhdoni t besoni n dika q t shumt e mendojn t vdekur prgjithmon? Kam parasysh besimin tuaj n komunizm.
T prpiqemi t’i shohim gjrat pak m qart. T marrim Krishterimin: Jezusi kurr nuk e paraqiti “gjyqin e shenjt” si faktik, por kjo ekzistoi. Marksi kurr nuk deklaroi se do t ket komunizm, por edhe ai ekzistoi. Gjrat nuk duhen ngatrruar. N baz t besimit tim ideologjiko-politik, pr shembull, un pr kishn jam nj heretik. Do ju jap nj shembull q t kuptoni m mir se ’dua t them. Deri n 1974 kur ndodhi revolucioni, nuk i lejohej askujt t vizitonte Bashkimin Sovjetik apo shtete t tjera me regjime komuniste. M pas gjrat ndryshuan. Hera e par q un vizitova Bashkimin Sovjetik ishte n vitin 1989, pra 15 vite m von. ’dua t them me kt? Nuk i nxita gjrat. Bashkimi Sovjetik nuk ishte kurr shteti im ideal. Sepse e ndjeja gjithmon se askush nuk mund t imponoj lumturin, prtej nevojs s njerzve pr t qen t lumtur.

Pse u rrzua socializmi ekzistues?
Besoj, pa mundur t them se jam i sigurt, se nj nga shkaqet q uan n rnien e asaj q u quajt socializm apo komunizm -prve kaosit ekonomik dhe voness n planin teknologjik - ishte fakti q njerzit nuk kishin asnj form pjesmarrjeje n jetn politike t vendit. Nuk kishte asnj kuptim t merrnin pjes, sepse, sido q t ishte, forca politike (partia) u garantonte gjithka: “Ngadal, do t bjm ne gjithka! Mos u shqetsoni, do merret partia!”. Por kur qytetart nuk marrin pjes n jetn e vendit t tyre, kur nuk kan ’bjn tjetr ve t votojn dhe t kthehen n shtpit e tyre, pr mua nuk ka ndryshim nse ktu flitet pr komunizm apo kapitalizm. sht gabim t mos prfshihet qytetari.

Besoni vrtet se socializmi sht sistemi politik m i mir?
Si sistem, personalisht besoj se, vetm socializmi mundet t siguroj njfar ekuilibri, mundet ta bj jetn m kuptimplot. Edhe pse nuk jam dakord me gjith ka ndodhi n at drejtim, deri m sot, prsri ishte mir. As nuk jam dakord me at ka thon disa, q gjith ka ndodhi ishte nj gabim fatal, m tepr se nj gabim madje. U bn krime, por jo vetm krime – si po prpiqen t na bindin aktualisht. Sidoqoft, nse nesr do prpiqemi t ndrtojm nj ekonomi dhe shoqri q do marr parasysh se njerzit jan t barabart ndrmjet tyre, pra, nse nj dit ndodh kjo (shpresoj t ndodh edhe pse un nuk do jem gjall) nuk duhen harruar gjith gabimet q u bn deri m sot, as krimet q ndodhn. Sepse, nse ndodh prsri e njjta e keqe, ather nuk ia vlen t prpiqemi prsri.

far e bn njeriun t harroj, t mos msoj nga gabimet e s kaluars?
Dikush, dikur, tha “Kujtesa e popujve sht jetshkurtr”. Kishte t drejt, n t vrtet nuk sht e vshtir ta kuptojm kt. Nse njerzit do ishin t prjetshm, nse brezat nuk do ndrroheshin, nse brezi i vetm q do mbetej n siprfaqe t toks do ishte brezi yn, nuk do t mund t harronim kt q jetuam. Por hert a von t gjith do ikim nga kjo jet, t tjer do vijn q nuk do ken jetuar asgj nga kto q ne prjetuam dhe s’do t’u interesoj aspak pr to. “’u b, u b” thon gjithmon brezat pasardhs. Q nnkupton se nuk sht kujtesa e popujve q nuk zgjat; ajo q luan rol sht kujtesa e secilit individualisht. Un kam ruajtur n kujtes 50 vjet fashizm n Portugali. Nipi im 15 vjear nuk mund t kujtoj (sado q t’ia them un) q ndodhi kjo apo ajo. Kur dika nuk ka t bj me jetn tnde, nuk ke arsye prse ta kujtosh. Ai do ruaj t tjera kujtime.
N 1968 shihej qart se do ndodhnin ndryshime. 30 vite m von far ndodhi? Gjith ato fjal, mbledhje, ku humbn? Rinia e athershme ka gj t prbashkt me rinin e sotme? Asgj. Por kjo nuk sht m e keqja. E keqja sht se 30 vite m von reshtn s ekzistuari revolucionart. Pr far revoltohet sot rinia? Sot t rinjt e Majit 1968 jan
prindr…

far sht revolucioni pr ju?
Thell-thell nj revolucion sht nj “Jo” q i kundrvihet nj “po”-je. Nj refuzim i asaj rutine q prbn nj status quo; mospranim i asaj “po”-je q n t vrtet mbetet vendnumro. T gjitha kto udhheqin n nj revolucion i cili ulret: “Jo, kjo duhet ndryshuar!”. Por, hap pas hapi, nj Jo shndrrohet n nj po t re. T paktn deri m sot kshtu ndodhte, dhe mendoj se sht e pashmangshme. Revolucioni yn, edhe pse i prmasave t vogla, arriti t rrzonte nj sistem t degjeneruar, diktaturn portugeze, e cila zgjati pothuajse 50 vite. Besoj se n ato aste, n ato dit, ato jav, ato muaj, nuk ekzistonte popull m i revoltuar se ai portugez. Populli ishte derdhur rrugve dhe bri gjithka q duhej t bnte q revolucioni t kishte rezultat. far ka mbetur sot nga gjitha kto? Politika ushtrohet si profesion. Njerzit kan reshtur s interesuari. Secili shikon veten e tij. Gjendja ka ndryshuar kaq shum sa t bn t pyessh veten: “Mos ndoshta bhet fjal pr nj popull tjetr?”. Jo, biologjikisht dhe gjenetikisht populli sht i njjt. Por far sht populli?
Dikur njerzit dshironin t bnin gjra – sot e vetmja gj q u intereson sht Evropa e Bashkuar. Dikur ekzistonte nj gabim, nuk ishte e mundur q askush t mos besonte diku – sot e vetmja gj q na intereson sht e sotmja. Pr shembull askush nuk do t’ia dij e nuk e vret mendjen pr t ardhmen e ktij planeti: far bjm prve faktit q e shfrytzojm vazhdimisht pr gjithka? A na interesojn ndopak brezat q do pasojn? far sht njeriu nse nuk mendon pr fmijt e tij?

Mendoni se gjendja e tanishme na udhheq drejt nj revolucioni t ri?
Po, e besoj, edhe pse bhet propagand pr t na bindur pr t kundrtn. Por kot prpiqen. Sepse n shpirtin njerzor nuk do resht s ekzistuari ajo q ju thash m par, dshira pr ndryshim. Njeriu nuk fillon t mendoj, vese n momentin q prballet me problemin. Por n astin q njeriu fillon t mendoj ka filluar dhe procesi i ndryshimit. E vrteta sht se po futemi n nj shekull ndryshimesh t mdha. Afrika sht prpara syve tan dhe evropiant hiqen sikur nuk e shohin. Nuk e di, ndoshta edhe gabohem (sikur t gabohesha!) por mendoj se Afrika do jet kontinenti i prplasjeve t mdha t shekullit XXI. Ndrkoh do gj rreth nesh sht gati t shprthej dhe ne, e vetmja gj q bjm, sht t prpiqemi t’i arnojm. Paaftsia q ekziston n kt moment n nivelin politik sht vrastare. Merrni si shembull Evropn e sotme, Evropn e mrekullive: far ndodh sot n zemr t saj, far ndodh sot n Ballkan? Nj luft e cila nuk i intereson askujt se si do prfundoj, dhe e len t ndodh. Kto jan kundrshti t mdha. Nga njra an ka bashkpunim, nga ana tjetr prarje. Shtetet kan filluar ndrkoh t prahen.

Mnyrn e shikimit t bots e trashguat nga prindrit? ’rol luajtn ata? Dua t them, nga e ka prejardhjen mendimi yt?
Sinqerisht nuk ka t bj dhe aq, sepse n rastin tim prindrit e mi, t cilt ishin njerz t thjesht, nuk ndikuan. Nna ishte krejtsisht analfabete, kurse babai dinte pak lexim dhe vetm kaq.
Im at ishte polic rendi kurse nna nuk punonte. M par merreshin me bujqsi, ashtu si gjyshrit e mi. Vij nga nj familje e thjesht ku shumica ishin analfabet, njerz q merreshin me bujqsi dhe mbarshtimin e bagtis. Asgj nuk paralajmronte se nga kjo familje do dilte nj shkrimtar.

Nuk ekzistonte nj dshmi e fort n familjen tuaj, q ju preku?
Nse ndikoi dikush, ishin gjyshrit e mi nga ana e nns, t cilt merreshin me rritjen e derrave. Do ju prmend dy histori t cilat besoj se ndikuan n jetn time. E para, kur q t mos ngordhte nga t ftohtt nj derrkuc, gjyshi e mori dhe e mbajti gjith natn n krevatin e tij. E dyta, kur gjyshi u smur dhe i duhej t shkonte n Lisbon t kurohej doli n kopsht dhe prqafoi nj nga pemt q ishin aty. Kto ngjarje t pashpjegueshme lan mbresa brenda meje.

Duke menduar se n nj moment do t vdisni, pr far do t’ju vinte keq q s’do t shihnit m?
Sa pr fillim do m kushtonte shum ndarja nga bashkshortja ime, por e di se ka edhe gjra t tjera. Pr shembull kam ndjesin se riprsriten n mua gjra q kan ndodhur m par dhe q m solln deri ktu – sigurisht n mnyr tjetr. Kto pem q kam n kopsht, si kujdesem pr to dhe i prek, sht sikur ta bja me t njjtn mnyr q e bnte dhe gjyshi im.

Keni frik nga vdekja?
Jo, nuk e kam frik. Ka pasur aste q vuajta me iden e vdekjes, kur rreth mosh 17-18-vjeare kuptova pr her t par se n nj moment t caktuar t gjith vdesim. Kur dikush sht i vogl dhe bn pyetje rreth vdekjes, besoj se e bn thjesht pr kureshtje. Nj 4-5-vjear nuk mund t dij, nuk mund t msoj, nuk arrin ta kuptoj vdekjen.

Kush sht pr ju ndryshimi mes t vrtets dhe imagjinats?
Imagjinata nuk mund t ekzistoj jasht kontureve t s vrtets, nuk sht e vetekzistueshme. Duhet t ket dika q ta ushqej. Dhe ajo q e ushqen sht e prekshmja, e vrteta, realja. Kur dikush deklaron se jeton jasht realitetit, dikush duhet ta pyes: “Dhe ku jetonkeni?”; besoj se nuk do dinte si t prgjigjej. Bhet fjal gjithmon pr njerz q i kan mendt n vend, sepse menduria sht dika tjetr.

ndrroni?
Si t gjith njerzit.

Ju falnderoj shum.
Gjithashtu. Dua t’ju them dika q rrallher e them dhe q nuk ka si qllim t’ju prkdhel: Kur ju pash t hynit n shtpi thash me vete: “Ja dhe gjysm ore e kot n jetn time” . Kam folur me mijra gazetar deri m sot. Tashm m lodhin intervistat. Dhe ju, m lodht sapo ju pash. Por sa m shum kalonte ora ndjeva interes n kt bised. Tani mund t’ju siguroj se nuk humba koh me ju. Faleminderit.
Edhe nj her faleminderit

Prktheu: Dritan Mesuli