Kafka dhe perkthimtaria

Termin Geier perkthyesi e jep huta qe eshte i pasakte. E sbehet fjale per nje shkarje qe mund te falet a gafe qe kalohet me nje shqyerje buzesh. Perkundrazi fjala eshte per nje pasaktesi qe neutralizon elementet thelbesore te tregimit duke bllokuar edhe vete te kuptuarit e tij.

Prej ditesh lexuesi shqipfoles ka ne dore Franz Kafka ndash vepra e plote ne proze te shkurter. Duke e pase lexuar me se nje here jo vetem ne gjermanisht prozen e Kafka-s botimin shqip e nisa nga teksti shoqerues i perkthyesit me idene se do te gjeja sic ndodh me botimin e Kafka-s ne gjuhe te tjera nje paraqitje te kritereve dhe metodes perkthimore dhe veshtiresite e sipermarrjes. Por ne botimin shqip sgjeta asgje te tille perkundrazi hasa nje eufori te thekshme qe kulmon ne pohimin se Kafka seshte i veshtire pasi fraza e tij eshte e perpikte struktura e fjalise e kthjellet metalike leksiku pa ekuivoke as dialektor as zhargonal as arkaik stili i tij i ftohte klinik dhe se saktesia perkthehet vetem me saktesi perben parimin qe lipset ndjekur ne rastin e prozes se tij sipas perkthyesit i vetmi problem qe has ky parim eshte mungesa e nje shqipeje administrative te konsoliduar...

Ky kuader me trazoi ate pjese te qenies ku struken pervojat qe kam pasur ne labirintet kafkiane. E jo vetem kaq kur u hodha te proza kafkiane perkthimi me la nje shije deshperimisht te hidhur e kundert me cka premtonte vete perkthyesi dhe kjo per nje varg arsyesh qe do te shtroj ne vijim.

1. Demagogjia e perkthyesit

Le ta veshtrojme nje cast si te mireqene kuadrin e ofruar nga perkthyesi dhe idene se saktesia perkthehet vetem me saktesi perben vertet parimin qe lipset ndjekur ne perkthimin e prozes se Kafka-s. Lexuar sipas kesaj perspektive perkthimi shfaqet egersisht zhgenjyes. Kete parim perkthyesi thjesht sa e pohon se zbaton perkthimi i tij qendron larg saktesise qe do te thote se gjendemi perpara nje demagogjie.

Le te marrim p.sh. Der Geier ndash nje tregim i shkurter ku spikat nje pjese e mire e tipareve te rrefimtarise kafkiane.

Termin Geier perkthyesi e jep huta qe eshte i pasakte. E sbehet fjale per nje shkarje qe mund te falet a gafe qe kalohet me nje shqyerje buzesh. Perkundrazi fjala eshte per nje pasaktesi qe neutralizon elementet thelbesore te tregimit duke bllokuar edhe vete te kuptuarit e tij.

Tregimi ndjek nje shtrirje dialektike ndonese fare i shkurter ai jepet i strukturuar ne tri pjese pjesa e pare shtrihet nga fillimi deri tek pyetja e pare qe i panjohuri i drejton rrefimtarit pjesa e dyte eshte dialogu mes tyre dhe pjesa e trete gjithe sa mbetet. Jemi para nje tipari te rrefimtarise kafkiane trefishesise. Perpos organizimit strukturor Kafka aktivizon nje retorike te trefishte retoriken imazhive ate poetike dhe retoriken e makthit. Permendja e lloji te shpendit i pergjigjet perpikmerisht kesaj trefishesie.

1. Pasaktesia ne perkthimin e termit Geier tjeterson retoriken imazhive qe Kafka na e jep ne pjesen e pare dhe te fundit permes disa penelatave te shpejta te sjelljes se shpendit. Arsyeja eshte e thjeshte huta e mesyn prene me kthetra si hutini dhe sqepin nuk e perdor kurre ne fluturim por vetem kur ulet ne toke ndersa ne tregim shpendi e mesyn rrefimtarin me sqep e ne fluturim me pas ndryshe nga imazhi qe huta ka ne kulturen shqiptare mjaft te kujtojme se huta qendron ne rrenje te foljes hutohem a epitetit hutaq ne tregim shpendi sna jepet hutaq por hetues jo i trashe por i mprehte sa eshte ne gjendje te kuptoje edhe gjuhen e njerezve jo i ngathet por i shpejte dhe i sakte. Madje Kafka e jep versuljen e shpendit me nje penelate emblematike und stieszlig dann wie ein Speerwerfer den Schnabel durch meinen Mund tief in mich ndash penelate qe jepet e pastaj u leshua si nje ushte e vertitur me sqepin perpara neper gojen time thelle ne brendesi. Kjo fraze seshte thjesht e pasakte por paradoksale dhe krijon hendek jo te vogel sa i perket te kuptuarit eshte paradoksale sepse sic vura ne dukje me lart huta se mesyn prene me sqep por me kthetra arsye per te cilen smund ti mbaje krahet mbyllur smund te marre trajten e ushtes krijon hendek ne te kuptuar pasi le shteg per mistifikime sa lexuesi pyet veten kush e vertiti ushten ndash Teksa i le shteg mistifikimit pasaktesia jo vetem i le vend keqinterpretimit por neutralizon edhe dy retorikat e tjera. Thashe pasaktesia pasi Kafka eshte i sakte thote se Speerwerfer-i hedhesi i shtizes shtizari eshte shpendi dhe shtiza eshte sqepi i tij i mprehte und stieszlig dann wie ein Speerwerfer den Schnabel durch meinen Mund tief in mich ndash dhe me pas si nje shtizar e nguli sqepin mespermes gojes thelle brenda meje.

2. Kjo pasaktesi neutralizon retoriken poetike. Tregimi eshte parabole e legjendes prometeike klima e legjendares ndihet qysh ne fjaline hapese tek aktivizimi i pavetorit es me te cilin nis rrefimi qe ketu seshte pavetor gramatikor si tek es regnet bie shi por sintaksor funksionon si paraqitje formale duke i paraprire subjektit te njemendte cka ne shqip i pergjigjet formes na ish. Nese do niste me subjektin e njemendte Ein Geier hackte in meine Fuumlszlige ndash Nje shkabe cukiste te kembet e mia ndash tregimi do zhvishej nga klima e legjendes. Sakaq ne tregim rrefimtari simbolizon Prometeun i panjohuri Herkulin dhe Geier shpendin torturues. E ketu cdokush e ka te qarte se shpendi i legjendes se njohur seshte huta por shkaba madje per arsyet qe permendem me lart ne kulturen shqiptare huta seshte as shpend epik sic shfaqet p. sh. sokoli a fajkoi ndash sic e jep Agron Tufa i cili i meshon me teper agresivitetit te shpendit duke qene kesisoj shume here me i sakte sesa perkthyesi ne fjale ndash dhe jo me mitik si shkaba zhgabonja a shqiponja cka do te thote se jemi perpara nje pasaktesie trashanike. Por retorika poetike smbaron me kaq ne kete tregim paradigma prometeike kalon neper te njejtin filter emblematik qe Goethe aktivizon te Fausti ku shkaba seshte ndeshkim hyjnor por pjese e ekzistences njerezore Houmlrauf mit deinem Gram zu spielen/Der wie ein Geier dir am Leben friszligt ndash Jepu fund lojerave me tenden brenge/Qe bash si shkabe jetesen te zhagmit. Per kete arsye ne tregim vemendja perqendrohet jo tek heroi por tek shkaba cka jepet qysh ne fjaline hapese permes te ciles Kafka na jep gjithnje personazhin kryesor. Sakaq duke kaluar neper te njejtin filter paradigma prometeike zhvendoset ne nje topos te ri ne trevat shkembore te ekzistences se njeriut ne Kaukazin e psikes njerezore.

3. Pasaktesia ne fjale neutralizon retoriken e makthit ndonese te mevetesishme ne nje veshtrim te percipte te tre retorikat shfaqen organikisht te nderlidhura ne planin e rrefimit si nje i tere. Qe do te thote se cenimi i njeres retorike ndikon drejtpersedrejti tek retorikat e tjera. Keshtu neutralizimi i dy retorikave te mesiperme le shteg per ta veshtruar rrefimin si nje parodizim te paradigmes prometeike ku ne vend te shkabes kemi huten qe si zhagmit heroit melcine filtrin e jetes por kembet pjesen me te ulet te trupit e ne vend te shpetimit kemi fundin tragjik te heroit pasi Herkuli ndryshe nga sa verejme te paradigma prometeike sishte nisur per te cliruar Prometeun gjendet rastesisht aty per kete arsye se kishte marre dyfekun me vete... Ky veshtrim krejt i gabuar tregon qarte simbiologjine e tri retorikave dhe se cenimi i njeres prej tyre ndikon drejtpersedrejti jo vetem tek te tjerat por edhe tek te kuptuarit e tregimit. Ne tregim elementet qe prekem sjane parodizues por pjese te retorikes se makthit. Njelloj si tek Strofulla edhe ne kete tregim makthi e zhagmit rrefimtarin permes versuljesh nga siper e nga poshte. Ky makth shtrihet sipas dialektikes se tregimit nis me zhagmitjen e cizmeve dhe corapeve me pas te kembeve cka shenjon natyrshmerine e frikshme te pershkallezimit te makthit qe shtrihet nga perjashtesia tek permasa biologjike e njeriut per te depertuar ne fund thelle shtresave te tij tief in mich ndash thelle brenda meje qe do te thote se perpos permases biologjike kembet shenjojne edhe permasen ekzistenciale te njeriut jane pike-takim i tij me siperfaqen e tokes Fuszligboden me konkretesine e botes qendroj me kembe ne toke jane pikembeshtetja dhe pikesiguria e tij mbi toke gjymtyret qe e sigurojne duke i siguruar levizjen endjen ne kerkim te sigurise dhe shpetimin ikjen sa me larg pasigurise rrezikut vdekjes cka rrefimtari na e jep qartas kur i thote te panjohurit se eshte krejt i pafuqishem per te mbrojtur veten Ich bin ja wehrlos per aq sa eshte i paralizuar i privuar nga levizja sepse shkaba i ka zhagmitur kembet Nun sind sie die Fuumlszlige schon fast zerrissen imazh qe rreh te perftoje mberthimin e Prometeut pas shkembit krh. lajmi i preu kembet e paralizoi e bllokoi e ngriu ne vend.

Fundi i tregimit shfaqet emblematikisht alla Kafka ku tri retorikat shkrihen ne nje fijezim textus te vetem duke na shpalosur qartas tekniken e njohur rrefimtare te Kafka-s sic ndodh ne nje pjese te mire te rrefimtarise se tij edhe ne kete tregim Kafka shkruan nga brenda mendjes se personazhit nderkohe qe syri retrospektiv dhe zeri introspektiv pikerisht ai sy qe sheh gjithcka dhe ai ze qe na rrefen gjithcka eshte vete autori. Krahas zhvendosjes se drames ne nje topos te ri kalimi i paradigmes prometeike ne filtrin e lartpermendur sjell edhe nje ndryshim thelbesor sa i perket fatit te heroit. Si tek paradigma prometeike edhe ne kete tregim heroi ne fund clirohet fuumlhlte ich befreit ndash ndjeva i cliruar ndash qe ne perkthimin shqip jepet ndjeva i lehtesuar cka neutralizon dhe bllokon paq te kuptuarit e skenes ne vecanti dhe te tregimit ne pergjithesi porse fjala eshte per nje clirim qe ndryshon thelbesisht nga clirimi herkulian. Duke mos qene pjese e jashtme nje ndeshkim hyjnor por e brendshme pjese e ekzistences njerezore e vetmja rruge clirimi eshte vdekja ku skena mbyllese na shfaqet sa emblematike po aq edhe simptomatike duke brejtur ekzistencen e njeriut makthi bren edhe ekzistencen e vet pasi jo vetem organikisht por edhe ontologjikisht ekzistenca e tij qendron e lidhur me ekzistencen e njeriut prej nga skena mbyllese eshte lehtesisht e kapshme duke vrare njeriun makthi vret edhe veten fundi i njeriut jo vetem e zhvesh makthin nga arsyeja per te ekzistuar por edhe nga nje themel ontologjik cka shenon sa natyrshem aq edhe pashmangshem unrettbar thote rrefimtari pa asnje rruge shpetimi edhe fundin e tij.

Sidoqofte ndonese ofron nje ide te qarte rreth kuptimesise qe ka humbur dhe pakuptimesise qe ka fituar ky tregim i Kafka-s ne perkthimin shqip tabloja e mesiperme mbetet e paplote pasi shedh drite rreth prozes kafkiane as rreth faktit nese sipermarrja per ta sjelle ne nje gjuhe tjeter eshte apo jo nje te veshtire ne kete pike kjo tablo sofron asgje pasaktesite e verejtura jane thjesht trashanike jo rrjedhoje e natyres komplekse te gjuhes arsye per te cilen shume-shume mund te vene ne dyshim njohurite ne gjermanisht te perkthyesit. Me pas perjashto fjaline e parafundit ky tregim i pergjigjet kuadrit te ofruar nga perkthyesi cka nga njera ane e ben demagogjine e tij trazuese ndersa nga ana tjeter ndash ndonese ska rendesine e prozave te shtrira dhe gjuha e tij ndryshon rrenjesisht nga e ketyre te fundit ndash le te hapur gjasen se ndoshta ky kuader i pergjigjet tere prozes se Kafka-s. Kendejmi lind nevoja e anashkalimit te demagogjise se perkthyesit dhe veshtrimit te kuadrit te tij jo si te mireqene por sic eshte per ta vendosur prozen e Kafka-s perballe perkthimtarise.