Kinema & komunizëm

Një histori tjetër evropiane: industria kinematografike dhe protagonistët e saj në Ballkanin e viteve 70 dhe deri sot, ka qenë titulli i projektit ku ka bashkëpunuar revista Përpjekja me Observatorin e Ballkanit, me seli në Rovereto të Italisë.

Nj histori tjetr evropiane: industria kinematografike dhe protagonistt e saj n Ballkanin e viteve ‘70 dhe deri sot, ka qen titulli i projektit ku ka bashkpunuar revista “Prpjekja” me “Observatorin e Ballkanit”, me seli n Rovereto t Italis. Qllimi i ktij projekti ishte t’i ofronte opinionit publik italian, por edhe atij evropian, analiza, reportazhe, dokumentar pr realitetin socio-kulturor n Ballkan. N fakt, sipas revists “Prpjekja”, n veanti projekti pr kineman ballkanike sht i financuar nga Fondacione Cassa di Riparmio di Trento e Rovereto, nj ent i themeluar n vitin 1992, q me donacionet e tij ndihmon studimet n fushn e shkencs, teknologjis, aktivitete kulturore etj. Projekti q prezantohet n numrin 25 t revists “Prpjekja”, lidhet me vshtrimin mbi kinemat ballkanike, zhvillimet dhe transformimet e kinemas jugosllave, bullgare dhe asaj shqiptare n periudhat para dhe pas ndryshimeve t mdha politike t fundviteve ‘80 dhe viteve ‘90. Na sqarohet n prezantimin e ktij projekti, se kta nuk pretendojn t jen nj histori e kinemas, nj trajtim shterues i problematik s ka pasur kinemaja. M posht po botojm nj pjes t intervistave, kujtimeve dhe prshtypjeve t protagonistve t kinemas s soc-realizmit, mbi t ciln sht mbshtetur dhe projekti, drejtuar nga Artan Puto dhe Eldon Gjikaj. Ata shpjegojn n pjesn hyrse se metodologjia e tyre sht ajo q n shkencat shoqrore konsiderohet si metoda e oral history (historis gojore). Por, ashtu si kishte qllimin projekti, por edhe pr pjesn e rrfimit t asaj historie q nuk sht thn ndonjher nga kineastt tan; a mund t zbulohet vrtet dhe a mund t kuptohet realisht pse patm kineman aq t indoktrinuar!? M posht kemi shkputur disa fragmente nga intervistat me protagonistt apo kineastt q patn prodhimtarin m t madhe n ish-Kinostudio. Por a marrim realitetin soc-realist nga kto? N projektin ballkanik duket se nuk sht ky synimi, por thjesht panorama, ndrsa pr shqiptart mbetet ende e parrfyer diktatura, indoktrinimi nga propaganda komuniste, duke i shplar trut edhe artistve, n t kundrt mund t thon (sh)prdorim talenti.

Ideologjizimi dhe masivizimi i kinemas

...Gjat periudhs s socializmit n Kinostudio punonin rreth 700 veta.

N personelin e saj prfshiheshin specialist t sektorve t ndryshm t industris kinematografike, skenarist, redaksia e filmit artistik, redaksia e filmit dokumentar, regjisort e filmave artistik, regjisort e filmave dokumentar, redaksia e filmit vizatimor etj. N krye t t gjithve qndronte "udhheqsi artistik" i Kinostudios.

...Shoqria shqiptare e asaj kohe ishte shum e organizuar, Kinostudio ishte nj ndrmarrje shum e centralizuar, ishte vendi ku ishte prqendruar i gjith prodhimi i filmave dhe drejtohej n mnyr t planifikuar. N kt institucion ishin redaksia e skenarve, kshtu quhej, si ishte edhe redaksia e regjisorve, t gjith skenaristt q punonin aty ishin t detyruar t shkruanin nga nj skenar n vit dhe pastaj t redaktonin edhe dy skenar t tjer. Ata drejtoheshin nga nj "udhheqs artistik", kshtu quhej drejtuesi i tyre, i cili drejtonte skenaristt, regjisort dhe ishte i ngarkuar pr administrimin "artistik" t filmave q prodhoheshin, ky drejtues artistik ishte n kontakt me drejtorin e prgjithshm (t Kinostudios), natyrisht edhe me komitetin e partis t rajonit, nga ku merreshin direktiva, d.m.th. do gj ishte e organizuar.

(Artan Minarolli, regjisor dhe drejtor i Arkivit Shtetror t Filmit).

N at koh regjisort e Kinostudios ndaheshin n tri kategori. Kategoria prcaktonte rrogn dhe tregonte shkalln e kualifikimit. M t rinjt ishin n kategorin e tret, duhej t kishe
nj sasi filmash dhe t kishe nj lloj afirmimi pr t kaluar n kategorin e dyt dhe n fund ishte kategoria e par, ku ishin regjisort m n z t asaj kohe. Regjisort e kategoris s par ishin vrtet t vlersuar, rroga e tyre ishte e barabart me at t nj zvendsministri. Kinematografia vlersohej shum, sepse konsiderohej si arma m e fuqishme e artit, shpesh citohej thnia e Leninit se "kinemaja sht artileria e rnd e artit". Si n t gjith botn, kinemaja ishte arti m masiv.

(Esat Musliu, regjisor dhe antar i bordit t Qendrs Kombtare t Filmit).

“N kujtimet e kineastve, t arrije t punoje n Kinostudio ishte si prmbushja e nj ndrre, sepse, n kontekstin e kohs, ai institucion shihej si vendi i emancipimit kulturor, i avangards kulturore, ishte vendi i magjis s artit. Artistt e kohs s socializmit, sigurisht ata q ia dilnin mban t prshkonin filtrin e ngjeshur ideologjik, shikoheshin dhe gzonin nj respekt t veant nga ana e publikut, madje nuk do t gabonim nse do t thoshim se n njfar mnyre edhe mitizoheshin”:

Ishte viti 1971, sapo isha diplomuar [pr Gjuh-Letrsi] dhe m'u realizua nj ndrr e paarritshme. N at koh t arrije t punoje n Kinostudio ishte nj mrekulli pr cilindo q kishte studiuar n at fush. T punoje n Kinostudio ishte dika shum e ndryshme n krahasim me t gjitha ambientet e artit dhe t kulturs n Shqipri, sepse n Kinostudio ishe n kontakt me kulturn, me t ren, me botn e aktorve, me subjektin e filmit, ishte gjith nj univers i kulturs dhe e asaj q ishte m e mir n vend.

(Vllasova Musta, regjisor e filmit vizatimor).

Dikur regjisori ishte "mbret" n kuptimin social t fjals. N at shoqri, regjisori ishte nj person shum i rndsishm. Kjo, pr shkak t profesionit t tij, por edhe pse n at koh kinemaja ishte hapsira e vetme ku mund t zhvilloje nj aktivitet artistik vizual, nuk kishte TV [private] si ka sot. Prandaj, n at koh regjisori q punonte n Kinostudio ishte i vetmi, ndrsa sot ka shum TV dhe ka regjisor kudo. N at koh regjisori kishte nj mbshtetje politike, administrative, punonte n nj vend q ndihmonte partin pr propagandn, indirekt ishte n shrbim t ideologjis.

(Artan Minarolli, regjisor dhe drejtor i Arkivit Shtetror t Filmit).

Censura, autocensura dhe grotesku

“Censura n Shqipri ka funksionuar sui generis ose, thn m mir, censura ka vepruar para s gjithash si autocensur. Arsyeja kryesore sht fakti se komunizmi shqiptar nuk u revizionua kurr, si ndodhi n vendet e Lindjes socialiste, por i mbeti besnik stalinizmit. N ato kushte nuk mund t ekzistonte asnj shteg ose ndonj lloj fleksibiliteti pr t dal jasht skemave shtetrore-partiake-ideologjike. Modeli q ishte imponuar mbi punonjsit e sektorit t kulturs dhe sigurisht jo vetm mbi ta, kishte hedhur rrnj kaq t thella n ndrgjegjen e artistve dhe t publikut, saq askujt nuk i shkonte npr mend t hidhte hijen e dyshimit mbi t, pa folur ktu pr ta kundrshtuar. Si rrjedhoj censura n kinematografin shqiptare, n kuptimin e ndalimit t nj filmi pr motive politike, mungon trsisht. Natyrisht q do film i kalonte t gjitha stadet e seleksionimit ideologjik, gjat s cilave pjest "difektoze" t filmit "rregulloheshin" m mire, ndrroheshin skenat "jo t prshtatshme", "zbukuroheshin" ato pjes t filmit q gjykoheshin si "t errta". Gjith kjo situat shpjegon edhe mungesn e disidencs nga radht e kineastve shqiptar. Ato q mund t vreheshin ishin disa prpjekje individuale, n varsi t talentit, pr t prodhuar dika m fleksibl brenda modelit kinematografik zyrtar”.

do gj ishte e prbashkt (u prkiste t gjithve), n kuptimin q filmi kur trajtonte nj gj e bnte kt sipas gustove t ambientit, pr shembull, nse n at koh nj