Koktejli utopik mesdhetar
Nse i rikthehem nj perceptimi t hershm infantil, do t vazhdoj ta prfytyroj Mesdheun si nj lagje t kufizuar nga Bota tjetr me ujrat e saj, dialektet e saj, martirt, aventuriert, banditt, muhaxhirt, emigrantt, urtakt e padyshim, me arketipin e prbashkt psikolgjik. Por mbi t gjitha, me nj prmas ndjeshmrie dhe kodi etik, t cilat lvizin n parametra t paprfillshm si ndryshimet ndrmjet Origjinalit dhe Prkthimit t nj teksti (nuk prjashtohen dhe diferenca t ndjeshme, si n rastin e prkthimeve t kqija). T prbashkta jan rrnjt, i prbashkt trualli burimor: mitet dhe arti greko-romak q jan, para s gjithash, kushtetuta shpirtrore e nj prmase t tr civilizimi. N gjenez paramodelet mitike e mandej epet mesjetare, qen supersticioni plazmik q formsoi embrionet nacionale me karakterin dhe specifikat e diferencuara prgjat fatit historik t docils kultur mesdhetare. Sepse nn diellin dhe ujrat e Mesdheut morn trajt mitet dhe arketipet mitologjike, postulatet e t cilve shtegtuan n histori, sikundrse dhe Odiseu (ose Simbad Detari pr botn arabe), duke iu prshtatur vetdijeve dhe utopive kolektive.
prej ksaj gjeneze t prbashkt, vetdija dhe arsyeja nuk e kan zhgnjyer mitin duke ia zn vendin. Edhe pasi i sht prshtatur lojs arbitrare t prfytyrimit, arsyeja e ka par veten shpesh t krcnuar n rolin e vet prej udhheqseje. Kjo shpjegon shumka e prpos t tjerash, shpjegon dhe misterin se si sht e mundur q pr filozofin atikase e sidomos pr Platonin, t grshetohen filozofia dhe feja. Mitet filozofike t Platonit dshmojn se si dija e lasht dhe e re ishin nj gj e vetme. Prkundrazi, n mendimin modern, kritika ndaj mitit nga ana e Krishtrimit shkakton nj kundrvnie mes imazhit mitik dhe imazhit shkencor t bots. Nse imazhi shkencor i bots karakterizohet nga prllogaria dhe nga zotrimi nprmjet dijes, vlen t quhet mitologjik do lloj njohjeje fuqish t pazotrueshme q e trondisin dijen ton. Nj shembull ilustrues n paparashikueshmrin dhe shkarjen nga kontrolli, jan tiranit dhe totalitarizmat e ndryshme me fuqit, energjit dhe tmerrin e tyre okult prgjat historis civilizimit mesdhetar.
II
Gjuha dhe si m duket mua, letrsia jan gjrat m t lashta, m t pashmangshme, m t prjetshme se do form e organizimit njerzor. Trualli i begat mitik mesdhetar, krijoi, sipas meje, s paku tri zanafilla t artit, t cilat n akord me arbitraritetin tim i quaj arti me zanafill apollonike, dionisiake dhe hermesiane (Trismegjisti). Ndrkoh zemrimi, ironia apo indiferenca e shprehur nga letrsia n lidhje me shtetin sht, n thelb, reaksoni i t prhershmes ndaj s prkohshmes; reaksioni i t pakufijshmes ndaj t kufizuars. Kt msim letrsia europiane e ka marr nga poett romak, ironik, elegjiak e stigmatizuaes, nga Ovidi, Horaci, Katuli, Properci, Seneka, Marciali, etj. Kta mjeshtr i hapn letrsis nj perspektiv morale, sipas s cils prderisa shteti srri pa i futur hundt n punt e letrsis, ather edhe letrsia ka t drejtn e vet t ndrhyj n punt e shtetit.
III
sht shteti? Nuk dua tju harxhoj kohn e muar t zotrinjve t nderuar me referenca e prkufizime: mjafton t ndrmendim Leviatanin, prbindshin mitik t Tomas Hobsit, nj organizm pa trajt e fizionomi, arbitraritetin e t cilit nuk e qartson as dorzania e ligjit dhe as vullneti proverbial i Sokratit pr tiu nnshtruar. Shteti sht nj sajes e domosdoshme, e cila n rastet m fatlume mbrrin deri tek niveli mediokr. Dhe nj kategori mediokre e ka t pamundur, madje e ka alergji, ta kuptoj e pranoj pjesn m vitale, m idealiste, m inteligjente e s kndejmi m humaniste poett. Nse prqasim historit e letrsive t kulturave t ndryshme me historit e politikave shtetrore t ktyre kulturave, do t zbulojm se n historin e t pars nuk gjejm asnj yshtje, asnj fobi, asnj thirrje pr t zhbir fqinjin, me prjashtim t shkrimtarve t ideologjizuar n shrbim t fashizmit, komunizmit apo shovinizmave t tipit ballkanik. T njjtn gj nuk mund ta thuash pr historin e pushteteve politike, krimet e t cilve kan hedhur n er gjithka kan predikuar poett dhe shkrimtart.
IV
Gjuha sht m e vjetr se sa shkrimtari; gjuha zotron nj energji centrifugale q ia prcjell potenciali i saj kohor d.m.th., gjithka q gjendet para kohs. Dhe ky potencial prcaktohet jo dhe aq me prbrjen sasiore t kombit q e flet kt gjuh. Mjafton t kujtojm shkrimtart antik greko-romak, mjafton t kujtojm Danten, e n nj rast m specifik nga letrsia shqiptare mjafton t kujtojm Gjergj Fishtn, Lasgush Poradecin dhe Ismail Kadaren. Poeti sht instrument i ekzistencn s gjuhs, apo si e ka thn Uinstn Hju Odeni poeti sht ai n t cilin mbahet gjall gjuha.
Nj autor i lasht i thurte lavde Pisistratit, ngase ishte i pari q rrfeu Iliadn tek athiniott. Si e dini, Pisistrati, n shekullin VI p.K, ishte, sipas tradits i pari q dha urdhr pr tu hartuar dhe shkruar Eposi Homerik. Gjer ather, njerzit i dgjonin ato poezi, por nuk i shikonin, sepse jepeshin nga zri i rapsodve (aedve). Kto thurje lavdesh, mund t na duken sot naive, ndrkaq shnojn nj stacion n historin e mendimit europian. At ast poezia fillon t tregohet dhe jo m vetm t dgjohet. Nga ky ast, nis gjenealogjia e largt e librit, nj evolucion q duke kaluar nga bibliotekat aleksandrine, me shpikjen e tipografis, zhvillohet n prmasa kolosale gjer tek industria m e re e librit. prej ather, u krijua brenda nesh ajo natyra e dyt: natyra e lexuesit.
N fillim thot nobelisti grek, Jorgo Seferis muzat ishin bija t Mnemozins. M plqen ta imagjinoj at rreth magjik njerzish, t nnshtruar s toku n joshjen e aedit, dhe veanrisht, m plqen zri njerzor.
Por lexuesi q zvendson dgjuesin ka ndihmuar n qndrimin ton psikologjik dhe estetik ndaj poezis. Do t kufizohemi me nj shembull q sjell Seferisi me nj varg t Homerit: Brenda n det q ka ngjyrn e vers... - mendja e lexuesit e pranonte vettimthi dhe shum natyrshm dhe ishte i disponueshm pr vargun paraardhs. Por imagjinoni kur u lexua pr her t par tek Luis Gongora vargu ku era bn t rrshqasin n shtratin e ujrave detare pala perdesh t bruzta lexuesi do t donte t ndjente nevojn t ndalej pr ta ndjer mir dhe pr ti ndjekur deri n fund jehonat e ktij vargu brilant. Nse libri i shtypur nuk do t ekzistonte, finesa t tilla zor se do t mbijetonin. E prsrisim: poeti sht ai nprmjet t cilit mbahet gjall gjuha. Nj tjetr nobelist, poeti Josif Brodskij, e ka prcaktuar poezin si prshpejtuese kolosale t vetdijes. Pasi e provon njher kt prshpejtim, njeriu ssht m n gjendje t mos e prsris kt prvoj srish e srish; ai bie n varsi t ktij procesi, sikundr bie n varsi prej narkotikve apo alkoolit. Njeriu q gjendet n nj varsi t till, mendoj se quhet poet.
V
Nga sa folm m sipr, del se letrsia, ajo e shkruara n veanti, prodhon dhe prforcon mjetet e edukimit estetik. do realitet i ri estetik prcakton pr njeriun realitetin etik. Sepse (Brodskij ka ln nj prkufizim lapidar, sipas t cilit Estetika sht nna e Etiks) nocionet mir dhe keq jan nocione, para s gjithash, estetike q parakuptojn kategorit e t mirs dhe t keqes. Tiranit dhe diktaturat totalitare n vendet e Mesdheut e gjetk e, sidomos, n vendin tim, jan prqendruar gjat propagands s tyre n manipulimin e hapsirs estetike t perceptimit dhe prjetimit t letrsis. Dhe kryesisht manipulimi estetik ka synuar n radh t par manipulimin etik. E thn m tro - manipulimin me Iden e s Mirs dhe s Keqes, shpesh me absurditetin dhe mizorin, duke kaluar prmatan ktyre koncepteve.
VI
Nn gongun e demagogjive politike e nacionaliste, vdes jo vetm e vrteta, por edhe ndjenja e s vrtets. Paradigmat ideologjike dhe ideologjemat raciste, kan topitur e aktivizuar jo rrallher edhe zrin e ndrgjegjes intelektuale, inteligjencies. Aq m tepr sot, n kushtet e boom-it t mjeteve t informimit, krijohen kushte t begata t manipulimit publik. N Lindjen ish-komuniste, roli i inteligjencies shpesh ka qen negativ, e n shum raste, ato jan bashkfajtore t sistemeve totalitare. Ky kontigjent mercenar i intelektualve me uniform, si i quante Dostojevskij apo i intelektualve pro pushtetit, si i njohim n epokn postkomuniste, u ka zgjatur jetn diktaturave apo neodiktaturave, me taborrt, kryesish
prej ksaj gjeneze t prbashkt, vetdija dhe arsyeja nuk e kan zhgnjyer mitin duke ia zn vendin. Edhe pasi i sht prshtatur lojs arbitrare t prfytyrimit, arsyeja e ka par veten shpesh t krcnuar n rolin e vet prej udhheqseje. Kjo shpjegon shumka e prpos t tjerash, shpjegon dhe misterin se si sht e mundur q pr filozofin atikase e sidomos pr Platonin, t grshetohen filozofia dhe feja. Mitet filozofike t Platonit dshmojn se si dija e lasht dhe e re ishin nj gj e vetme. Prkundrazi, n mendimin modern, kritika ndaj mitit nga ana e Krishtrimit shkakton nj kundrvnie mes imazhit mitik dhe imazhit shkencor t bots. Nse imazhi shkencor i bots karakterizohet nga prllogaria dhe nga zotrimi nprmjet dijes, vlen t quhet mitologjik do lloj njohjeje fuqish t pazotrueshme q e trondisin dijen ton. Nj shembull ilustrues n paparashikueshmrin dhe shkarjen nga kontrolli, jan tiranit dhe totalitarizmat e ndryshme me fuqit, energjit dhe tmerrin e tyre okult prgjat historis civilizimit mesdhetar.
II
Gjuha dhe si m duket mua, letrsia jan gjrat m t lashta, m t pashmangshme, m t prjetshme se do form e organizimit njerzor. Trualli i begat mitik mesdhetar, krijoi, sipas meje, s paku tri zanafilla t artit, t cilat n akord me arbitraritetin tim i quaj arti me zanafill apollonike, dionisiake dhe hermesiane (Trismegjisti). Ndrkoh zemrimi, ironia apo indiferenca e shprehur nga letrsia n lidhje me shtetin sht, n thelb, reaksoni i t prhershmes ndaj s prkohshmes; reaksioni i t pakufijshmes ndaj t kufizuars. Kt msim letrsia europiane e ka marr nga poett romak, ironik, elegjiak e stigmatizuaes, nga Ovidi, Horaci, Katuli, Properci, Seneka, Marciali, etj. Kta mjeshtr i hapn letrsis nj perspektiv morale, sipas s cils prderisa shteti srri pa i futur hundt n punt e letrsis, ather edhe letrsia ka t drejtn e vet t ndrhyj n punt e shtetit.
III
sht shteti? Nuk dua tju harxhoj kohn e muar t zotrinjve t nderuar me referenca e prkufizime: mjafton t ndrmendim Leviatanin, prbindshin mitik t Tomas Hobsit, nj organizm pa trajt e fizionomi, arbitraritetin e t cilit nuk e qartson as dorzania e ligjit dhe as vullneti proverbial i Sokratit pr tiu nnshtruar. Shteti sht nj sajes e domosdoshme, e cila n rastet m fatlume mbrrin deri tek niveli mediokr. Dhe nj kategori mediokre e ka t pamundur, madje e ka alergji, ta kuptoj e pranoj pjesn m vitale, m idealiste, m inteligjente e s kndejmi m humaniste poett. Nse prqasim historit e letrsive t kulturave t ndryshme me historit e politikave shtetrore t ktyre kulturave, do t zbulojm se n historin e t pars nuk gjejm asnj yshtje, asnj fobi, asnj thirrje pr t zhbir fqinjin, me prjashtim t shkrimtarve t ideologjizuar n shrbim t fashizmit, komunizmit apo shovinizmave t tipit ballkanik. T njjtn gj nuk mund ta thuash pr historin e pushteteve politike, krimet e t cilve kan hedhur n er gjithka kan predikuar poett dhe shkrimtart.
IV
Gjuha sht m e vjetr se sa shkrimtari; gjuha zotron nj energji centrifugale q ia prcjell potenciali i saj kohor d.m.th., gjithka q gjendet para kohs. Dhe ky potencial prcaktohet jo dhe aq me prbrjen sasiore t kombit q e flet kt gjuh. Mjafton t kujtojm shkrimtart antik greko-romak, mjafton t kujtojm Danten, e n nj rast m specifik nga letrsia shqiptare mjafton t kujtojm Gjergj Fishtn, Lasgush Poradecin dhe Ismail Kadaren. Poeti sht instrument i ekzistencn s gjuhs, apo si e ka thn Uinstn Hju Odeni poeti sht ai n t cilin mbahet gjall gjuha.
Nj autor i lasht i thurte lavde Pisistratit, ngase ishte i pari q rrfeu Iliadn tek athiniott. Si e dini, Pisistrati, n shekullin VI p.K, ishte, sipas tradits i pari q dha urdhr pr tu hartuar dhe shkruar Eposi Homerik. Gjer ather, njerzit i dgjonin ato poezi, por nuk i shikonin, sepse jepeshin nga zri i rapsodve (aedve). Kto thurje lavdesh, mund t na duken sot naive, ndrkaq shnojn nj stacion n historin e mendimit europian. At ast poezia fillon t tregohet dhe jo m vetm t dgjohet. Nga ky ast, nis gjenealogjia e largt e librit, nj evolucion q duke kaluar nga bibliotekat aleksandrine, me shpikjen e tipografis, zhvillohet n prmasa kolosale gjer tek industria m e re e librit. prej ather, u krijua brenda nesh ajo natyra e dyt: natyra e lexuesit.
N fillim thot nobelisti grek, Jorgo Seferis muzat ishin bija t Mnemozins. M plqen ta imagjinoj at rreth magjik njerzish, t nnshtruar s toku n joshjen e aedit, dhe veanrisht, m plqen zri njerzor.
Por lexuesi q zvendson dgjuesin ka ndihmuar n qndrimin ton psikologjik dhe estetik ndaj poezis. Do t kufizohemi me nj shembull q sjell Seferisi me nj varg t Homerit: Brenda n det q ka ngjyrn e vers... - mendja e lexuesit e pranonte vettimthi dhe shum natyrshm dhe ishte i disponueshm pr vargun paraardhs. Por imagjinoni kur u lexua pr her t par tek Luis Gongora vargu ku era bn t rrshqasin n shtratin e ujrave detare pala perdesh t bruzta lexuesi do t donte t ndjente nevojn t ndalej pr ta ndjer mir dhe pr ti ndjekur deri n fund jehonat e ktij vargu brilant. Nse libri i shtypur nuk do t ekzistonte, finesa t tilla zor se do t mbijetonin. E prsrisim: poeti sht ai nprmjet t cilit mbahet gjall gjuha. Nj tjetr nobelist, poeti Josif Brodskij, e ka prcaktuar poezin si prshpejtuese kolosale t vetdijes. Pasi e provon njher kt prshpejtim, njeriu ssht m n gjendje t mos e prsris kt prvoj srish e srish; ai bie n varsi t ktij procesi, sikundr bie n varsi prej narkotikve apo alkoolit. Njeriu q gjendet n nj varsi t till, mendoj se quhet poet.
V
Nga sa folm m sipr, del se letrsia, ajo e shkruara n veanti, prodhon dhe prforcon mjetet e edukimit estetik. do realitet i ri estetik prcakton pr njeriun realitetin etik. Sepse (Brodskij ka ln nj prkufizim lapidar, sipas t cilit Estetika sht nna e Etiks) nocionet mir dhe keq jan nocione, para s gjithash, estetike q parakuptojn kategorit e t mirs dhe t keqes. Tiranit dhe diktaturat totalitare n vendet e Mesdheut e gjetk e, sidomos, n vendin tim, jan prqendruar gjat propagands s tyre n manipulimin e hapsirs estetike t perceptimit dhe prjetimit t letrsis. Dhe kryesisht manipulimi estetik ka synuar n radh t par manipulimin etik. E thn m tro - manipulimin me Iden e s Mirs dhe s Keqes, shpesh me absurditetin dhe mizorin, duke kaluar prmatan ktyre koncepteve.
VI
Nn gongun e demagogjive politike e nacionaliste, vdes jo vetm e vrteta, por edhe ndjenja e s vrtets. Paradigmat ideologjike dhe ideologjemat raciste, kan topitur e aktivizuar jo rrallher edhe zrin e ndrgjegjes intelektuale, inteligjencies. Aq m tepr sot, n kushtet e boom-it t mjeteve t informimit, krijohen kushte t begata t manipulimit publik. N Lindjen ish-komuniste, roli i inteligjencies shpesh ka qen negativ, e n shum raste, ato jan bashkfajtore t sistemeve totalitare. Ky kontigjent mercenar i intelektualve me uniform, si i quante Dostojevskij apo i intelektualve pro pushtetit, si i njohim n epokn postkomuniste, u ka zgjatur jetn diktaturave apo neodiktaturave, me taborrt, kryesish