Komploti i Lidhjes/ Letersia rekomandimi per te zhdukur individualitetin

Nuk do te vonohej propaganda komuniste te pushtonte edhe letersine me folklorizmin tematik socialist poezia e dites ne Shqiperi ne nje fryme fshatareske. Pikerisht poezia me fshat me fryme e vargje popullore - eshte cilesuar tashme si nje nder fatkeqesite e letersise. Poezia elitare ne sensin filozofik as nuk diskutohej. Kjo ishte pjese e listes se mevonshme argumenti pse duhej pushuar cdo zanafille shpirterore qe do te lindte jashte frymezimeve popullore dhe komuniste. Ky regres frymezimi shpirteror ishte me urdher cdo gje duhet te pastrohej gjuha shpirti trashegimia vallet kenget dasmat mortet - pra e gjithe trashegimia shpirterore duhej pastruar nga ndikimet e huaja e te mbeshtetej ne folklor. Nen kete urdher kaloi ne ekstremitet nje nga dukurite me te patrajtuara ende deri tani puritanizmi i njeriut dhe lindja e letersise popullore kolektive pa jete e liri individuale

Konferenca e trete e Lidhjes se Shkrimtareve mbajtur ne tetor te vitit 1949 hodhi bazen se si do te shkruhej letersia e realizmit socialist e mbi te gjitha ndau per pesedhjete vjet gjithe trashegimine kulturore ku njohu levizjen me te madhe ne vitet 30 - duke krijuar hierarkine komuniste te letrareve te rinj. Komploti i Lidhjes e kemi quajtur ne kete cikel shkrimesh te botuara ne Standard ku referatet e shkrimtareve dhe intelektualeve qe sapo kishin dale nga lufta shpallnin hapur rreshtimin ne anen komuniste kush rezistoi u ekzekutua. Sejfulla Maleshova Skender Luarasi dhe Ymer Dishnica ishin te vetmit qe u perpoqen te mbronin trashegimine ne letersi me autore Fishten Konicen Kutelin etj. perballe Shelqet Musarajt Dhimiter Shuteriqit Kole Jakoves Zihni Sakos Sterjo Spasses emra te njohur nga letersia qe mohuan krejtesisht cdo gje te mberritur deri ne 49-n ne letersi e mendim.

Secili kishte marre rekomandime se ku do te goditej liria letrare pse duhej te ishin Fishta Konica Koliqi Midhat Frasheri e Kuteli ne listen e zeze komuniste pra te zhdukeshin. Se pari ishte mohimi i vepres letrare i gjuhes si gjuhe e armikut pas tyre heqja e emrit nga letersia. Por kjo ne konference hapi edhe debate mes shkrimtareve sidomos atyre qe kishin ardhur dale nga lufta me njohje prej poeti dhe shkrimtari. Ndaj edhe te lekundurit u rreshtuan shume shpejt ne anen komuniste te propagandes per te zbatuar urdhrat e reja te nje letersie te re sipas modelit sovjetik.

Rasti qe sot Standard shqyrton pas ekzekutimeve politike dhe mes kundershtareve u referohet dy fjalimeve Injac Zamputit dhe Kostaq Cipos qe me vone me lsquo54 do te ishte hartues i fjalorit te shqipes se njesuar bazuar ne toskerishte ne kurriz te gegerishtes.

Cipo ne fjalen e tij do te ndalej Mbi gjuhen e shkrimit dhe nevojen e gjuhes se popullit i cili e quan nje revolucion te madh qasjen me gjuhen e popullit duke i atribuuar pasurine e folklorit. Propaganda ishte hyrja e folklorit triumfalisht ne shkollen shqiptare duke u shtrire ne te gjitha masat e popullit Pikerisht kete percakton Cipo si revolucion ne fushe te gjuhes e ka kryet te Revolucioni i math i popullit tone.

Dhe nuk do te vonohej qe kjo propagande komuniste te pushtonte edhe letersine folklorizmi tematik socialist poezia e dites ne Shqiperi ne nje fryme fshatarake. Pikerisht poezi me fshat me fryme e vargje popullore - eshte cilesuar tashme si nje nder fatkeqesite e letersise. Poezia elitare ne sensin filozofik as nuk behej fjale per diskutim. Kjo ishte pjese e listes se mevonshme pse duhej pushuar cdo zanafille shpirterore qe do te lindte jashte frymezimeve popullore e komuniste. Ky regres frymezimi shpirteror ishte me urdher cdo gje duhet te pastrohej nga mbeturinat e huaja gjuha shpirti trashegimia vallet kenget dasmat mortet - pra e gjithe trashegimia shpirterore duhet pastruar nga ndikimet e huaja e te mbeshtetej ne folklor. Nen kete urdher kaloi ne ekstremitet nje nga dukurite dhe fenomenet me te patrajtuara ne komunizem puritanizmi shpirteror i njeriut zhveshja ekstreme nga cdo lloj stimuli etik qe behet shkak per frymezime qofte dhe jashte kontekstit social. Vetem gurra popullore visari popullor vlente dhe te gjithe duhej te zbrisnin atje ne fushe intelektuale elita e muzikes shkrimtare

Njeriu i ri predikoi idealin puritan duke i cuar deri ne naivitet te mendimit e per pasoje bjerrje te gjuhes se ndjesive. Eumlshte rasti qe na sqaron Injac Zamputi me poshte krejt jashte fuqise se tij intuitive por duke qene nje rast opurtun sigurisht ne mbeshtetje te ideve te reja komuniste. Ishin ideale Nga referimet e meposhtme te mbajtura ne konferencen e trete te Lidhjes se Shkrimtareve ne nje ane si te fshehur qendronin dhe disa personalitete pa dale iu besua fronti me agresiv perballe luftes ekzekutuese qe kishin ndermarre te paret e partise besuar disa emrave besnike per te mohuar e sulmuar pjesen e trashegimise per te pastruar rrugen per kultet e reja socrealiste. Deformimi i kombetares permes induksionit nacional - qe indoktrinoi ne ekstrem ate qe me vone u konkludua ne emer te saj izolimi nga pjesa tjeter e botes ose imperializmi dhe revizionizmi.

Predikimi i futjes se folklorit me histori te deformuar si gjoja gjuha dhe burimi i popullit shoi ate pjese te letersise qe shkruhej ne gege e toske. Kjo ishte menyra me e mire per te shmangur krijimtarine e autoreve qe kishin shkruar ne kete gjuhe duke eliminuar ata e zevendesuar me popullin anonim.

Duke qene partia jone perfaqesuese e aspiratave te popullit dhe luftetare per realizmin e ketyre ajo eshte e vendosur ne vendimin e saj qe letersi ate jete letersi e partisehellip fjala hyrese e Bedri Spahiut ne seancen e pare te Lidhjes se Shkrimtareve te mbajtur nga 9 gjer me 11 tetor 1949.

Termi letersia popullore permendet ne jo pak raste ne referatet qe u mbajten ne kete konference qe do te conte ne ndertimin e jetes se tyre te re. Shembulli ishte letersia sovjetike. Kishte rreth 30 vjet nga lsquo49 kur ne Bashkimin Sovjetik flitej vetem per udheheqjen e proletariatit te cilet ngriten edhe kulturen e re popullore. Ne kete kontekst shpesh do te thuhej ne kete konference se letersia jone ka si qellim kryesore te formoje moralin dhe ndergjegjen e njeriut te ri per ndertimin e socializmit. Ishte i qarte direksioni se populli yne do te kaloje po nate rruge qe kalun popujt e Bashkimit Sovjetik dhe letersi ajone smund te zhvillohet vecse ne bazen e letersise sovjetike nga fjala e Bedri Spahiut ne konferencen e trete te Lidhjes se Shkrimtareve tetor 1949.

Ndersa Shefqet Musaraj ne referatin hyres po ne kete konference do kembengulte se eshte e nevojshme dhe e domosdoshme te shkruhet mbi popullin mbi punen e tij mbi jeten e tij po eshte e nevojshme dhe e domosdoshme qe te shkruhet edhe per popullin. Te shkruhet ne menyre qe populli ta kuptoje dhe ta thithe iden qe shkrimtari do ti gdhende atij ne koke. Ne dy referimet e meposhtme kuptojme nje ane tjeter te rekomandimeve si edhe bindjen ideologjike mbi te cilat do ndertohej ajo letersi qe sot eshte krejtesisht kufome. Pra u desh nje sulm mohim ne front ekzekutime propagande komuniste si e si te ndertohej ne letersi e permase sovjetike me vone puro komuniste mbi nje ndergjegje e mbetje shpirterore krejtesisht te denatyralizuar per te krijuar nje letersi e ngritur ca emra ne piedestalin ideologji te saj ne emer te se ciles u kryen krime. Nen emrin e letersise popullore u zhduk individi liria e tij krijuese fuqia shpirterore duke prodhuar romane kolektive. Dukuri e cila ende nuk eshte kapercyer edhe sot. Jemi e vetmja letersi ku mungon individ jeta ne kolektiv zhduku njeriun brenda vetes dhe si te tille mungoi romani psikologjik i njeriut. Ndaj na duket absurd rekomandimi qe le Injac Zamputi ne kete konference

Artisti e shkrimtari vecanerisht ne rrugen e krijimit per popull duhet te kete kujdes me i edukue masat me prodhime sa ma artistike por qe te qendrojne ne baza te shendosha popullore.

Mbi gjuhen e shkrimit dhe nevojen e gjuhes se popullit

Dua te diskutoj pak rreth te shkruarit e shqipes ne menyre artistike pa iu larguar nga te folet popullor.

Naimi poeti i Rilindjes sone eshte nje model i persosur se ka shprehur ne nje gjuhe te qarte e popullore mendime te bukura dhe ndjenja te larta.

Kur thote Naimi- Nata atje eshte tjater nate dhe dita tjater dite- Ne pyjet e gjelberuar aty rine Perendite - Kur thote Naimi Aty lint dielli qeshur edhe hena e gezuar- keto jane forma te holla qe i gjejme ne folklorin tone domethene ne gjuhen e popullit dhe kejo do te thote se me gjuhen e popullit ne munt te cfaqim mendime te bukura dhe te shkruara mire.

Eumlshte e vertete se neper revista dhe gazeta kemi vene re aqe sa kemi kenduar se gjuha dhe stili jane permiresuar mjaft po prape gabime gjejme.

Vec fjala gabim te mos merret sic e marrim ne shkelje e rregullave gramatikore sepse kejo fjale nganjehere nuk ka kuptim. Cdo me thene kunder gramatikes Gramatika nuk ngrihet dot si gjykates kunder gjuhes kunder te folurit te popullit perkundrazi gramatika duhet te jete refleksi vete i gjuhes se popullit. Ne kemi vene re se revistat dhe gazetat kane bere mjaft perparime nga kjo ane. Me perpjekjet qe kane bere me kujdesin qe kane treguar po i qasen me e me shume gjuhes se popullit dhe kete duhet tia dime per nder folklorit. Hyrja e folklorit triumfalisht ne shkollen shqiptare te shtririt e tij ca nga ca ne te gjitha masat e popullit eshte bere dore qe te perparoje shqipja me cape te sigurta. Ky revolucion ne fushe te gjuhes e ka kryet te Revolucioni i math i popullit tone.

Ne quajme gabime ceshte ne kundershtim me natyren e gjuhes. Keshtu f.v. nuk duhet te shkruajme elemente kryesore po elementet kryesore.

Pikepamja gramatikore ne keso rasash duhet ti shtrohet natyres se gjuhes dhe jo ndryshe. Ahi gramatike qe vishet me norma abstraktem me rregulla qe nuk kane dale konstrukta e shkrimtareve dhe kuvendareve popullore nuk eshte gramatike.

Sikurse thashe shtyti ne keto kohet e fundit ka bere cape te sigurta drejt permiresimit dhe kete permiresim te dukshem ja kemi hua folklorit. Te hyrit triumfalisht folklorit tone te bukur neper shkolla te shtirit e tij neper te gjitha masat e popullit e shpetoi gjuhen nga artificializma i fali jet e shendet. Folklori nga mesoi qe te mos shkruajme Kur miku erdhi ne shtepi e prit me shume dashuri po te shkruajme Kur erdhi miku ne shtepi u prit me shume dashuri dhe cila eshte me e drejte nga keto konstrukte na e thone proverbaet ku gjejme te gjalle sintaksin popullor. Proverbet tona thone keshtu Kur vine ment si hane as qente kur ka shporta fiq gjithe bota behen miq. Kendej del se fjalite kohore e duan subjektin pas foljes. Po te studjojme shkrimtaret e mire te Rilindjes dhe ne dore te pare Samine Naimin Kristoforidhin dhe ata me te rite njekohesisht te kendojme folklorin tone me kujdes perparimi ne nje kohe relativisht te shkurter do te jete nje fakt. Te kendojme Mitkon Dozonin Pedersenin Meyerin bile do te qe me mire te behej nje antologji e bukur e folklorit qe ta kishin si shok te pandare nxenesit mesuesit punetoret e pendes e te krahut dhe tere ata qe duan te shkruajne vertete shqip.