Komunizmi shqiptar dhe teknologjia - Reflektim nën dritën e enciklikës Caritas in Veritate

Dr. Albert P. Nikolla, pedagog i Etiks Sociale. Univ. Publik, Tiran

shtja e ndrtimit t socializmit, po t shikohet m vmendje historia e socializmit n vendet ish-socialiste dhe, madje edhe Kina e sotme, ka qen dhe sht e lidhur ngusht me shtjen e progresit teknologjik dhe industrial. Marksi, ati shpirtror i komunizmit dhe i socializmit shkencor, bn nj lidhje direkte midis zhvillimit t socializmit dhe lindjes s nj klase politike t proletariatit, e cila nga ana e saj pasqyron direkt zhvillimin e nj industrie n nj shkall t gjer[1]. Sipas tij, kalimi nga manifaktura n industrin n shkall t gjer solli zhvillimin e tregut t puns dhe prqendrimin e nj numri t madh puntorsh n fabrika dhe pikrisht n kt pik kapitalizmi sjell jo vetm shkatrrimin e vet, por edhe mundsin e zvendsimit t tij m nj sistem tjetr.

sht e vrtet q kapitalizmi, prgjat historis s tij, ka sjell mjaft probleme t natyrs sociale, ekonomike, politike, shndetsore, ekologjike, por dhe ktu qndron paradoksi i ides s zvendsimit t tij me socializmin; q do tentativ pr ta tejkaluar at n planin politik me modelin socialist ka qen akoma m e dhimbshme n t gjitha rrafshet q prmendem m sipr. Pra, alternativa q shumkush, n mirbesim, mund t kt pritur nga socializmi, ka rezultuar nj dshtim total n planin politik dhe pr m tepr n at moral.

N kt aventur, ndonse me premisa krejt specifike, u fut edhe Shqipria pas fundit t Lufts II Botrore. Paradoksi i nj modeli zhvillimi teknologjik socialist q do ta nxirrte vendin nga prapambetja, iu prezantua shqiptarve si rruga e s vrtets dhe ndrtimit t socializmit.

Qasja e Shqipris ndaj “teknologjis” pas Lufts s Dyt Botrore

Menjher pas lufts, qeveria komuniste e diktatorit Hoxha, duke ndjekur modelin sovjetik, prqendrohet tek zhvillimi industrial, duke e par kt t fundit si shpres madhore pr ndrtimin e socializmit. Citoj:

“Domosdoshmria e industrializimit diktohej nga nevoja pr t krijuar nj baz materialo-teknike krejt t re n ekonomin popullore, pr t zgjeruar prodhimin e mallrave n vend, pr t prgatitur kushtet e riorganizimit t bujqsis mbi baza socialiste, pr t rritur klasn puntore n mnyr q kjo t forconte pozitat e saj drejtuese. Industrializimi socialist do t’i shrbente drejtprdrejt ruajtjes s fitoreve dhe zhvillimit t revolucionit, ndrtimit t shoqris socialiste”[2].

Pra, regjimi e shikonte industrializimin si mjet pr mbrojtjen dhe zhvillimin e shoqris shqiptare bazuar n parimin e barazis. N fazat e para ky lloj komunizmi, sipas nj forme “t prshtatur shqiptare”, ecn me modele q nuk i referohen aq shum teoris marksiste sa modeleve jugosllave apo sovjetike e m von atij kinez. Nj ndr fazat m t dhunshme t ktij procesi sht edhe ajo e futjes s Shqipris n fushatn e kolektivizimit t bujqsis, q krijon nj tragjedi t vrtet n popull. Dhuna sht mjeti i pazvendsueshm i kolektivizimit dhe n emr t “barazis” dhunohet sistematikisht pasuria private e personave dhe familjeve. N emr t barazis shumica ndshkohet n favor t “klass udhheqse”, q nuk bn gj tjetr, vese hedh bazat e nj falimentimi t pashmangshm t vet kolektivizmit dhe sistemit n trsi. Ja si e prkufizon Papa Benedikti XVI dshtimin e zhvillimit q bazohet tek teknologjia si e till, citoj:

“... zhvillimi i popujve degjeneron, nse shoqria njerzore mendon se mund t “rikrijoj” vetveten, duke u besuar “mrekullive” t teknologjis. N t njjtn mnyr zhvillimi ekonomik bhet i rrem dhe i dmshm nse u beson vetm “mrekullive” t financs pr t mbshtetur nj zhvillim jo t natyrshm dhe konsumist”[3].

Pas ksaj faze groteske, pr komunizmin shqiptar fillon nj tjetr moment, q mendoj se sht emblematik pr t kuptuar interpretimin shqiptar t etiks marksiste, t prkthyer n zhvillim industrial dhe teknologjik. Pr t ilustruar qart kt fakt po i referohem filozofit gjerman Herbert Marcuse. N nj studim t tij, autori v n dukje impaktin q ka pasur zhvillimi industrial i Bashkimit Sovjetik n konkurrenc me kapitalizmin perndimor dhe veorit etike t komunizmit sovjetik. Regjimi komunist mendon se sht pikrisht zhvillimi i industris q do t sjell lirin e vrtet t njerzve. Citoj:

“... Nse ka nj gj t prbashkt n filozofin marksiste t shekullit XIX, ajo qndron n faktin se t gjitha rrymat marksiste theksojn faktin se zhvillimi i industris dhe teknologjis shikohet si premis pr progres ekonomik dhe moral”[4].

Pra, tek industria shikohet e ardhmja, jo vetm ekonomike, por edhe morale. Ky autor arrin n konkluzionin se ka nj lidhje direkte midis etiks marksiste dhe objektivitetit shkencor. Po t bjm nj krahasim me mendimin e Paps n enciklik, vrehet se jemi n dy pika diametralisht t kundrta. Papa ngre nj kritik t fort ndaj ktij vizioni kur shkruan, citoj:

“Zhvillimi teknologjik mund t zgjoj iden e vetplotsimit dhe pavarsis s tekniks si e till kur njeriu e pyet veten mbi “si” dhe jo mbi “pse” duhet t veproj n fushn teknologjike. N kt kontekst teknika prfton nj imazh t dyshimt e t dyanshm”[5].

Zhvillimi industrial n Bashkimin Sovjetik shikohet si nj kundrvnie ndaj bots perndimore n aspektin teknologjik dhe moral. Pikrisht n kt pik fillon pjesa groteske e marrdhnies s qeveris komuniste shqiptare me teknologjin. far ndodh? Kur qeveria shqiptare e konsideron kongresin XX t vitit 1956 t Partis Komuniste t Bashkimit Sovjetik dhe ngjarjet q vijojn me kritikat ndaj Stalinit si nj devijim nga parimet marksiste leniniste dhe si nj tradhti ndaj idealeve t socializmit ndrkombtar, krkon, n kt mnyr, “t zr vendin e Bashkimit Sovjetik” n arenn ndrkombtare. Ky sht nj ndr paradokset m t mdha politike, teknologjike e morale t qeveris komuniste shqiptare.

Ndrkoh q kongresi i dyt i PPSH-s kishte hedhur detyrat pr shndrrimin e Shqipris n nj vend bujqsor-industrial, n kongresin e pest, n kt kuadr t ri ndrkombtar, ku del qart “tradhtia e revizionistve”, qeveria krkon t vihet n ball t zhvillimit industrial t kampit socialist pr t mbrojtur parimet e marksizm-leninizmit. N parathnien e fjals n kongresin V t PPSH-s, Enver Hoxha shkruan, citoj:

“N disa materiale si te “Nntori sht nj muaj i lavdishm pr ne” , “Ju jeni nga ata q natn e bjn dit e dimrin pranver” etj., ndihet i fuqishm mobilizimi i gjith popullit pr t realizuar detyrat q shtroi kongresi pr industrializimin e mtejshm t vendit...[6]”.

Shembulli i nisjes s ndrtimit t metalurgjikut n Elbasan dhe katastrofa ekonomike dhe ekologjike q ai solli, jan kuptimplot pr t vn n dukje paprgjegjshmrin q ka karakterizuar klasn politike komuniste shqiptare dhe mjerimin moral q qndronte n baz t ktyre vendimeve me pasoja t rnda pr vendin. Kjo logjik perverse e zhvillmi industrial, e shndrruar n dogm, prfundon n vendime krejt t paarsyeshme, sjell si shembull dogmn komuniste t industris s rnd pr pavarsi ekonomike. Burimet njerzore dhe monetare t shtetit u shterrn pr nj teknologji krejtsisht jo fitimprurse pr kushtet specifike. Po kshtu, pr "sigurimin e buks n vend n bujqsi" dhe industrializimi i bujqsis q vjen si rrjedhoj e ksaj aksiome, solli pasoja ekologjike, shkatrrimin e pyjeve dhe kodrave, probleme t cilat jan akoma t pariparuara edhe sot e ksaj dite. shtje t kohs kto, q t bjn t ndiesh fort mungesn e nj ndjenje politikbrjeje pr ruajtjen e s mirs s prbashkt. Pr nj politik serioze, e mira e prbashkt duhet t jeta busulla orientuese e pashmangshme nse vrtet politika krkon t mir e “polisit”, t komunitetit prej nga vjen. Papa e thekson n mnyr t veant kt aspekt, citoj:

“Procesi i zhvillimit sht i pamundur pa njerz t ndershm, pa operator ekonomik e politikan q i bjn apel t vazhdueshm ndrgjegjes s tyre pr t mirn e prbashkt. N kt aspekt, jan t nevojshme, qoft prgatitja profesionale, qoft rigoroziteti moral. Kur absolutizohet roli i tekniks, krijohet nj rrmuj arsyetimi midis koncepteve “qllime” dhe “mjete”, siprmarrsi konsideron si kriter unik veprimi prfitimin maksimal, politikani forcimin e pushtetit t tij, shkenctari rezultatin e zbulimeve t tij...”[7].

Pas rnies s komunizmit

Edhe pas rnies s komunizmit jan pr t’u prmendur prpjekjet pr t’u identifikuar me Perndimin, jo nprmjet vlerave q ai ka ngjizur dhe prfaqson, por nprmjet imitimit n prdorimin e shfrenuar t teknologjis. sht tashm nj fakt i dukshm prirja e prgjithshme n Shqipri pr nj prdorim jo t arsyeshm t teknologjis, duke ln mnjan ngarkesn kulturore e historike q nj produkt i caktuar teknologjik mbart n vetvete. Edhe mungesa e sistemit bankar n Shqiprin komuniste krijoi nj problem dramatik n kulturn financiare t shqiptarve, q u pasqyrua me krizn e sistemit piramidal t 1997-s. N kt kontekst, kandidati “Nobel” I. Kadare jep nj intervist n gazetn italiane “La Repubblica”, citoj:

“Vendi i ln bosh nga morali komunist, n vend q t kishte thirrur nj etik t nivelit t lart, ka krijuar nj boshllk t jashtzakonshm dhe nj imoralitet t theksuar. N kt situat t trisht, rigoroziteti dhe idealizmi mashtrues komunist kan
q t shprthej nj zemrim materialist dhe nj korrupsion pa asnj shembull t ngjashm n historin e shqiptarve. Kjo mani materialiste sht shtrir kudo, duke u shndrruar n nj rregull t ri t demokrat n Shqipri”[8].

N kto kushte shtrohet e domosdoshme nevoja e nj rilindjeje morale q do t’i paraprij nj zhvillimi t vrtet t Shqipris, i cili nuk mund t kaloj vese nprmjet zhvillimit integral t do personi t shoqris son. Nj popull rilind moralisht ather kur i krkon mohimin e atij morali q i referohej mashtrimit, urrejtjes, s keqes dhe kthehet n liri shpirtrore nprmjet sakrificave q vet kjo rilindje krkon.