Kriza e naftes dhe pasojat alarmante per ekonomine globale
Nga Dr. Bedri Selmani
Kerkesa gjithnje e me e madhe, perballe nje oferte te vogel te naftes ne tregun global ka bere qe shtetet e Lindjes se afert nuk po din cfare te bejne me e fituar. Cmimi i naftes mbi140 dollare per barel ka bere qe me askush te mos gjykoje per prognozat, sepse ato po tingellojne si alarmuese. Analiste te ndryshem ne mesin e atyre, te cilet kane qene mjafte te kujdesshem, lidhur me ngritjen e mundshme te cmimit te naftes, kane thane se, cmimi mund te ngrihet deri 200 dollare per fuci. “Vetem atehere kerkesa me ne fund ne menyre radikale do te bjere dhe keshtu qe cmimi per barel mund te stabilizohet ne kete nivel”. Kjo mund te ndodh shume shpejt, ndoshta qysh ne vitin e ardhshem, ne qofte se nuk ndodhe edhe ne kete vit. Ky kufi shume i larte i cmimit, perkunder asaj qe po tingellon mjaft alarmuese. Prape ne tere kete, nje eshte e vertet, qe kurre me cmimi i naftes nuk do te jete i lire dhe se kurre me nuk do te ulet nen 100 dollare per barel!?
Pervec qe kerkesa eshte me e larte se oferta, jane edhe disa faktor te cilet kane ndikuar ne kete cmim. Kompanite trans nacionale te naftes jane rrjetezuar permes tregut financiar ne ate menyre, qe ne te vertet me askush nga shtateshja e ekonomive me te fuqishme globale, nuk mund te ndikoje ne kete rrjedhe. Eshte ne interesin e korporatave qe super fitimin e edhe me tutje ta maksimizojne. Ne anen tjeter ekonomia kineze por edhe ajo indiane kane perjetuar eksplodim te zhvillimit dhe rritjes ekonomike. Por, duhet thene se, ne keto vende ende pritet qe te arrijne piken e vlimit. Vetem atehere kerkesa per nafte dhe gaz do te jete edhe me e larte. Nje arsye tjeter eshte edhe ngritja e shpenzimeve per nxjerrje dhe per punim te naftes e cila eshte rritur rreth 20% ne vit. Kesaj po i ndihmon teknologjia gjithnje e me e sofistikuar dhe gjithnje me e shtrenjte. Mirepo, shume me pak ekonomike jane shkaqet tjera me pak te parashikueshme te ngjarjeve dhe konflikteve te mundshme rajonale ne bote. Para dhjete diteve cmimi i barelit te naftes u ngrit ne burse per 3 dollare dhe kjo ndodhi pas lajmit qe u transmetua se nje anije amerikane ka hapur zjarr ndaj nje anije iraniane. Tere kjo e forcoi friken nga konflikti luftarak ne mes te Uashingtonit dhe Teheranit..
Kurre me nuk do te kete nafte te lire, si dhe kurre me pritje naive nga viti i kaluar sipas te cilave “sipas skenarit me te papershtatshem” cmimi i nje bareli nafte do te mund te arrij ne 100$. Lidhur me kete kur ne pranveren e vitit te kaluar shkrova nje analize lidhur me pritjet e mundshme te cmimit prej 100$ , per nje barel, shume prej tyre qe e kishin lexuar shkrimin me paten thene ”se mos e kam tepruar pak”. Mirepo tani pas nje viti te gjithe flasin, gjithandej per 200 $, per nje barel te naftes, ne kete vit apo ne vitin e ardhshem . Vlen te theksohet, qe tere kjo situate e re po behet mjafte e paqendrueshme per ekonomine globale, sa i perket mundesive te pershtatjes nga ana e ekonomive te shteteve nacionale dhe zhvillimit te qendrueshem ekonomike te tyre.
Diagnoza reale krizes ne ekonomise globale po percillet nga: Dollari i semure i cili ne raport me shporten kryesore te valutave tjera,ne tregun revizor, eshte ne renie te perhershme; recesioni qe ka perfshire ekonomin amerikane; ngritja e cmimeve te naftes eshte bere e pandalshme. Ky vit mund te jete viti i kthesave, dhe pse sipas te gjitha gjasave per kohera me te mira ende nuk ka paralajmerime.
Rritja ekonomike e ekonomise amerikane mund te ulet nga 1.6% te rritjes vjetore ne 0.9% te rritjes vjetore ne fund te ketij viti. Gjithashtu edhe ne Eurozone parashikohet rritje prej 0.9% ne kete vit. Mirepo kjo dukuri e rritjes se ulet ekonomike nuk eshte dukuri vetem ne “vendet e pasura”. Kjo po ju ndodh edhe vendeve te ekonomive me pak te zhvilluara, por te cilat jane ne rruge per tu pasuruar. Keto ekonomi kemi renie te rritjes, me shume se sa qe eshte pritur (Kina, 9.3%, india 7.3%, kurse ne Afrike 6.3%). Ne tere kete nafta eshte njeri nga shkaktaret kryesor te krizes ekonomike globale. Perndryshe, me rritjen e kerkeses (posacerisht nga presioni i ekonomive ne rritje, sic eshte ajo e Kines), prodhuesve te naftes kjo situate po ju pergjigjet, ata po i pergjigjen me zvogelimin e prodhimtarise. Kjo si rrjedhoje po ndikon direkt ne shtrenjtimin e naftes. Fondi Monetar Nderkombetar (FMN) para nje kohe ju ka terhequr verejtjen ministrave te shteteve anetare te OPEC-ut, qe kapacitetet prodhuese te rritjes se tyre seriozisht kane ngecur ne prodhimtarine e naftes, kurse kjo realisht ne mase te madhe po shkakton destabilizimin e tregut global. Nga OPEC-u jane pergjigjur me arsyetim se per kete jane fajtor shpenzimet gjithnje e me te medha te prodhimit, te cilat si te tilla per nje ose dy vite mund te prolongojne planet e rritjes se prodhimit te naftes.
Gjashte vendet e keshillit per bashkepunim te Gjirit (GCC) – Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabia Saudite, Bahrejni, Kuvajti, Katari dhe Omani, vitin e kaluar nga eksporti i naftes kane fituar 381 miliard dollar (kurse ne gaz 26 miliard). Kur cmimi i nafte te ishte 100 dollar (kurse tani eshte 140$), keto gjashte vende gjer ne vitin 2020 gjithsej do te fitojne nga shitja e naftes 9 mije miliarde dollar. Vetem gjate vitit 2007 keto vende kane bere investime plotesuese prej 215 miliarde dollar ne boten e jashtme. Keto vende aq shume kane akumuluar edhe me tutje po fitojne dollar, cka ne te vertet eshte e paimagjinueshme. Pra aq shume sa qe eshte e pa krahasueshme, nga ajo se ku mund ti shpenzojne te gjitha keto mjete. Ne vendet e Gjirit po ndertohen qytete te cuditshme te se ardhmes (Dubai eshte njeri nga shembujt me te mire te ketij tregimi).
Dy mije miliarde dollar, thuhet se vlejne te gjitha projektet ndertimore te cilat kane filluar. Mund te thuhet se, qeverite e ketyre vendeve dicka kane mesuar nga ajo vala e pare e fitimit te madh nga nafta (ne kohen e krizes se naftes te viteve shtatedhjeta dhe te luftes iran – irakiane), kur ato kryesisht jane dhene ne shpenzime te pamenduara dhe joracionale. Mirepo kjo periudhe nuk ka zgjat, keshtu qe pernjehere jane ballafaquara me cmime te uleta te naftes ne vitet e 90 –ta (20 dollar per nje barel). Cmimet e sotshme te larta te cilat gjithnje po ngriten i kane shnderruar keto vende ne superfuqi financiare, te mesuara nga pervoja e kaluar jo fort e larget, ato po investojne ne te ardhmen .
Vendet e Gjirit tani ndoshta per here te pare ne historine e tyre po sillen si “fitues te kuptueshem te lotarise” duke menduar per ardhmerine. Sepse ato jane – e ndoshta ne mase me te vogel Amerika, Rusia, Amerika Jugore fitues te medhenj ne “lotarine gjeopolitike”. Jack Poti eshte me i larti ne burimet e naftes nen rere. Perparimi i papare dhe pasuria e jashtezakonshme ne vendet e Gjirit, perball, recesionit ne SHBA-te dhe paralajmerimi i ngadalesimit te rritjes ekonomike ne vendet e perendimit. Mandej, rritja ekonomike impulsive ne Kine dhe indi. Pas te gjitha ketyre levizjeve qendron padyshim nafta. Sa me shume dhe me shpejt po zhvillohet Kina dhe India, cmimi i naftes gjithnje po ngritet, kurse profiti i prodhuesve te saj eshte me i larte.
Eshte e mundshme qe tere kjo dukuri e shikuar nga pozicioni perendimor, thua se zhvillimi global eshte “kthyer nga lindja” dhe qe pike qendrimi i pasurise dhe i zhvillimit eshte rivendosur ne pjesen lindore te botes. Tere kjo mund te tingelloi si ironi, per ata qe e kane bere shprehi qe zhvillimin dhe prosperitetin ekonomik ta shohin vetem ne vendet perendimore.
Per ne fund, eshte mjafte paradoksale kur ne njeren ane bota eshte e shokuar nga cmenduria e ngritjes se cmimeve, para se gjithash kur dihet se, burimet e naftes nuk jane te pashtershme. Kjo ka shkaktuar kerkesen per gjetjen e shpejt te burimeve te reja alternative te energjise. Kurse ne anen tjeter, paradoksi qendron ne ate qe sot ne momentin kur po rishfaqet kriza e rrezikshme globale e shtrenjtimit te ushqimit , per arsye te zvogelimit te mundshem te hapesirave bujqesore, per shkak te zhvillimit te prodhimtarise se bionaftes. Si duket ne kete fillim te shekullit 21-te , njerezimit do t’i duhet t’i pershtatet ketyre rrethanave te reja mjafte sfiduese. Deri kur dhe si tani per tani askush nuk mund ta dije.
Kerkesa gjithnje e me e madhe, perballe nje oferte te vogel te naftes ne tregun global ka bere qe shtetet e Lindjes se afert nuk po din cfare te bejne me e fituar. Cmimi i naftes mbi140 dollare per barel ka bere qe me askush te mos gjykoje per prognozat, sepse ato po tingellojne si alarmuese. Analiste te ndryshem ne mesin e atyre, te cilet kane qene mjafte te kujdesshem, lidhur me ngritjen e mundshme te cmimit te naftes, kane thane se, cmimi mund te ngrihet deri 200 dollare per fuci. “Vetem atehere kerkesa me ne fund ne menyre radikale do te bjere dhe keshtu qe cmimi per barel mund te stabilizohet ne kete nivel”. Kjo mund te ndodh shume shpejt, ndoshta qysh ne vitin e ardhshem, ne qofte se nuk ndodhe edhe ne kete vit. Ky kufi shume i larte i cmimit, perkunder asaj qe po tingellon mjaft alarmuese. Prape ne tere kete, nje eshte e vertet, qe kurre me cmimi i naftes nuk do te jete i lire dhe se kurre me nuk do te ulet nen 100 dollare per barel!?
Pervec qe kerkesa eshte me e larte se oferta, jane edhe disa faktor te cilet kane ndikuar ne kete cmim. Kompanite trans nacionale te naftes jane rrjetezuar permes tregut financiar ne ate menyre, qe ne te vertet me askush nga shtateshja e ekonomive me te fuqishme globale, nuk mund te ndikoje ne kete rrjedhe. Eshte ne interesin e korporatave qe super fitimin e edhe me tutje ta maksimizojne. Ne anen tjeter ekonomia kineze por edhe ajo indiane kane perjetuar eksplodim te zhvillimit dhe rritjes ekonomike. Por, duhet thene se, ne keto vende ende pritet qe te arrijne piken e vlimit. Vetem atehere kerkesa per nafte dhe gaz do te jete edhe me e larte. Nje arsye tjeter eshte edhe ngritja e shpenzimeve per nxjerrje dhe per punim te naftes e cila eshte rritur rreth 20% ne vit. Kesaj po i ndihmon teknologjia gjithnje e me e sofistikuar dhe gjithnje me e shtrenjte. Mirepo, shume me pak ekonomike jane shkaqet tjera me pak te parashikueshme te ngjarjeve dhe konflikteve te mundshme rajonale ne bote. Para dhjete diteve cmimi i barelit te naftes u ngrit ne burse per 3 dollare dhe kjo ndodhi pas lajmit qe u transmetua se nje anije amerikane ka hapur zjarr ndaj nje anije iraniane. Tere kjo e forcoi friken nga konflikti luftarak ne mes te Uashingtonit dhe Teheranit..
Kurre me nuk do te kete nafte te lire, si dhe kurre me pritje naive nga viti i kaluar sipas te cilave “sipas skenarit me te papershtatshem” cmimi i nje bareli nafte do te mund te arrij ne 100$. Lidhur me kete kur ne pranveren e vitit te kaluar shkrova nje analize lidhur me pritjet e mundshme te cmimit prej 100$ , per nje barel, shume prej tyre qe e kishin lexuar shkrimin me paten thene ”se mos e kam tepruar pak”. Mirepo tani pas nje viti te gjithe flasin, gjithandej per 200 $, per nje barel te naftes, ne kete vit apo ne vitin e ardhshem . Vlen te theksohet, qe tere kjo situate e re po behet mjafte e paqendrueshme per ekonomine globale, sa i perket mundesive te pershtatjes nga ana e ekonomive te shteteve nacionale dhe zhvillimit te qendrueshem ekonomike te tyre.
Diagnoza reale krizes ne ekonomise globale po percillet nga: Dollari i semure i cili ne raport me shporten kryesore te valutave tjera,ne tregun revizor, eshte ne renie te perhershme; recesioni qe ka perfshire ekonomin amerikane; ngritja e cmimeve te naftes eshte bere e pandalshme. Ky vit mund te jete viti i kthesave, dhe pse sipas te gjitha gjasave per kohera me te mira ende nuk ka paralajmerime.
Rritja ekonomike e ekonomise amerikane mund te ulet nga 1.6% te rritjes vjetore ne 0.9% te rritjes vjetore ne fund te ketij viti. Gjithashtu edhe ne Eurozone parashikohet rritje prej 0.9% ne kete vit. Mirepo kjo dukuri e rritjes se ulet ekonomike nuk eshte dukuri vetem ne “vendet e pasura”. Kjo po ju ndodh edhe vendeve te ekonomive me pak te zhvilluara, por te cilat jane ne rruge per tu pasuruar. Keto ekonomi kemi renie te rritjes, me shume se sa qe eshte pritur (Kina, 9.3%, india 7.3%, kurse ne Afrike 6.3%). Ne tere kete nafta eshte njeri nga shkaktaret kryesor te krizes ekonomike globale. Perndryshe, me rritjen e kerkeses (posacerisht nga presioni i ekonomive ne rritje, sic eshte ajo e Kines), prodhuesve te naftes kjo situate po ju pergjigjet, ata po i pergjigjen me zvogelimin e prodhimtarise. Kjo si rrjedhoje po ndikon direkt ne shtrenjtimin e naftes. Fondi Monetar Nderkombetar (FMN) para nje kohe ju ka terhequr verejtjen ministrave te shteteve anetare te OPEC-ut, qe kapacitetet prodhuese te rritjes se tyre seriozisht kane ngecur ne prodhimtarine e naftes, kurse kjo realisht ne mase te madhe po shkakton destabilizimin e tregut global. Nga OPEC-u jane pergjigjur me arsyetim se per kete jane fajtor shpenzimet gjithnje e me te medha te prodhimit, te cilat si te tilla per nje ose dy vite mund te prolongojne planet e rritjes se prodhimit te naftes.
Gjashte vendet e keshillit per bashkepunim te Gjirit (GCC) – Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabia Saudite, Bahrejni, Kuvajti, Katari dhe Omani, vitin e kaluar nga eksporti i naftes kane fituar 381 miliard dollar (kurse ne gaz 26 miliard). Kur cmimi i nafte te ishte 100 dollar (kurse tani eshte 140$), keto gjashte vende gjer ne vitin 2020 gjithsej do te fitojne nga shitja e naftes 9 mije miliarde dollar. Vetem gjate vitit 2007 keto vende kane bere investime plotesuese prej 215 miliarde dollar ne boten e jashtme. Keto vende aq shume kane akumuluar edhe me tutje po fitojne dollar, cka ne te vertet eshte e paimagjinueshme. Pra aq shume sa qe eshte e pa krahasueshme, nga ajo se ku mund ti shpenzojne te gjitha keto mjete. Ne vendet e Gjirit po ndertohen qytete te cuditshme te se ardhmes (Dubai eshte njeri nga shembujt me te mire te ketij tregimi).
Dy mije miliarde dollar, thuhet se vlejne te gjitha projektet ndertimore te cilat kane filluar. Mund te thuhet se, qeverite e ketyre vendeve dicka kane mesuar nga ajo vala e pare e fitimit te madh nga nafta (ne kohen e krizes se naftes te viteve shtatedhjeta dhe te luftes iran – irakiane), kur ato kryesisht jane dhene ne shpenzime te pamenduara dhe joracionale. Mirepo kjo periudhe nuk ka zgjat, keshtu qe pernjehere jane ballafaquara me cmime te uleta te naftes ne vitet e 90 –ta (20 dollar per nje barel). Cmimet e sotshme te larta te cilat gjithnje po ngriten i kane shnderruar keto vende ne superfuqi financiare, te mesuara nga pervoja e kaluar jo fort e larget, ato po investojne ne te ardhmen .
Vendet e Gjirit tani ndoshta per here te pare ne historine e tyre po sillen si “fitues te kuptueshem te lotarise” duke menduar per ardhmerine. Sepse ato jane – e ndoshta ne mase me te vogel Amerika, Rusia, Amerika Jugore fitues te medhenj ne “lotarine gjeopolitike”. Jack Poti eshte me i larti ne burimet e naftes nen rere. Perparimi i papare dhe pasuria e jashtezakonshme ne vendet e Gjirit, perball, recesionit ne SHBA-te dhe paralajmerimi i ngadalesimit te rritjes ekonomike ne vendet e perendimit. Mandej, rritja ekonomike impulsive ne Kine dhe indi. Pas te gjitha ketyre levizjeve qendron padyshim nafta. Sa me shume dhe me shpejt po zhvillohet Kina dhe India, cmimi i naftes gjithnje po ngritet, kurse profiti i prodhuesve te saj eshte me i larte.
Eshte e mundshme qe tere kjo dukuri e shikuar nga pozicioni perendimor, thua se zhvillimi global eshte “kthyer nga lindja” dhe qe pike qendrimi i pasurise dhe i zhvillimit eshte rivendosur ne pjesen lindore te botes. Tere kjo mund te tingelloi si ironi, per ata qe e kane bere shprehi qe zhvillimin dhe prosperitetin ekonomik ta shohin vetem ne vendet perendimore.
Per ne fund, eshte mjafte paradoksale kur ne njeren ane bota eshte e shokuar nga cmenduria e ngritjes se cmimeve, para se gjithash kur dihet se, burimet e naftes nuk jane te pashtershme. Kjo ka shkaktuar kerkesen per gjetjen e shpejt te burimeve te reja alternative te energjise. Kurse ne anen tjeter, paradoksi qendron ne ate qe sot ne momentin kur po rishfaqet kriza e rrezikshme globale e shtrenjtimit te ushqimit , per arsye te zvogelimit te mundshem te hapesirave bujqesore, per shkak te zhvillimit te prodhimtarise se bionaftes. Si duket ne kete fillim te shekullit 21-te , njerezimit do t’i duhet t’i pershtatet ketyre rrethanave te reja mjafte sfiduese. Deri kur dhe si tani per tani askush nuk mund ta dije.