Kulturë & Politikë

Politika dhe kultura janë të veçuara në përmbajtje dhe të ndara në qëllime

Nga numri i par i botimit t par t revists kulturore “Prpjekja”, t hapur n dimr t vitit 1994, drejtuar nga Fatos Lubonja, sjellim nj debat t mpreht edhe sot; raportin e kulturs me politikn. Lubonja ka vn prball dy opinione t kundrta me njri-tjetrin t dhn nga dy bashkkohs, Branko Merxhani dhe Tomas Man, q u takojn viteve ‘30. far mund t mbivendosim n kt retro, me realin e kulturs dhe politiks sot sht trheqja dhe indiferentizmi prball politikbrsve dhe opinionit intelektual n krijimin e atmosfers elitare pr shtje qoft politike apo dhe kulturore: A prballen kto marrdhnie sot apo jan brenda nj sistemi kulturor t nj civilizimi!?

Politika dhe kultura jan t veuara n prmbajtje dhe t ndara n qllime

(Nga artikulli "Politika dhe Kultura" botuar n "Prpjekja Shqiptare", 1936)

(...) Le t vim tani n themn kryesore: 'ndryshim ka midis nocioneve t Politiks dhe t Kulturs? 'sht Politika? 'sht kultura? Dhe sidomos 'do me thn t merresh me kultur pa
politik? (...)

(...) do shoqri faq dy far vullnetesh sociale. E para sht Kultura, e dyta sht Politika. Kultura prmbledh t gjitha prpjekjet theorike dhe prshtypjet spiritualiste ose materialiste t nj Shoqrie. Kurse Politika prmban dhe prmbledh t gjitha mundimet praktike q bn nj grup shoqror brenda rrokullimeve t historis s vet. Puna e Kulturs, n parim, sht nj pun mendimi, q ecn kryesisht drejt zbulimit t s Vrtets. Politika, n parim, sht edhe kjo nj pun mendimi, por nj pun q nuk ka si qllim kryesor t gjej t vrtetn; Politika ecn drejt pr drejt pr n Fuqi dhe pr n Pushtet. Roli i nj njeriu t Kulturs kufizohet n gjurmimin dhe prhapjen e s Vrtets. Mendimtari prpiqet t prhap mendimet e veta dhe t'i fut n vetdijen e bashk’atdhetarve t tij. Mendimtari s'ka nevoj t vr n dor fuqin reale dhe t sundoj botn duke u mbshtetur n bajonetn e xhandarit. Ai ndjek rrugn e vet. Dhe ndjek kt rrug me guxim dhe me qetsi. Ai ecn edhe duke vuajtur.

Roli i nj njeriu t Politiks sht krejt i ndryshm. Politik d.m.th. sundim.

Dhe asgj tjetr. Qllimi i nj njeriu t Politiks, natyrisht kur ky sht nj njeri i urt dhe i sinqert, sht nj qllim i lart q ka nj kuptim historik. Politikani prpiqet t qroj jetn shoqrore nga zakonet e kqija, nga veset, dhe n vndin e tyre t vendos t mirat. Prandaj Politikani ka nevoj t domosdoshme t vr n dor fuqin e sundimit dhe t zotroj, pa asnj kufizim, t gjitha zotsit vepronjse t nj vndi.

(...) Artistt, Moralistt dhe Filozoft jan vetm Mendimtar. Kta i propozojn popullit ndjenjat dhe mendimet e tyre: Vetm i propozojn. Nuk mund t'ia imponojn.(...)

Kultura s'ka t bj aspak as me Parlamentin as me Qeverin. Qllimi i saj nuk sht t fitoj shumicn n Parlament dhe t formoj Qeverin. Kultura, q t'i bj t pranueshme bukurit q ndjen, t mirat q jep shmbull dhe mendimet q shfaq, nuk krkon ndihmn e organeve zyrtare. Kultura veprat e veta i vleftson ndryshe. Ka n dor nj tok mjetesh morale. Ka b.f. bindjen, shijn, enthuziazmn dhe nj sri mnyrash t tjera veprimi.

Q t msohet prmn nj vjersh e bukur, s'ka nevoj q t votohet nj dekret-ligj. Gjithashtu asnj ligj nuk mund t'a ndaloj kndimin e nj libri. Bil sht vn re se librat e ndaluara krkohen dhe kndohen m tepr.

(...)Nj sundimtar mund t'imponohet edhe pr hir t violencs. Kurse nj mendimtar thjesht nuk plqehet ose simpathizohet. Autoriteti q ky gzon mbi nj pjes t popullit, nuk sht nj autoritet relatif. sht nj autoritet personal. S'ka t bj me pozitn e vet. Ka t bj vetm me personin e vet. Nj e vrtet shkencore, nj vepr artistike, nj merit morale, nuk humbet asgj nga vlera e saj kur nuk mohet nga ana e zyrtarve ose edhe kur gjen mosprfilljen e tyre. Vulat e zyrave nuk jan dokumenta kulturale. Jan vetm akte administrative dhe gjyqsore. Me kto vula vihen n litar edhe t dnuarit dhe lartsohen edhe zotrinjt e ndershm.

* * *

Si e kemi shpjeguar gjer ktu me nj mnyr krejt t hapt dhe pothua popullore, Politika dhe Kultura jan dy far veprimtarish krejt t ndara dhe t veuara njera nga tjetra. Jan t veuara n prmbajtje dhe t ndara n qllime. Kombet q din mir t ndajn njern nga tjetra kto dy far veprimtarie shoqrore, prparojn dhe lartsojn hem organizmn e jets s tyre politike, hem organizmn e jets s tyre kulturale. Prkundrazi ku kto dy gjra trazohen midis tyre, atje Kultura bhet skllavi i Politiks dhe humbet kuptimin e qnies s vet; dhe nga ana tjetr edhe Politika fshin dhe 'vleftson do lloj prpjekje q ka si qllim t ndihmoj Shoqrin n ecjen e saj drejt prparimit dhe qytetrimit. Dhe kshtu shkatrrohen dhe degjenerohen t gjitha. Politikani mbetet pa drit. Intelektuali bhet dallkauk. (...)