Kuteli në përshpirtje!

Si dje, 43 vjet m par, sht ndar nga jeta Mitrush Kuteli. N mjediset e Ministris s Kulturs disa radh karrigesh me t ftuar dhe n fund t salls, n qoshk, dy tavolina mbushur me ushqim “kathering”, q kundrmonin nga lloj-lloj errash, sht promovuar dhe libri “Kuteli dhe letrarja” e studiuesit Behar Gjoka.

N dukje ceremoni e lir, pa formalizmin zyrtar apo akademik, ata q morn fjaln ishin fjalpak. Aktori Reshat Arbana ka prcjell ca nga ethet shkrimore t Kutelit, duke recituar fragmente nga ajo krijimtari. Por Arbana ka treguar se e ka njohur nga larg kt shkrimtar, kur shkonte n shtpin e Sterio Spases, ndrsa i ati i thoshte: Ai sht nj nga Paskt!

E vetmja foto, e vendosur n krye t salls, nga Mitrush Kuteli, prfshin nj realitet pak t zbeht pr kt njeri t rrall t letrave, plot sqim pr gjuhn. Po n kt sall t ministris, para disa kohsh nj ekspozit e pasur fotografike shoqronte promovimin e botimeve t Lasgush Poradecit. Sikur kta dy shkrimtar i ndan nj paralele e njjt, si letrare ashtu dhe historike - si kujtohen, si harrohen dhe si ringjallen. E bija e Kutelit, Atalanta, kur e pyetm pse nga shkrimtari kemi aq pak foto, ajo u prgjigj: “Ka qen i ftoht ndaj fotografis, nuk i plqenin”. Dhe jeta n izolim social, ndryshe nga Poradeci, na jep portretin e Kutelit vetm n nj koh. Takimi i djeshm me Kutelin qe dhe nj arsye pr t kujtuar se paralel me Lasgushin, pak dit m par sht instaluar dhe busti i derdhur n bronz, nga Muntaz Dhrami, n qytetin e lindjes, Pogradec.

Prej vitesh - ashtu si dhe u justifikua dje nga zv.ministrja e Kulturs, se procedurat jan nisur n Presidenc - dshira pr ta shpallur Kutelin “Nderi i Kombit” ende nuk sht realizuar. Ishte nj tentativ pr ta rikujtuar kt formalitet t “kombit” edhe dje.

Ndrsa zv.ministrja Suzana Turku n fjaln e saj “instinktivisht”, n fjalimin e prgatitur, ka hyr n paraqitjen akademike t Kutelit, kush ishte dhe far i solli letrsis shqipe, sa sht studiuar dhe kush e ka studiuar.

“Pas rnies s sistemit totalitar, Mitrush Kuteli, krahas shum emrave t tjer t anatemuar, ishte ndr ata autor t cilve kritika dhe studimet letrare u kushtuan nj vmendje t veant. Vlen t prmendim kontributin e studiuesve Nasho Jorgaqi, Petraq Kolevica, Robert Elsie, Aurel Plasari, Alfred Ui, Ali Xhiku, Sabri Hamiti dhe Behar Gjoka. N kt kontekst, vepra “Kuteli dhe letrarja” e studiuesit Behar Gjoka, vjen pas nj pune hulumtuese gati njzetvjeare mbi arsenalin kutelian, e cila kurorzohet sot me daljen e ksaj vepre t rndsishme studimore e cila i shtohet korpusit t trajtimit shkencor mbi kt autor”, - ka lexuar fjalimin zv.ministrja Turku.

M tej, zv.ministrja, q n profesion sht dirigjente kori, ka vazhduar se “Mitrush Kuteli dhe vepra e krijuar prej tij shfaqet n letrat shqipe t gjysms s par t shekullit XX, jo thjesht si nj emr i nnrenditur krijuesi, por si dukuri letrare, e cila do t ridimensiononte krejt sistemin letrar shqiptar, duke mbrujtur n t frymn e modernitetit”. sht hera e par, dhe pr t’u vlersuar, q nj zv.ministre hyn n labirintet studimore, aq m tepr muzikante, pr t analizuar se “moderniteti n prozn e Kutelit ndrtohet mbi dy parime baz: n lvrimin e leksikut dhe folklorit popullor si edhe n prthyerjen e kohve brenda nj subjekti t caktuar. Vepra e Kutelit, pikrisht pr kt arsye shpalos tiparet e universalitetit duke thyer n kt mnyr skematizmin dhe mentalitetin q mbizotronte n kohn e tij n letrat shqipe”.

Fjala e Turkut ishte nj impenjim serioz pr t treguar vmendjen q ka pasur ministria n kt rast pr t kujtuar shkrimtarin dhe shkolln kuteliane, ndonse prshpirtja nuk prmbushte ndonj prvjetor, por qllonte me rastin e botimit studimor t Gjoks, i cili ishte dhe nismtari i takimit.

Befasi pr takimin e djeshm dhe entuziazm pati botuesi i “Kutelit dhe letrarja”, Mehmet Gzhilli. Ai po monte nismn e ministris q e ka mbshtetur kur pr 20 vjet tha se nuk i kishte ardhur asnj letr, qoft edhe e bardh nga ky institucion. Ndrsa tani brenda vitit, Gzhilli ka prmendur tri aktivitetet q ka kryer brenda nj viti; botimi i veprs s Poradecit, botimin e variantit t prkthimit “Epi i Gilgameshit”, nga Anton Berisha, dhe s fundi studimin mbi veprn letrare t Kutelit, t kryer nga studiuesi Behar Gjoka. Gzhillin gjithashtu n kt takim e mundonte fakti q nuk ka arritur, pr arsye familjare, t sillte n ditn e djeshme, t botuar testamentin e Kutelit. Asnjher i botuar n nj libr, por publikuar prmes medias, Gzhilli e ka muar si nj nga domethniet m t arrira q ka pasur Kuteli n jetn e tij.

I pranishm n takim, shkrimtari Teodor Lao sht ngritur ngadal nga rreshtat e fundit pr t thn se duhet nj studim mbi ndikimin e Kutelit n letrsin shqipe, duke u nisur pas viteve ’40. Shembulli q solli ishte vepra e shkrimtarit Dhimitr Shuteriqi, ku Lao tha se “ndonse Kuteli dhe Shuteriqi nuk kan shkuar mir, kjo dihet, po t shikojm proza m e mir e Shuteriqit sht nn ndikimin e Kutelit”. Dshmit se si iku nga kjo bot Kuteli, meqense ishte kjo dit, u solln nga i biri i Sterio Spases, duke kujtuar momentet e fundit t jets dhe piskamn q ka lshuar i ati, shkrimtari. “Nj mbrmje prpara s t ndahej nga jeta, Kuteli ka qen n shtpin ton. Kur t nesrmen dgjuam lajmin e vdekjes s Kutelit, im at, Sterio Spase, klithi: Hito nuk e di se far koke nga ka ikur!”, - ka kujtuar Hito Spase. Por t vrtetn e munguar, n fakt ishte n fundin e fjals s zv.ministres Turku q fjal pr fjal kishte shkruar: “Ajo q t gjith ne ndiejm n kto vite, sht se sa her mblidhemi pr t kujtuar jetn dhe veprn e tij, kuptojm se gjithmon na mbetet dika e pathn. Dhe kjo ndodh, sepse e till ishte jeta dhe vepra q ai krijoi. Nj vepr e cila del jasht kohs s tij dhe komunikon me t gjitha gjeneratat, madje edhe me kohn tjetr, t nesrmen, e cila do t jet krijes e shumkohsis shqiptare”. Sikur mos t ishte ai koktej me ushqime kundrmuese n fund t salls, prshpirtja pr Kutelin do t ndiente m shum mungesa, m tepr zbehtsi, edhe pse studiuesi Gjoka donte t’u linte t ftuarve degustimin nga libri i tij m i fundit, studimin “Kuteli dhe letrarja”.

Testamenti

Fmijt i porosit ta duan vendin dhe gjuhn ton gjer n vuajtje. T mos u shfaq zemra kundr Shqipris as kur do t vuajn pa faj. Atdhe sht atdhe, bile edhe ather kur t vret. Ktu kan lindur, ktu t rrojn me mish e shpirt qoft edhe me dhembje. Atalanta dhe Pandeliu kan prirje pr letrsi. Le t mbarojn studimet n ndonj deg praktike, ajo fizike, ay mjeksi ose ndonj fakultet tjetr, fjala vjen pr arsimtar, dhe le t merren edhe me letrsi. Por jo si profesion kryesor. Profesionizmi n letrsi n vndin ton sht, h pr h, nj rrug vuajtjesh, buka e tij sht e hidhur. E hidhur them pr at q s‘di marifete dhe hipokrizira. Terreni i letrsis sht nj tok ku glojn gjarprinjt. T vrasin shokt se u bn hije. Dhe kur nuk u bn hije do t thot se nuk je i zoti pr letrsi. Dorshkrimet ia l atyre t dyve sidomos Pandeliut. T mos i prek askush! Ay do t rritet, do t lexoj shnimet e parealizuara, do t’i prpunoj. Pr kt duhet t grumbulloj m par shum kultur. Talenti prirja nuk vlejn asgj pa pun, pa kultur. Askush t mos i prek dorshkrimet para se t m rritet djali! I vini n ark, i mbyllni! Polikseni dhe Atalant! Pandeli dhe Doruntin! T doni njri-tjetrin, t duroni njri-tjetrin... Do t’i krkoni jets aq sa mund t’ju jap.

(nj pjes e testamentit)