Magjia e rrfimit
Dy libra me tregime dhe novela t zonjs shqiptaro-amerikane Albana Lifschin (Takim me t papriturn dhe Magjia e nj zri) ishin t mjaftueshme pr ta njohur at n vlern m t admirueshme pr lexuesin: at t shkrimtares. Jo kushdo q hedh boj mbi letrn e bardh, q sajon e boton faqe libri, q i rradhit ato (bile me shumic) npr rrafte librarish a bibliotekash, aq sa i bn ato edhe t krcasin nga dhimbja e torturs, mund ta mbaj kt emr t nderuar. Njoh nj syresh, q kur nxin dika dhe arrin q ta botoj, ngutet q posht emrit t vet t shtoj e t bj t ditur identitetin e shkrimtarit (!), bile pa thonjza fare. O ho, ho! far tmerri!
Albana Lifschin nuk vjen n letrsi nga hii apo nga ndonj trill prej manjaku letrar. Pasioni i saj nuk sht shtys i ndrrimeve vajzrore, po buron natyrshm nga nj prvoj jete e dendur, e larmishme dhe plot emocione. Kt bot me vete, asaj ia ka krijuar fusha e begat e gazetaris. N qindra faqe t botuara npr gazeta t ndryshme, n mijra fjal t transmetuara n radio dhe televizion, si edhe n veprat e saj publicistike, lexuesi e dgjuesi jo rrall her sht emocionuar nga stili i saj i rrjedhshm, nga kapja e nervit jetsor t vzhgimit dhe nga ai parashtrim i thjesht e i vrtet i gjrave m t zakonshme, q duke u zbuluar dhe sjell n drit buitin art t vrtet. Dhe, natyrisht, kjo nuk mund t bhet pa nj talent t spikatur...
Ja ku e bri ajo vet kaprcimin e vetvetes: nga gazetare, n shkrimtare t mirfillt. Librat q kemi npr duar e thon kt m s miri.
Sugjestioni
Nuk kisha lexuar asgj nga Albana Lifschin, vese tregimin Mbresa t largta, q ajo na e drgoi nga Kontinenti i Kolombit pr ta botuar tek Pegasi yn, dy vjet m par. Dukej sikur aty, n rrfimin e gazetares s re, q del pr her t par m shrbim n nj rreth t largt, nuk ka asgj t veant. Mirpo ajo njihet n dhomn e nj hoteli provincial me nj grua moshpjekur, q ruan ende finesn dhe bukurin e nj moshe m par. Kureshtja vajzrore dhe nuhatja profesionale e gazetares zbulon tek kjo grua nj bot t pasur shpirtrore, plot erra dhe dallg t trashguara nga nj jet e vrullshme, plot pasione. Ksisoj, vjen natyrshm edhe kryedallga, brenga e nj jete, e cila sht njkohsisht pasqyra n fytyrn e nj epoke, q bhet edhe tema ku mbshtetet tregimi: drama e nj dashurie t pushkatuar nga dogmat e diktaturs. Rrfimi sht sa trondits, aq edhe mbreslns. Kali yn mitollogjik, Pegasi, skishte si t mos ta ndjente peshn e ksaj ngarkese artistike dhe jetsore.
Duket sikur i ke hequr vet peripecit e ksaj gruaje. Sugjestioni sht i pashmangshm. Protesta e saj sht gati e heshtur, e dhimbshme dhe krijon tek lexuesi njfar mllefi ndaj aparatikve t dikurshm, revolt q del nga thellsit e shpirtit. Befas mu bn t njohura, t afrta, t prekshme, njhersh tepr t trishtuara, si heroina e tregimit, ashtu edhe ajo gazetare fillestare, ku nuk mund t mos e kuptoje se fshihej vet rrfyesja, gazetaria e dikurshme, shkrimtarja e tanishme, Albana Mlyshi. Lnda e tregimit, ndonse e vogl, e paraqitur qllimisht ashtu shkarazi, n mnyr gazetareske, si t ishte vazhdimi i nj reportazhi, t bhet sugjestive brenda vetdijes tnde prej lexuesi. Kjo ndodhi edhe me mua. Pse jo, m ngjante sikur e njihja prej kohsh kt Albana shqiptaren, q kishte marr nj mbiemr t huaj. Dhe sugjestioni qe i atill, sa kur mu dha rasti tepr i rrall t vizitoja Amerikn, nj vit m par, nga banesa e mikut tim, Naum Prifti, i bra shkrimtares nj telefonat, pr ti shprehur pikrisht kto sugjestione. Dhe ndonse nuk u b e mundur t pinim nj kafe s bashku n Nju Jorkun e paan, kt takim e bm t mundur nj vit m von, n Tiran, n takimin e mrekullueshm t Klubit internetik t Gazetarve, q ajo drejton me menuri dhe pasion. Aty, ku Albana shqiptare do t m dhuronte dy librat e saj m t fundit me tregime dhe ku, gjithashtu, do tu hyja n pjes gazetarve t mirfillt (veanrisht, bashkpuntorit dhe mikut tim t ngusht, Gole Jovanit), duke fituar un, i ftuari, llotarin e tyre, me trofe orn e mrekullueshme me portretin e Obams. (...)
Vetvetja
Shumica e ktyre tregimeve, si t thuash, jan pasqyra t vetvetes. Autorja sht gjithkund ktu dhe n 7-8 tregime ekziston me emrin Ana ose Ana Maria. T nisesh nga vetvetja, nga nj mbres a nj ngjarje e jetuar, brenda apo rreth teje, jo vetm ska asgj t keqe, por ruhet m sakt dhe m bukur origjinaliteti i krijimit, si edhe ana emocionale e tij. Pr mua, - thot autorja, me gjuhn e personazheve t saj, - shfaqja e vetvetes tek tjetri sht rruga m e shkurtr pr t komunikuar. Kshtu: Jeta jote bhet tregimi yt, konstaton me plot t drejt Roland Gjoza.
Albana Lifschin vjen nga gazetaria; ajo sht nj vzhguese e holl dhe e sakt. Por ajo ka arritur ta kaloj me sukses urzn e rrezikshme, nga bregu i gazetaris, n at t letrsis, t cilat, edhe pse duken t afrta, qindrojn me kilometra larg. Fatlumrisht, zonja Lifschin, midis ktyre dy brigjeve, e ka vendosur veten n ann e begat t letrsis artistike. Letrsia flet me detajet, me personazhet e tipizuara. Letrsia shprehet me figurat. Letrsia ka prher planin e saj t dyt, enigmn e nnkuptimit, si tek Lypsi i metros, pas s cils fshihet shpirti, e bukura, ajo q hesht, q vuan e q do t thrras m pas, q do t ndjehet si pa u kuptuar, si tek Magjia e nj zri. N kto dy tregime, q prmenda tani s fundi, letrsia e Lifschin vjen impresionuese. Kur thot: Le t mbytesha n grackn, q i kisha ngritur vetes!, lnda letrare sht n shtratin e vet, ashtu sikundr sht edhe tek Shekspiri dika e ngjashme, kur Hamleti brtet: Drama sht gracka, ku shpirti i mbretit ziret si laraska! dhe arrin t realizoj nj sken groteske prbrenda kornizs s tragjedis, duke ia jerr maskn uzurpatorit t fronit. Tek nj tregim tjetr, akoma edhe m interesant, si sht Basti i kuajve, autorja sht kaq e aft dhe e sigurt si shkrimtare, saq arrin t vizatoj bukur, jo vetm portretin tipik t amerikanit t zgjuar dhe praktik, por edhe t vet realitetit amerikan, ku iniciativa e lir dhe biznesi fitimprurs jan n rend t dits. sht njeriu q e ndrton jetn, jo thjesht si i vjen, por si e dshiron. Ky mesazh prbn filozofin e jets amerikane, por edhe nervin e shumics s tregimeve t Albana Lifshcin.
Konkluzione
Dua ti mbyll kto radh, duke konstatuar: sht kaq e natyrshme dhe kaq e ngroht kjo grua shkrimtare, sa t habit si me gjetjet, ashtu edhe me prfundimet q arrin. Nuk sht kaq e kollajt, q tek tregimi Sekretet e moshs, n udhtim e sipr, si pa u kuptuatr, t rrfesh prmbysjen e bots nga ana morale, pa ndjer asnj kokarrje, si dika krejt normale e nj jete t re, pa paragjykime. Se ka edhe letrsia prangat e veta t padukshme. Albana Lifschin sht e liruar tashm nga pranga t tilla. Ajo e ndjen veten fort mir n atdheun e Mark Tuenit, Xhek Londonit e t Teodor Drajzerit.
Albana Lifschin nuk vjen n letrsi nga hii apo nga ndonj trill prej manjaku letrar. Pasioni i saj nuk sht shtys i ndrrimeve vajzrore, po buron natyrshm nga nj prvoj jete e dendur, e larmishme dhe plot emocione. Kt bot me vete, asaj ia ka krijuar fusha e begat e gazetaris. N qindra faqe t botuara npr gazeta t ndryshme, n mijra fjal t transmetuara n radio dhe televizion, si edhe n veprat e saj publicistike, lexuesi e dgjuesi jo rrall her sht emocionuar nga stili i saj i rrjedhshm, nga kapja e nervit jetsor t vzhgimit dhe nga ai parashtrim i thjesht e i vrtet i gjrave m t zakonshme, q duke u zbuluar dhe sjell n drit buitin art t vrtet. Dhe, natyrisht, kjo nuk mund t bhet pa nj talent t spikatur...
Ja ku e bri ajo vet kaprcimin e vetvetes: nga gazetare, n shkrimtare t mirfillt. Librat q kemi npr duar e thon kt m s miri.
Sugjestioni
Nuk kisha lexuar asgj nga Albana Lifschin, vese tregimin Mbresa t largta, q ajo na e drgoi nga Kontinenti i Kolombit pr ta botuar tek Pegasi yn, dy vjet m par. Dukej sikur aty, n rrfimin e gazetares s re, q del pr her t par m shrbim n nj rreth t largt, nuk ka asgj t veant. Mirpo ajo njihet n dhomn e nj hoteli provincial me nj grua moshpjekur, q ruan ende finesn dhe bukurin e nj moshe m par. Kureshtja vajzrore dhe nuhatja profesionale e gazetares zbulon tek kjo grua nj bot t pasur shpirtrore, plot erra dhe dallg t trashguara nga nj jet e vrullshme, plot pasione. Ksisoj, vjen natyrshm edhe kryedallga, brenga e nj jete, e cila sht njkohsisht pasqyra n fytyrn e nj epoke, q bhet edhe tema ku mbshtetet tregimi: drama e nj dashurie t pushkatuar nga dogmat e diktaturs. Rrfimi sht sa trondits, aq edhe mbreslns. Kali yn mitollogjik, Pegasi, skishte si t mos ta ndjente peshn e ksaj ngarkese artistike dhe jetsore.
Duket sikur i ke hequr vet peripecit e ksaj gruaje. Sugjestioni sht i pashmangshm. Protesta e saj sht gati e heshtur, e dhimbshme dhe krijon tek lexuesi njfar mllefi ndaj aparatikve t dikurshm, revolt q del nga thellsit e shpirtit. Befas mu bn t njohura, t afrta, t prekshme, njhersh tepr t trishtuara, si heroina e tregimit, ashtu edhe ajo gazetare fillestare, ku nuk mund t mos e kuptoje se fshihej vet rrfyesja, gazetaria e dikurshme, shkrimtarja e tanishme, Albana Mlyshi. Lnda e tregimit, ndonse e vogl, e paraqitur qllimisht ashtu shkarazi, n mnyr gazetareske, si t ishte vazhdimi i nj reportazhi, t bhet sugjestive brenda vetdijes tnde prej lexuesi. Kjo ndodhi edhe me mua. Pse jo, m ngjante sikur e njihja prej kohsh kt Albana shqiptaren, q kishte marr nj mbiemr t huaj. Dhe sugjestioni qe i atill, sa kur mu dha rasti tepr i rrall t vizitoja Amerikn, nj vit m par, nga banesa e mikut tim, Naum Prifti, i bra shkrimtares nj telefonat, pr ti shprehur pikrisht kto sugjestione. Dhe ndonse nuk u b e mundur t pinim nj kafe s bashku n Nju Jorkun e paan, kt takim e bm t mundur nj vit m von, n Tiran, n takimin e mrekullueshm t Klubit internetik t Gazetarve, q ajo drejton me menuri dhe pasion. Aty, ku Albana shqiptare do t m dhuronte dy librat e saj m t fundit me tregime dhe ku, gjithashtu, do tu hyja n pjes gazetarve t mirfillt (veanrisht, bashkpuntorit dhe mikut tim t ngusht, Gole Jovanit), duke fituar un, i ftuari, llotarin e tyre, me trofe orn e mrekullueshme me portretin e Obams. (...)
Vetvetja
Shumica e ktyre tregimeve, si t thuash, jan pasqyra t vetvetes. Autorja sht gjithkund ktu dhe n 7-8 tregime ekziston me emrin Ana ose Ana Maria. T nisesh nga vetvetja, nga nj mbres a nj ngjarje e jetuar, brenda apo rreth teje, jo vetm ska asgj t keqe, por ruhet m sakt dhe m bukur origjinaliteti i krijimit, si edhe ana emocionale e tij. Pr mua, - thot autorja, me gjuhn e personazheve t saj, - shfaqja e vetvetes tek tjetri sht rruga m e shkurtr pr t komunikuar. Kshtu: Jeta jote bhet tregimi yt, konstaton me plot t drejt Roland Gjoza.
Albana Lifschin vjen nga gazetaria; ajo sht nj vzhguese e holl dhe e sakt. Por ajo ka arritur ta kaloj me sukses urzn e rrezikshme, nga bregu i gazetaris, n at t letrsis, t cilat, edhe pse duken t afrta, qindrojn me kilometra larg. Fatlumrisht, zonja Lifschin, midis ktyre dy brigjeve, e ka vendosur veten n ann e begat t letrsis artistike. Letrsia flet me detajet, me personazhet e tipizuara. Letrsia shprehet me figurat. Letrsia ka prher planin e saj t dyt, enigmn e nnkuptimit, si tek Lypsi i metros, pas s cils fshihet shpirti, e bukura, ajo q hesht, q vuan e q do t thrras m pas, q do t ndjehet si pa u kuptuar, si tek Magjia e nj zri. N kto dy tregime, q prmenda tani s fundi, letrsia e Lifschin vjen impresionuese. Kur thot: Le t mbytesha n grackn, q i kisha ngritur vetes!, lnda letrare sht n shtratin e vet, ashtu sikundr sht edhe tek Shekspiri dika e ngjashme, kur Hamleti brtet: Drama sht gracka, ku shpirti i mbretit ziret si laraska! dhe arrin t realizoj nj sken groteske prbrenda kornizs s tragjedis, duke ia jerr maskn uzurpatorit t fronit. Tek nj tregim tjetr, akoma edhe m interesant, si sht Basti i kuajve, autorja sht kaq e aft dhe e sigurt si shkrimtare, saq arrin t vizatoj bukur, jo vetm portretin tipik t amerikanit t zgjuar dhe praktik, por edhe t vet realitetit amerikan, ku iniciativa e lir dhe biznesi fitimprurs jan n rend t dits. sht njeriu q e ndrton jetn, jo thjesht si i vjen, por si e dshiron. Ky mesazh prbn filozofin e jets amerikane, por edhe nervin e shumics s tregimeve t Albana Lifshcin.
Konkluzione
Dua ti mbyll kto radh, duke konstatuar: sht kaq e natyrshme dhe kaq e ngroht kjo grua shkrimtare, sa t habit si me gjetjet, ashtu edhe me prfundimet q arrin. Nuk sht kaq e kollajt, q tek tregimi Sekretet e moshs, n udhtim e sipr, si pa u kuptuatr, t rrfesh prmbysjen e bots nga ana morale, pa ndjer asnj kokarrje, si dika krejt normale e nj jete t re, pa paragjykime. Se ka edhe letrsia prangat e veta t padukshme. Albana Lifschin sht e liruar tashm nga pranga t tilla. Ajo e ndjen veten fort mir n atdheun e Mark Tuenit, Xhek Londonit e t Teodor Drajzerit.