Meditim për autobusët e funeralit të Tiranës
Ka mjaft antropolog kulturor q jan marr me t ashtuquajturat “homologji strukturore” ose m sakt me at lloj metodologjie shkencore q vrteton lidhjen midis dy fenomeneve, ku midis t cilve, njri mund t ket karakter kulturor ose shpirtror dhe tjetri social konkret, t evidentueshm. Antropologu Marcel Mauus, n nj punim pr kt argument, thot se kategorit e shoqris jan t ndara n baz t kritereve kulturore q vet njerzit i atribuojn ksaj shoqrie. Jo vetm kaq, por ky autor, duke ndjekur linjn e Durkheimit, shtjellon dika tepr interesante, q do t na duhet n kt reflektim tonin, at t “faktit social total”, i cili nnkupton q nj fakt simbolik na jep mundsin t kuptojm strukturat q fshihen posht ktij fenomeni.
Reflektimi yn merr shkas nga shrbimi urban n Tiran. Duke e konsideruar kt shrbim si nj mundsi t mir pr t lvizur, duke shmangur makinn, vendosa q t udhtoja me autobus pr tek puna. Por, menjher filluan udirat. udirat e pisllkut t tmerrshm brenda nuk m interesonin shum, pasi n fund t fundit, pak dezinfektim dhe kjo kalohet. udia m e madhe q m shkaktoi ishte debati me shofert pr shpejtsin tepr t ngadalt t ecjes s autobusve. Nuk arrija t kuptoja se pse shofert ecnin aq ngadal edhe n pjes rruge q ishin bosh dhe nuk kishin pengesa. Fatorinot m thoshin: “Fol me shoferin”, shofert m thoshin: “Fol me pronarin”! Po pronari ku sht? Ehhh, at nuk ta themi dot!
Tek udhtoja, ato pak her natyrisht, sepse aventura ime me urbant zgjati pak, m dukej vetja prher si n nj ceremoni t prmotshme. Dhe n fakt gjithka brenda autobusit nnkuptonte klimn e nj funerali. Edhe kur un mora guximin t debatoja me fatorinot e shofert, njerzit prreth m shikonin me habi dhe dukej sikur m thoshin: “Nuk bhet zhurm n funeral”. Pra, njerzit n autobus ishin msuar me kt monotoni gati-gati mortore dhe dukej se u kishte vdekur dika n ndrgjegjet e tyre. Mirpo nga fakti q urbant silleshin vazhdimisht kaq ngadal, duke ndjekur t njjtn linj (Unaza p.sh) m’u krijua ideja e nj funerali permanent dhe n kt kontekst nj punim interesant i Robert Hertz pr ritin e dyfisht t funeralit. N kt studim ai thekson se me gjith dramn q prmban funerali dhe vdekja, prap fjala e fundit i takon jets, shpress. Por n urbant tan riti funeral nuk ishte i dyfisht, por i shumfisht. Ktu qndron edhe pjesa m trishtuese e eksperiencs sime q pr fat e ndrpreva shpejt.
Urbant e Tirans duket sikur kan prjetsuar vdekjen dhe nuk japin asnj lloj shprese. Ajo ka sht m e trishtueshme, qndron n faktin se kjo gj nuk ndodh natyrshm pr neglizhenca t njrit apo tjetrit shofer apo fatorino. Jo, mjerisht sht e programuar nga ata q kan n dor shrbimin urban. I trajtojn njerzit si kufoma, udhtimi sht
si nj funeral pa fund e pa shpres. Dhe n fakt, kjo gj doli e qart nga kmbngulja ime n pyetjet q u bra shoferve (duke u
edhe i bezdisshm me ta). Kur ngulmova shum, m than: “Kemi urdhr t mos nisemi pa u mbushur urbani tek stacioni fillestar”. Gati e pabesueshme! Njerzit trajtohen si thas mielli q duhet t mbushin kamiont. Prgjigjja tjetr ishte po kaq cinike sa e para: “Ne e dim q jan t njjtt njerz q hipin n autobus, si ecm shpejt, si ngadal t njjtin fitim do kemi!”
Duke u rikthyer tek ajo q tham n fillim t meditimit, na lejohet t mendojm se ata q organizojn nj shrbim t till, nuk kan pikn e respektit pr qytetart dhe kan mendsin e vdekjes n mnyrn e tyre t menduarit. Nga ana tjetr, duke qen se udhtart e prhershm jan ata q nuk kan mundsi tjetr udhtimi (shumica e tyre nuk kan makin), kjo na bn t mendojm se raporti ofrues shrbimi - prfitues shrbimi, n vend q t jet korrekt dhe i ndershm, sht thellsisht ofendues dhe prfitues. Pra, nga shrbtor t qytetarve, shndrrohen n varrmihs t prhershm. Pr m tepr kur mendojm Evropn, ku autobust kan orar q nuk lviz as me sekonda, e vetmja arm mbetet nj qytetari aktive q krkon patjetr nj shrbim dinjitoz nga strukturat prkatse, qoft edhe nprmjet mjeteve demokratike, si greva apo bojkoti total i ktij shrbimi.