Mohimi i dinjitetit
Nese Komisioni Europian i refuzoi Shqiperise dhenien e statusit zyrtar te vendit kandidat per ne Bashkimin Europian pa dyshim qe kjo mase mbart ne vetvete disa arsye te qenesishme te shpjeguara hollesisht ne raportin rreth 140 faqesh te Brukselit. Por midis dhe pertej rreshtave te ketij dokumenti ne adrese te Tiranes zyrtare nenkuptohet edhe shqetesimi per shkeljen serioze te te drejtave te njeriut nga mohimi i dinjitetit te tij. Ne kete kontekst ze vend te dukshem edhe kriza politike e cila qe prej nje viti e gjysme shpertheu dhe u thellua nga neperkembja e vullnetit popullor per zgjedhje te lira e te ndershme duke i stopuar dhe madje duke i zmbrapsur ritmet e zhvillimit te krejt vendit sikurse ato te personalitetit te qytetareve shqiptare. Prandaj keshilla me elementare me determinonte dhe me e ngutshme qe jepet nga kancelarite e unionit ka te beje me zgjidhjen e krizes politike qe ne thelb eshte shprehje e mohimit te dinjitetit te qytetareve shqiptare.
Prej kohesh eshte e qarte qe nocioni lsquodinjitet njerezor behet stereotip pas injorimit te te drejtave te njeriut. Ne kete kendveshtrim vleresohen si shembuj tipike te ketij korrelacioni te domosdoshem dhe te pashmangshem jo vetem permbajtja e nenit 1 te Kushtetutes gjermane dhe nenit 41 te asaj italiane akte te cilat u miratuan dhe hyne ne fuqi menjehere pas Luftes II Boterore por edhe dispozitat perkatese te kushtetutave te mevonshme nga mesi i viteve 70 te shekullit te kaluar te Greqise Spanjes dhe te Portugalise. Ne vijim dhe ne perqasje te ketyre shembujve mund te citohet edhe neni 3 i ligjit themelor te Republikes se Shqiperise Pavaresia e shtetit dhe teresia e territorit te tij dinjiteti i njeriut te drejtat dhe lirite e tij rendi kushtetues dhe pluralizmi...jane baza e ketij shteti i cili ka per detyre ti mbroje dhe ti respektoje.
Ky trajtim ekziston diku me se pari dhe diku me se voni edhe ne nivel nderkombetar. Perkufizimi specifik i dinjitetit njerezor u dha qe ne vitin 1945 me miratimin dhe paraqitjen ne San Francisko te Kartes se Kombeve te Bashkuara Preambula e se ciles theksonte nevojen per te riafirmuar besimin te te drejtat themelore te njeriut ne dinjitetin dhe ne vleren e tij perkufizim qe nuk i shpetoi aspak edhe vemendjes se hartuesve te deklarates se pergjithshme te te Drejtave te Njeriut. Gjithashtu termi lsquodinjitet njerezor si standard i vecante i origjines etiko ndash ligjore si edhe te drejtat e lirite themelore qe burojne dhe lidhen ngushte me lsquote gjithashtu jane evidente ne nje numer deklaratash paktesh dhe konventash ne planin global dhe ne ate rajonal te cilat figurojne te ratifikuara edhe nga Republika e Shqiperise. Madje ne teorine e se drejtes konsiderohet qe terma te vecanta mund te luajne rol si parime dhe si rregulla ne nje sistem ligjor. Per sa i perket sistemit ne sferen e mbrojtjes se te drejtave lsquodinjiteti imanent i njeriut eshte edhe parim edhe rregull duke permbushur rrjedhimisht dy funksione bazike normative si parim ai tregon qellimin aksiomatik te tere sistemit nderkombetar te kesaj fushe dhe imponon zgjidhje te tilla normative qe ndihmojne implementimin e tyre optimal ndersa si rregull perben direktive specifike per interpretim. Ne rast dyshimi ne pergjithesi eshte rene dakord qe interpretimi te behet mbi bazen e postulatit in dubio pro dignitate.
Ne kete kuader konsiderohen plotesisht edhe dispozitat e Konventes Europiane teresia e te cilave jo vetem qe ka gjetur pasqyrim ne Kushtetuten e Republikes se Shqiperise por edhe barazohet ne nje plan me kete te fundit ne maje te hierarkise se normave te sistemit te se drejtes sone te brendshme. Pikerisht neni 3 i protokollit nr. 1 te kesaj konvente i kushtohet te drejtes per zgjedhje te lira duke u shprehur qe palet e larta Kontraktuese marrin persiper te organizojne ne intervale te arsyeshme kohore zgjedhje te lira me votim te fshehte ne kushte qe sigurojne shprehjen e lire te mendimit te popullit per zgjedhjen e trupit ligjvenes. Eumlshte per te theksuar se ky nen mbetet dispozita e vetme materiale e konventes zbatimi i se ciles kerkon nderhyrje aktive nga shteti pra perben nje detyrim pozitiv per lsquote. Ne lidhje me ceshtjet qe jane ngritur sipas nenit 1 te protokollit nr. 3 institucionet e konventes kane rishikuar shume pak raste edhe pse kane proklamuar per shembull me 1970 ndash n qe ekzistenca e nje legjislature perfaqesuese e zgjedhur ne intervale te arsyeshme eshte baza e nje shoqerie demokratike edhe pse kane deklaruar me 1987 ndash n qe ky nen eshte i nje rendesie te vecante ne sistemin e konventes meqe ruan nje parim karakteristik te demokracise.
Interes te vecante ne kete drejtim kane ngjallur diskutimet e gjera te natyres se legjislacionit ne kuptim te konventes dhe te rolit te autoriteteve legjislative ne demokracite efektive politike. Mjaft reforma kushtetuese te kryera gjate dy dekadave te fundit ne Europen Qendrore dhe Lindore sikurse edhe disa modifikime kushtetuese ne Europen Perendimore tani paraqesin transformim te ketij niveli ne raport me marreveshjet ekzistuese nderkombetare te te drejtave te njeriut aq sa te kerkohet insistueshem edhe brenda koalicioneve qeverisese si per shembull ne Itali dhenia e te drejtes se votimit emigranteve rezidente ashtu sic po aplikohet se paku per zgjedhjet administrative ne Greqi. Perpiluesit e projekteve te kesaj natyre tentojne te perdorin si pikenisje ne punen e vet Konventen Europiane dhe marreveshjet ekzistuese nderkombetare duke u pranuar qe nje vije e tille e zhvillimit i kontribuon harmonizimit te mbrojtjes nderkombetare dhe kushtetuese te te drejtave te njeriut.
Megjithate zakonisht varet nga ligjvenesi vendor qe te siguroje respektimin e te drejtave te njeriut ne raportet mes autoriteteve publike dhe individeve si edhe mes ketyre te fundit. Prandaj i takon atij qe ti vere ne levizje pa nderprerje te ashtuquajturat obligime pozitive te shtetit qe burojne nga marreveshjet per te drejtat e njeriut. Keshtu per shembull nuk mund te ekzistoje e drejta per gjykim te drejte pa nje sistem adekuat gjyqesor nuk mund te respektohet jeta private ne nje shoqeri ku nuk ka force funksionale policore per ta mbrojtur ate nuk mund te gezohet paqesisht prona apo te kompensohet ajo me demshperblim te drejte atje ku pushteti ekzekutiv eshte plotesisht i korruptuar dhe administrata qe krejtesisht e politizuar nen urdhrat e tij i kthen krahet me hir e me pahir te drejtes ne kete fushe etj etj.
Mirepo gjate keqyrjes se kesaj panorame te perbotshme vecanerisht te asaj perendimore ne Shqiperi kontrastet sa vijne e thellohen aq sa ende nuk mund te flitet per nje perulje te plote ndaj dinjitetit njerezor por me se shumti per mohim te tij. Dhe ky realitet po shfaqet dramatikisht gjate viteve te fundit kur vec te tjerash nga opozita politike dhe masa te gjera te popullsise eshte kerkuar ne menyre permanente transparenca e zgjedhjeve te kaluara kur shumekujt i eshte mbushur mendja qe ne kutite e ketyre zgjedhjeve fshihen gjurmet e poshterimit te vullnetit te shumices kur vet organi me i larte legjislativ nuk funksionon me kapacitete te plota nuk ndikon per stabilizimin e institucioneve dhe nuk mundet apo nuk do qe ti pervishet punes per hartimin e reformave te nevojshme ne rrugen drejt integrimit ne BE dhe sundimit te ligjit kur ky pushtet i prezumuar i akuzuar me ze gjithnje e me te forte si ilegjitim po shtron rruget per te konsoliduar pozicionet arbitrare diktuese te tij deri edhe mbi sistemin gjyqesor duke mos perfillur permbajtjen e lsquoKritereve te Kopenhagenit dhe detyrimet qe rrjedhin prej tyre.
Ne keto rrethana jo vetem opozita politike por edhe populli mbare aktualisht nuk mund te vazhdoje me qe te beje sehir qe te reflektoje vetem me lutje dhe pritje pa mbarim. Sikurse edhe nderkombetareve me se fundmi u humbi durimi perderisa deklarojne qarte dhe prerazi duke lene menjane normat zakonore te kortezise diplomatike se Shqiperise mund ti ofrohet statusi i kandidatit vetem pasi te zgjidhet kriza politike. Por megjithate lideri i maxhorances njeherazi Kryetar i Qeverise perseri u permbahet qendrimeve te veta te vendosura per te mos leshuar pe dhe per te mos hapur rruge. Ndonese nga nje katund i Lezhes dhe nga fshatra te tjere mburret duke uleritur me pickama qe te tregoje meritat e veta sesi u siguroi shqiptareve levizjen e lire ne Europe qe keta ti bejne derman kokes ku te munden dhe si te munden. Por edhe sikur ato merita te ishin reale madje edhe sikur levizjes brenda lsquozones Shengen te mos i ishin vene kushte liria e individit aq me pak ajo e proklamuar prej tij nuk vleresohet askund si nje vlere absolute. Perkundrazi sic lexohet ne Preambulen e Deklarates Universale te te Drejtave te Njeriut njohja e dinjitetit imanent te te gjithe anetareve te familjes njerezore si edhe e te drejtave te tyre te barabarta dhe te patjetersueshme perben themelin e lirise.
Prej kohesh eshte e qarte qe nocioni lsquodinjitet njerezor behet stereotip pas injorimit te te drejtave te njeriut. Ne kete kendveshtrim vleresohen si shembuj tipike te ketij korrelacioni te domosdoshem dhe te pashmangshem jo vetem permbajtja e nenit 1 te Kushtetutes gjermane dhe nenit 41 te asaj italiane akte te cilat u miratuan dhe hyne ne fuqi menjehere pas Luftes II Boterore por edhe dispozitat perkatese te kushtetutave te mevonshme nga mesi i viteve 70 te shekullit te kaluar te Greqise Spanjes dhe te Portugalise. Ne vijim dhe ne perqasje te ketyre shembujve mund te citohet edhe neni 3 i ligjit themelor te Republikes se Shqiperise Pavaresia e shtetit dhe teresia e territorit te tij dinjiteti i njeriut te drejtat dhe lirite e tij rendi kushtetues dhe pluralizmi...jane baza e ketij shteti i cili ka per detyre ti mbroje dhe ti respektoje.
Ky trajtim ekziston diku me se pari dhe diku me se voni edhe ne nivel nderkombetar. Perkufizimi specifik i dinjitetit njerezor u dha qe ne vitin 1945 me miratimin dhe paraqitjen ne San Francisko te Kartes se Kombeve te Bashkuara Preambula e se ciles theksonte nevojen per te riafirmuar besimin te te drejtat themelore te njeriut ne dinjitetin dhe ne vleren e tij perkufizim qe nuk i shpetoi aspak edhe vemendjes se hartuesve te deklarates se pergjithshme te te Drejtave te Njeriut. Gjithashtu termi lsquodinjitet njerezor si standard i vecante i origjines etiko ndash ligjore si edhe te drejtat e lirite themelore qe burojne dhe lidhen ngushte me lsquote gjithashtu jane evidente ne nje numer deklaratash paktesh dhe konventash ne planin global dhe ne ate rajonal te cilat figurojne te ratifikuara edhe nga Republika e Shqiperise. Madje ne teorine e se drejtes konsiderohet qe terma te vecanta mund te luajne rol si parime dhe si rregulla ne nje sistem ligjor. Per sa i perket sistemit ne sferen e mbrojtjes se te drejtave lsquodinjiteti imanent i njeriut eshte edhe parim edhe rregull duke permbushur rrjedhimisht dy funksione bazike normative si parim ai tregon qellimin aksiomatik te tere sistemit nderkombetar te kesaj fushe dhe imponon zgjidhje te tilla normative qe ndihmojne implementimin e tyre optimal ndersa si rregull perben direktive specifike per interpretim. Ne rast dyshimi ne pergjithesi eshte rene dakord qe interpretimi te behet mbi bazen e postulatit in dubio pro dignitate.
Ne kete kuader konsiderohen plotesisht edhe dispozitat e Konventes Europiane teresia e te cilave jo vetem qe ka gjetur pasqyrim ne Kushtetuten e Republikes se Shqiperise por edhe barazohet ne nje plan me kete te fundit ne maje te hierarkise se normave te sistemit te se drejtes sone te brendshme. Pikerisht neni 3 i protokollit nr. 1 te kesaj konvente i kushtohet te drejtes per zgjedhje te lira duke u shprehur qe palet e larta Kontraktuese marrin persiper te organizojne ne intervale te arsyeshme kohore zgjedhje te lira me votim te fshehte ne kushte qe sigurojne shprehjen e lire te mendimit te popullit per zgjedhjen e trupit ligjvenes. Eumlshte per te theksuar se ky nen mbetet dispozita e vetme materiale e konventes zbatimi i se ciles kerkon nderhyrje aktive nga shteti pra perben nje detyrim pozitiv per lsquote. Ne lidhje me ceshtjet qe jane ngritur sipas nenit 1 te protokollit nr. 3 institucionet e konventes kane rishikuar shume pak raste edhe pse kane proklamuar per shembull me 1970 ndash n qe ekzistenca e nje legjislature perfaqesuese e zgjedhur ne intervale te arsyeshme eshte baza e nje shoqerie demokratike edhe pse kane deklaruar me 1987 ndash n qe ky nen eshte i nje rendesie te vecante ne sistemin e konventes meqe ruan nje parim karakteristik te demokracise.
Interes te vecante ne kete drejtim kane ngjallur diskutimet e gjera te natyres se legjislacionit ne kuptim te konventes dhe te rolit te autoriteteve legjislative ne demokracite efektive politike. Mjaft reforma kushtetuese te kryera gjate dy dekadave te fundit ne Europen Qendrore dhe Lindore sikurse edhe disa modifikime kushtetuese ne Europen Perendimore tani paraqesin transformim te ketij niveli ne raport me marreveshjet ekzistuese nderkombetare te te drejtave te njeriut aq sa te kerkohet insistueshem edhe brenda koalicioneve qeverisese si per shembull ne Itali dhenia e te drejtes se votimit emigranteve rezidente ashtu sic po aplikohet se paku per zgjedhjet administrative ne Greqi. Perpiluesit e projekteve te kesaj natyre tentojne te perdorin si pikenisje ne punen e vet Konventen Europiane dhe marreveshjet ekzistuese nderkombetare duke u pranuar qe nje vije e tille e zhvillimit i kontribuon harmonizimit te mbrojtjes nderkombetare dhe kushtetuese te te drejtave te njeriut.
Megjithate zakonisht varet nga ligjvenesi vendor qe te siguroje respektimin e te drejtave te njeriut ne raportet mes autoriteteve publike dhe individeve si edhe mes ketyre te fundit. Prandaj i takon atij qe ti vere ne levizje pa nderprerje te ashtuquajturat obligime pozitive te shtetit qe burojne nga marreveshjet per te drejtat e njeriut. Keshtu per shembull nuk mund te ekzistoje e drejta per gjykim te drejte pa nje sistem adekuat gjyqesor nuk mund te respektohet jeta private ne nje shoqeri ku nuk ka force funksionale policore per ta mbrojtur ate nuk mund te gezohet paqesisht prona apo te kompensohet ajo me demshperblim te drejte atje ku pushteti ekzekutiv eshte plotesisht i korruptuar dhe administrata qe krejtesisht e politizuar nen urdhrat e tij i kthen krahet me hir e me pahir te drejtes ne kete fushe etj etj.
Mirepo gjate keqyrjes se kesaj panorame te perbotshme vecanerisht te asaj perendimore ne Shqiperi kontrastet sa vijne e thellohen aq sa ende nuk mund te flitet per nje perulje te plote ndaj dinjitetit njerezor por me se shumti per mohim te tij. Dhe ky realitet po shfaqet dramatikisht gjate viteve te fundit kur vec te tjerash nga opozita politike dhe masa te gjera te popullsise eshte kerkuar ne menyre permanente transparenca e zgjedhjeve te kaluara kur shumekujt i eshte mbushur mendja qe ne kutite e ketyre zgjedhjeve fshihen gjurmet e poshterimit te vullnetit te shumices kur vet organi me i larte legjislativ nuk funksionon me kapacitete te plota nuk ndikon per stabilizimin e institucioneve dhe nuk mundet apo nuk do qe ti pervishet punes per hartimin e reformave te nevojshme ne rrugen drejt integrimit ne BE dhe sundimit te ligjit kur ky pushtet i prezumuar i akuzuar me ze gjithnje e me te forte si ilegjitim po shtron rruget per te konsoliduar pozicionet arbitrare diktuese te tij deri edhe mbi sistemin gjyqesor duke mos perfillur permbajtjen e lsquoKritereve te Kopenhagenit dhe detyrimet qe rrjedhin prej tyre.
Ne keto rrethana jo vetem opozita politike por edhe populli mbare aktualisht nuk mund te vazhdoje me qe te beje sehir qe te reflektoje vetem me lutje dhe pritje pa mbarim. Sikurse edhe nderkombetareve me se fundmi u humbi durimi perderisa deklarojne qarte dhe prerazi duke lene menjane normat zakonore te kortezise diplomatike se Shqiperise mund ti ofrohet statusi i kandidatit vetem pasi te zgjidhet kriza politike. Por megjithate lideri i maxhorances njeherazi Kryetar i Qeverise perseri u permbahet qendrimeve te veta te vendosura per te mos leshuar pe dhe per te mos hapur rruge. Ndonese nga nje katund i Lezhes dhe nga fshatra te tjere mburret duke uleritur me pickama qe te tregoje meritat e veta sesi u siguroi shqiptareve levizjen e lire ne Europe qe keta ti bejne derman kokes ku te munden dhe si te munden. Por edhe sikur ato merita te ishin reale madje edhe sikur levizjes brenda lsquozones Shengen te mos i ishin vene kushte liria e individit aq me pak ajo e proklamuar prej tij nuk vleresohet askund si nje vlere absolute. Perkundrazi sic lexohet ne Preambulen e Deklarates Universale te te Drejtave te Njeriut njohja e dinjitetit imanent te te gjithe anetareve te familjes njerezore si edhe e te drejtave te tyre te barabarta dhe te patjetersueshme perben themelin e lirise.