Na ishte një herë ky borxhi

N pranvern e vitit 1991, disa djem t rinj, bankier t Banks s Shtetit shqiptar, t cilt kishin kryer specializime jasht dhe ishin plot entuziazm lidhur me t brit biznes me transaksione titujsh npr bursat e bots, u propozuan dinjitarve t shtetit ton t mykur t asaj kohe t luanin n bursat e huaja, se fitimi yn do t ishte i majm. Dhe kshtu ndodhi. Leja u dha, kta djem shtitn n Londr, Frankfurt, Zyrih e n kryeqendra t tjera evropiane t bots financiare. Madje, deri n Nju Jork. Udhtime me bileta t klasit t par, hotele t rehatshme. Fillimisht lojtart e vjetr t bursave, brokerat ndrkombtar i pranuan lojtart e pastrvitur shqiptar dhe u dhan “karremin”. N gjuhn teknike, ky ishte bllofi me t cilin bankiert e rinj shqiptar lejoheshin t fitonin n disa raunde t para. Kshtu u fituan disa miliona dollar dhe entuziazmi arriti kulmin. U krijua iluzioni se ato t ardhura q nuk po i jepte “mekanizmi i ri ekonomik” n ekonomin ton t centralizuar, do t’i arrinim me lojn n bursat ndrkombtare. N muajin maj 1991 u dha leje t luhej m fort dhe rezultati ishte q humbm dhe u kishim borxh disa bankave t huaja 50-60 milion dollar. Kshtu “pa dritn e diellit” borxhi publik shqiptar, i shtuar n prmasa shqetsuese nga mospagimet e shum ndrmarrjeve shtetrore shqiptare gjat periudhs 1990-91. Gjat viteve 1993-95, qeveria e asaj kohe bri prpjekje me antart e Klubit t Parisit (struktur bankash t mdha dhe institucionesh financiare ndrkombtare) t ristrukturonte borxhin ton t jashtm t trashguar dhe ia arriti gati ta prgjysmonte at, n 270-280 milion dollar. Ndrkoh, ishte e natyrshme q qeveria do t merrte hua t shumta me prqindje interesi t buta nga institucione si Fondi Monetar Ndrkombtar, Banka Botrore, Banka Evropiane pr Rindrtim e Zhvillim, e me radh, pr t prballuar emergjencat dhe pr t provuar t ringjallte infrastrukturn trsisht t amortizuar t vendit. Borxhi u rrit me her. Ai vijoi t rritej edhe pas vitit 2000, duke kapur pas nj dekade (sot q po flasim) shifrn rreth 5.5 miliard euro ose sa 59.5 pr qind e Prodhimit ton t Brendshm Bruto n nj vit. Si raport me prodhimin ton, sht ndr m t lartit n Ballkan dhe nivel shqetsues. Ndrsa si natyr borxhi (kujt ia kemi), sht nj borxh shum i shndetshm. Po pse? “Si mund t jet nj borxh i shndetshm?!”, - mund t pyes shumkush. Edhe opozita jon kryesore sot luan me kt ndjesi tonn t betonuar n gati gjysm shekulli ekonomi t centralizuar (1944-1991), kur nuk merrnim qoft edhe nj kredi t vetme t thjesht nga “vendet kapitaliste dhe revizioniste”. Ne (brezi i 40-60-vjearve) na sht futur si pyk dhe vshtir t na dal, ideja se t marrit borxh sht nj hall i madh. Mirpo, kshtu funksionon ekonomia n mbar botn. N SHBA kan nj shprehje se “nj qytetar amerikan lind dhe vdes borxhli”, n kuptimin q nprmjet sistemit jashtzakonisht t shtrir t kreditit bankar, qytetart e vendit m t zhvilluar t bots rregullojn veten dhe jetn e familjeve t tyre. Po ashtu, edhe shtetet n bursat ndrkombtare, nprmjet borxheve rregullojn hesapet e tyre, sigurisht duke respektuar disa rregulla (rregulla t cilat qeverit e fqinjit ton jugor, Greqis, nuk i respektuan, duke filluar q nga viti 2002 e deri n fund t vitit t kaluar, kur plasi kriza greke). Nuk sht krim t kesh borxh publik, shtetror. As edhe ta kesh relativisht t madh kt borxh. Ndryshe nuk zhvillohesh. Josif Broz Tito, udhheqsi i Jugosllavis n vitet ‘60-‘80 t shekullit t kaluar, mori borxhe ngado ku mundi, por rezultati, krahas borxhit t grumbulluar tejet t madh t ktij vendi, ishte zhvillimi i tij. Zhvillim tek i cili ende bazohen shtete si Maqedonia apo Mali i Zi (infrastruktura rrugore etj.). Ne kemi borxh t rritur, por sht nj borxh i mir. Nuk ua kemi bankave tregtare ndrkombtare, q t na groposin me prqindjet e tyre t larta. Borxh tregtar nga 5.5 miliardt e eurove kemi vetm nj t tretn e ktyre parave. T tjerat jan kredi t buta nga institucionet ndrkombtare t ndihms, detyrime shtetrore brenda vendit (bono thesari t shitura bankave dhe individve), si dhe borxhe t trashguara t tipit t periudhs s komunizmit, q prmendm n fillim. Ja prse sht t’u thrrassh fantazmave t s kaluars dhe nj mendsie t pernduar tashm, kur si opozit rrekesh t japsh nj shifr 8.7 miliard dollar borxh publik (ore, kta q kemi n kok na kan zhytur n borxhe miliardadollarshe! Dgjoni o njerz dhe n shtator kapni sheshet!). Apo kur flet pr 2 mij e katrqind dollar borxh pr do shqiptar t lindur. Hartime t tilla nuk ngjisin m. Me to mund t karikosh ende militantt e tu m t verbr, por jo shumicn e qytetarve t ktij vendi.