Ne kerkim te metalurgjise ilire

A e kane perdorur iliret tane kete lloj bakri Kjo shtron pyetjen tjeter A ka ne Shqiperi baker nativ Studimet gjeologjike tregojne se baker nativ ka por ky gjendet shume thelle ne toke aq thelle saqe njerezit e vjeter nuk mund te depertonin. Ata mund te germonin ndonja dhjete metra jo me shume. Gjeologjia jone nuk i ka studiuar siperfaqet sepse ka qene orientuar ne shtresat mineralmbajtese per shfrytezim industrial keshtu qe kjo pike mbetet pa u sqaruar. Pastaj njerezit filluan te shfrytezonin mineralet siperfaqesore. Aty ne siperfaqe jane te perziera bashke baker hekur arsenik etj. Nepermjet disa proceseve natyrore behet e mundur qe bakri te kaloje me ne thellesi dhe te formoje zona me te pasura me sulfur bakri. Keto ka pase shfrytezuar njeriu per nxjerrjen e bakrit se ky mineral shkrihej ne temperature me te ulet rreth 800C. Perseri nuk kemi te dhena gjeologjike per te tilla zona

Nje nga arritjet me te medha industriale te njeriut ka qene prodhimi i metaleve nga mineralet. Sot ne termin metalurgji sikur duan te perfshijne edhe shkrirjen dhe derdhjen e metaleve. Mirepo nuk eshte e njejta gje si te nxjerresh metalin nga mineralet dhe si ta rishkrish metalin si metal qofte duke e perzier me metale te tjera. Per te mos i ngaterruar ceshtjet ne kete shkrim me termin metalurgji do te nenkuptojme perftimin e metaleve nga mineralet ndersa rishkrirjen do ta kuadrojme ne termin perpunim metalesh jo i sajuar nga ne por ne konceptin me preciz.

Te kesh metalurgji te vjeter do te thote te kesh qene realisht mjaft i zhvilluar. Cilit komb apo cilit popull nuk do ti pelqente qe ne biografine e tij te kishte edhe metalurgjine Pastaj perpunimi i metaleve do te ishte qe do te ishte.

Nga shkrimet e vjetra dime per fisin e Pirusteve qe e lidhnin me furrat e bakrit. Dime edhe per argjendin. Por nuk dime nese keta i nxirrnin metalet nga mineralet apo i rishkrinin.

Germimet arkeologjike kane nxjerre copera te vogla zgjyre apo shllaku por keto akoma nuk i kemi analizuar nese paraqesin shllaqe te dala nga perftimi i metaleve apo nga rishkrirja. Keto lloj studimesh nuk jane te lehta per tu bere. Qe te kuptojme veshtiresine dhe perkushtimin do te mundohemi te shpjegojme shkurt disa aspekte qe lidhen me kete teme.

Per shembull marrim bakrin. Dihet se ne fillim njerezit kane perdorur bakrin nativ pra bakrin qe gjendet si baker metal jo si mineral. Eumlshte fare me pakice e me dimensione te vogla por ja ashtu e kane perdorur. Pastaj mesuan qe ta nxjerrin nga mineralet qe ishin po aty. Jane disa procese kimike ne natyre qe mund te prodhojne te tille baker nativ.

A e kane perdorur iliret tane kete lloj bakri Kjo shtron pyetjen tjeter A ka ne Shqiperi baker nativ

Studimet gjeologjike tregojne se baker nativ ka por ky gjendet shume thelle ne toke aq thelle saqe njerezit e vjeter nuk mund te depertonin. Ata mund te germonin ndonja dhjete metra jo me shume. Gjeologjia jone nuk i ka studiuar siperfaqet sepse ka qene orientuar ne shtresat mineralmbajtese per shfrytezim industrial keshtu qe kjo pike mbetet pa u sqaruar.

Pastaj njerezit filluan te shfrytezonin mineralet siperfaqesore. Aty ne siperfaqe jane te perziera bashke baker hekur arsenik etj. Nepermjet disa proceseve natyrore behet e mundur qe bakri te kaloje me ne thellesi dhe te formoje zona me te pasura me sulfur bakri. Keto ka pase shfrytezuar njeriu per nxjerrjen e bakrit se ky mineral shkrihej ne temperature me te ulet rreth 800degC. Perseri nuk kemi te dhena gjeologjike per te tilla zona.

Por nuk po gjejme as edhe nje furre te vetme qe prodhonte baker A mos valle ka mbeturina furrash dhe ne pa i njohur i kemi anashkaluar pa bere komente

Atehere mund te bejme rrugen e kundert te kalojme nga metali ne mineral. Dihet se secili vendburim ka karakteristikat e veta per sa i perket perqindjes se mikroelementeve pra ata qe jane ne forme gjurme. Nga lloji i procesit teknologjik metalurgjik percaktohet perqindja e kalimit te ketyre mikroelementeve ne metal. Ne kete menyre do te mund te gjenim nese objektet prej bakri te gjetura ne Kolonje jane prodhuar nga mineralet e Rehoves apo ato te Matit nga mineralet e Mirdites. Nuk eshte e lehte te behen te tilla studime

Ndersa per perpunimin eshte shume me e thjeshte. Nese akoma nuk kemi rene ne furra shkrirjeje apo ne elemente te ketyre furrave kemi kallepe ose negative te perdorur per derdhje plus njeqind te dhena te tjera qe vertetojne derdhjen.

Kete vit por sidomos ne vitin e kaluar pati nje zbulim interesant ne Lezhe u gjeten gjithsej nente copa zgjyre qe ne fillim nuk u moren vesh se cfare ishin. Mirepo kur u shqyrtuan ne laborator u pa se ne brendesi te zgjyres kishte copa bronzi. Kjo eshte gje e madhe Ky ishte rasti me i padyshimte vula qe vertetoi shkrirjen e metaleve. Aq me teper qe aty prane u gjeten edhe ca copa plumbi te shkrire. Pra kemi nje punishte qe prodhonte lega Eumlshte e padyshimte dhe per mua ky eshte rasti me domethenes. Apo nuk shihej edhe struktura dentrite qe tregonte ftohjen e ngadalte te leges metalike ne brendesi te zgjyres

Mirepo duhen studime Duhen kerkime arkeologjike per te gjetur elemente te furrave

Ne lashtesi ka pasur qendra te prodhimit te bakrit nga mineralet. Kryesisht keto ishin ne Azine e Vogel dhe ne Qipro. Prej andej bakri transportohej me anije ne drejtim te Evropes. Ne historine e metalurgjise iliret apo pirustet nuk i permend kush. Atehere le te zeme edhe ne aq vend sa na takon kemi shanse. Mineralet e bakrit ishin ne Iballe ka minerale arseniku se edhe arsenik shtohej ne metal sidomos kur donin te benin bizhuteri me shkelqim ne Trepce ka plumb. Mbetet kallaji. Evropa ate e importonte nga Azia. Pse jo edhe iliret

Ca me ndryshe eshte puna me hekurin. Ne kemi minerale hekuri sa te duash Ai siperfaqesori ka edhe nikel. Mirepo te gjitha analizat qe kemi bere per objektet e hekurit nuk japin asnje shenje te konsiderueshme nikeli. Lere qe ky mineral donte temperature te larte shkrirjeje Nuk kemi gjetur as edhe ndonje furre. Edhe ne Evrope mezi jane gjetur ca furra lashtesie. Dy apo tre vjet me pare u gjeten ne Mercinen e Eperme pergjate rruges Lezhe ndash Puke copera te shumta zgjyre hekuri. Nuk ishin zgjyre kovaci por metalurgjie. Aty prane ishte nje vendbanim mesjetar. Keshtu orientohemi disi ne kohe. Mirepo ata qe i gjeten dhe i sollen ne laborator nuk ishin arkeologe. Prandaj edhe vendi do kontrolluar me kujdes do pare se ku mund te kete ndonje mbeturine furre apo elemente te ndonje furre. Ne ato kohera furrat ndertoheshin ne toke dhe prodhonin ne fillim deri 1 kg e me vone 10-20 kg por jo hekur sic mund ta perfytyrojme ne sot por me ndryshe qe pastaj perpunohej etj. etj. nuk po futemi ne hollesira. Pastaj duhet mbledhur e peshuar e gjithe zgjyra se ashtu percaktohet sasia e prodhimit.

Nje rast tjeter eshte tek Kalaja e Dodes pertej Peshkopise. Ose jane pershkruar pirgujt ne Hajmel por qe ka mundesi te jene me teper mbeturina kovaci duke u lidhur me prodhimet aq interesante te Hajmelit qe tronditen mendimin e etnografeve per prodhimin e armeve ne Shqiperi.

Ndonja tridhjete e pese vjet me pare erdhen ne laborator disa shufra te holla me brinje as 1 cm dhe te shkurtra prej hekuri. E vrame mendjen dhe e ndame te ishin lingota te derdhura diku e te sjella nepermjet tregtise.

Te gjitha keto duan studime speciale dhe jo te lehta. Mirepo keto duan financime pa te cilat nuk mund te behen. Por ia vlen A thua do te kemi ndonje mbeshtetje financiare aq sa per te filluar