Nj treg idesh q na mungon
Tranzicioni q po kalon shoqria shqiptare ka qen i vshtir, midis t tjerave, jo vetm nga ngadalsia e fluktuacionet e zhvillimit t ekonomis shqiptare gjat ksaj periudhe, por edhe nga fakti se nuk u hartuan q n fillim n t gjitha fushat strategji apo politika t niveleve afatshkurtra, afatmesme dhe afatgjata pr t ndrtuar nj shoqri t bazuar n ekonomin e tregut dhe n shtetin ligjor, gj q do t bnte t mundur edhe kaprcimin e shpejt t tij. M konkretisht ishte e nevojshme q t ndrtohej, apo t modifikohej nj model i prgjithshm i zhvillimit t vendit, duke huazuar nga vende q kan afri zhvillimi (historik, shoqror, ekonomik, politik etj.). Ai do t ishte integral dhe do t prfshinte n kuadrin e nj logjike t vetme strategjit pr seciln fush. Dihet tashm q nj model i till as u ndrtua, dhe as u huazua i modifikuar nga vendet e tjera. Rruga q u ndoq ishte ajo e huazimeve pa nj logjik integruese t modeleve t pjesshme sipas fushave nga vendet e ndryshme. U krijua n kt mnyr spontanisht nj model trsor disi konglomerat, apo bashkim mekanik i pjesve (modeleve t pjesshme) q nuk konvergonin me njera-tjetrn. Natyrisht q nj model i till nuk do t ishte adekuat me nj zhvillim t shpejt t vendit drejt nj shoqrie t bazuar n ekonomin e tregut dhe shtetin ligjor dhe, pr kt arsye, do ta pengonte kt zhvillim duke e ngadalsuar at. Njihen vshtirsit q po hasen pr ta modifikuar dhe
sa m eficient kt model dhe, n kt kuadr, vijm tek urtsia popullore q sugjeron q nj fillim i mir sht gjysma e puns.
Pra, do t ishte m eficiente q nj model i zhvillimit trsor t shoqris shqiptare n rrugn e re t ishte paraqitur dhe zbatuar q n fillimet e fazs s tranzicionit. Ai do t prbnte nj skic-ide, apo projekt-ide q do t porositej sipas rregullave t ekonomis s tregut. Mirpo ktu do t ishte e nevojshme q paraprakisht shoqria t njihte n mnyr t institucionalizuar vlern e ideve dhe, n trsi t kapitalit intelektual, n formn e nj tregu t ideve apo kapitalit intelektual. Kush e njeh historin e zhvillimit t kapitalizmit n Europn perndimore, e di q paraja ekzistonte q n qytetrimet e lashta skllavopronare dhe ato feudale. Por ajo n kto qytetrime koncentrohej e menaxhohej n kuadrin e institucionit t fajdes, skema e s cils nuk prfshinte investimin e parave t mbledhura. Me nj fjal, nuk kishte kapital financiar. Po t bnim nj far paralelizmi me t, do t thonim se n shoqrin e sotme shqiptare ka ide dhe mundsi intelektuale pr prodhimin e tyre, por nuk ka treg, nuk ka krkes pr to dhe nuk ka krkes pr "investim" t tyre. Pra, atyre shoqria e sotme shqiptare nuk u njeh nj vler n prputhje me rregullat e ekonomis s tregut. Dhe pr kt arsye ato nuk prbjn kapital intelektual. Q t mund t shndrrohen n t tilla nevojiten disa mekanizma social dhe ekonomik. Kshtu, prvec mekanizmit t vlersimit t puns sipas sasis dhe cilsis dhe atij t menaxhimit t kohs s puns n nivel individual, grupi social dhe vendi, nevojitet edhe dicka specifike q t bj t mundur sa "koncentrimin" e ideve n trajtn e bankave t ideve, aq edhe dhnien atyre t nj vlere sipas rregullave t ekonomis s tregut. Nj proces i realizimit t tyre do t ishte prshpejtuar mjaft n se n Shqipri do t ekzistonin kompani t mdha prodhuese, t cilat do t krijonin nj treg real krkese pr ide (skic-ide, projekte teknologjike, rekomandime t dala nga sondazhet pr prodhimet e tyre etj.), treg q do t plotsonte tregjet financiare dhe t mallrave. Ndonse tek ne ka disa filiale t kompanive t mdha, n fakt nj krkes t till nuk e shohim, gj q mund t flas ose pr nj konceptim jobashkkohor t menaxhimit t tyre, ose q ato nuk kan pr objektiv t vrtet shtimin n sasi dhe lloje t prodhimit, por dika tjetr.
Realizimi i nj tregu t qndrueshm dhe konkurrues t ideve do t krkonte dhe reformat prkatse n sistemin e shkollimit, sidomos n at t lart, ku edhe prgatiten krijuesit e tyre. N arsimin e lart dika ka filluar t lviz n struktur n prputhje me marrveshjen e Bolonjs. Por jan t nevojshme ndryshime thelbsore n konceptimin e raportit midis formimit universitar dhe profilit t specialistit t ardhshm sipas fushave prkatse, q shpeshher merret i cunguar dhe, sidomos, jodinamik. Ende n kurrikulat dhe programet e lndve n shum deg jo t karakterit teknik vazhdon ndikimi i tradits s shkolls ruse t nj far akademizmi apo mungese t karakterit aplikativ t dijeve. Pr m tepr, aktualisht strukturat shtetrore nuk po e nxitin n mnyr institucionale punn shkencore n shkollat e larta. N to pedagogt paguhen vetm pr msimdhnien dhe nuk ka marzhe t konvertimit t puns shkencore n ngarkes msimore t pagueshme. Kuptohet q pagesat jan relativisht t ulta, gj q ka nxitur "rrjedhjen e trurit" kto vite t tranzicionit, duke krijuar nj shkputje t ndjeshme dhe t rrezikshme midis brezave t pedagogve t kualifikuar.
Ngarkesa msimore e pedagogve konceptohet n frymn e ides parmenidiane t nj qnie unike, monolite e padiferencuar n sasi dhe cilsi lndsh t zhvilluara. Si zhvillon shum lnd, apo vetm nj t till, ngarkesa sht njlloj 580 or. Si jep nj lnd prej shum vitesh, apo jep nj lnd t re, ngarkesa mbetet e njjt, 580 or.
Nse pedagogt e tejkalojn ngarkesn msimore, tejkalimi paguhet vetm n nj mas q varion sipas viteve nga 30 deri n 40%. Puna sht br, por puna nuk paguhet! Kemi t bjm me nj tip origjinal t kapitalizmit (Ja q e kemi t vshtir t heqim dor nga krkimi i t qenurit origjinal!), sepse n nj vend t vrtet kapitalist, mbingarkesa jo vetm q do t paguhej, por do t paguhej me koeficient t tipit progresiv. Ose le t marrim nj rast tjetr. Ikin e vijn ministrat e Arsimit dhe luhet me mundsin pr t prmirsuar disi t ardhurat e pedagogve dhe fakulteteve nga fitimet e regjistrimeve n shkollat e larta. Nj ministr e jep kt mundsi dhe bn mir, sepse prndryshe deklaratat pr t frenuar "rrjedhjen e trurit" jan thjesht demagogji! Vijn t tjert dhe e heqin me justifikime burokratike. Pagat nuk i ngren se nuk i le FMN-ja, kurse burimet e tjera q lejohen prej saj shkojn n thesin e shpuar qeveritar. Mos ndoshta duan ti shtyjn shkollat e larta drejt formave t bujshme t protestave dhe bojkotimeve t msimit?
sa m eficient kt model dhe, n kt kuadr, vijm tek urtsia popullore q sugjeron q nj fillim i mir sht gjysma e puns.
Pra, do t ishte m eficiente q nj model i zhvillimit trsor t shoqris shqiptare n rrugn e re t ishte paraqitur dhe zbatuar q n fillimet e fazs s tranzicionit. Ai do t prbnte nj skic-ide, apo projekt-ide q do t porositej sipas rregullave t ekonomis s tregut. Mirpo ktu do t ishte e nevojshme q paraprakisht shoqria t njihte n mnyr t institucionalizuar vlern e ideve dhe, n trsi t kapitalit intelektual, n formn e nj tregu t ideve apo kapitalit intelektual. Kush e njeh historin e zhvillimit t kapitalizmit n Europn perndimore, e di q paraja ekzistonte q n qytetrimet e lashta skllavopronare dhe ato feudale. Por ajo n kto qytetrime koncentrohej e menaxhohej n kuadrin e institucionit t fajdes, skema e s cils nuk prfshinte investimin e parave t mbledhura. Me nj fjal, nuk kishte kapital financiar. Po t bnim nj far paralelizmi me t, do t thonim se n shoqrin e sotme shqiptare ka ide dhe mundsi intelektuale pr prodhimin e tyre, por nuk ka treg, nuk ka krkes pr to dhe nuk ka krkes pr "investim" t tyre. Pra, atyre shoqria e sotme shqiptare nuk u njeh nj vler n prputhje me rregullat e ekonomis s tregut. Dhe pr kt arsye ato nuk prbjn kapital intelektual. Q t mund t shndrrohen n t tilla nevojiten disa mekanizma social dhe ekonomik. Kshtu, prvec mekanizmit t vlersimit t puns sipas sasis dhe cilsis dhe atij t menaxhimit t kohs s puns n nivel individual, grupi social dhe vendi, nevojitet edhe dicka specifike q t bj t mundur sa "koncentrimin" e ideve n trajtn e bankave t ideve, aq edhe dhnien atyre t nj vlere sipas rregullave t ekonomis s tregut. Nj proces i realizimit t tyre do t ishte prshpejtuar mjaft n se n Shqipri do t ekzistonin kompani t mdha prodhuese, t cilat do t krijonin nj treg real krkese pr ide (skic-ide, projekte teknologjike, rekomandime t dala nga sondazhet pr prodhimet e tyre etj.), treg q do t plotsonte tregjet financiare dhe t mallrave. Ndonse tek ne ka disa filiale t kompanive t mdha, n fakt nj krkes t till nuk e shohim, gj q mund t flas ose pr nj konceptim jobashkkohor t menaxhimit t tyre, ose q ato nuk kan pr objektiv t vrtet shtimin n sasi dhe lloje t prodhimit, por dika tjetr.
Realizimi i nj tregu t qndrueshm dhe konkurrues t ideve do t krkonte dhe reformat prkatse n sistemin e shkollimit, sidomos n at t lart, ku edhe prgatiten krijuesit e tyre. N arsimin e lart dika ka filluar t lviz n struktur n prputhje me marrveshjen e Bolonjs. Por jan t nevojshme ndryshime thelbsore n konceptimin e raportit midis formimit universitar dhe profilit t specialistit t ardhshm sipas fushave prkatse, q shpeshher merret i cunguar dhe, sidomos, jodinamik. Ende n kurrikulat dhe programet e lndve n shum deg jo t karakterit teknik vazhdon ndikimi i tradits s shkolls ruse t nj far akademizmi apo mungese t karakterit aplikativ t dijeve. Pr m tepr, aktualisht strukturat shtetrore nuk po e nxitin n mnyr institucionale punn shkencore n shkollat e larta. N to pedagogt paguhen vetm pr msimdhnien dhe nuk ka marzhe t konvertimit t puns shkencore n ngarkes msimore t pagueshme. Kuptohet q pagesat jan relativisht t ulta, gj q ka nxitur "rrjedhjen e trurit" kto vite t tranzicionit, duke krijuar nj shkputje t ndjeshme dhe t rrezikshme midis brezave t pedagogve t kualifikuar.
Ngarkesa msimore e pedagogve konceptohet n frymn e ides parmenidiane t nj qnie unike, monolite e padiferencuar n sasi dhe cilsi lndsh t zhvilluara. Si zhvillon shum lnd, apo vetm nj t till, ngarkesa sht njlloj 580 or. Si jep nj lnd prej shum vitesh, apo jep nj lnd t re, ngarkesa mbetet e njjt, 580 or.
Nse pedagogt e tejkalojn ngarkesn msimore, tejkalimi paguhet vetm n nj mas q varion sipas viteve nga 30 deri n 40%. Puna sht br, por puna nuk paguhet! Kemi t bjm me nj tip origjinal t kapitalizmit (Ja q e kemi t vshtir t heqim dor nga krkimi i t qenurit origjinal!), sepse n nj vend t vrtet kapitalist, mbingarkesa jo vetm q do t paguhej, por do t paguhej me koeficient t tipit progresiv. Ose le t marrim nj rast tjetr. Ikin e vijn ministrat e Arsimit dhe luhet me mundsin pr t prmirsuar disi t ardhurat e pedagogve dhe fakulteteve nga fitimet e regjistrimeve n shkollat e larta. Nj ministr e jep kt mundsi dhe bn mir, sepse prndryshe deklaratat pr t frenuar "rrjedhjen e trurit" jan thjesht demagogji! Vijn t tjert dhe e heqin me justifikime burokratike. Pagat nuk i ngren se nuk i le FMN-ja, kurse burimet e tjera q lejohen prej saj shkojn n thesin e shpuar qeveritar. Mos ndoshta duan ti shtyjn shkollat e larta drejt formave t bujshme t protestave dhe bojkotimeve t msimit?