Opinion : MËSIMI I GJUHËS MAQEDONASE NGA KLASA E PARE ËSHTË PROBLEM POLITIK

Shkruan: prof. dr. Avzi Mustafa (ligjrues n Universitetin e Shkupit dhe n Universitetin Shtetror t Tetovs)

N periudhn e shtetit t centralizuar t ish-Jugosllavis motivet nxitse t msimit t maqedonishtes ishin t tilla q e krkonin ta vendosnin gjuhn shtetrore ne nivelet e gjuhs “s lart”. Dhe vitet ‘80 t shekullit q shkoi me kto motive u solln tronditje shkollave dhe fmijve shqiptar n Maqedoni. Bashk me to edhe tronditje t raporteve e marrdhnieve t vendosura midis maqedonishtes si gjuh zyrtare dhe shqipes si gjuh amtare.

Tani prsri, pas m shum se 20 viteve, vjen prsri aktualizimi i ksaj shtjeje – q ky proces t lidhet prsri me politikn arsimore, por pa studime dhe analiza q do ta studionin si n aspektin sociolinguistik, ashtu edhe n aspektin pedagogjik dhe psikologjik. Ky shtet asnjher nuk e vuri n rend t dits kt problem pr t
analiza shkencore n terren arsimor, por e nxori n shesh nga zyrat, si shum vendime q merren te ne. Me kt duket sheshazi se shteti dshiron t’i prek marrdhniet ndrnacionale dhe kjo ndodh sa her q gjendet n kriz ekonomike dhe politike. Me kt dshiron t krijoj alibi se n kt shtet, derisa ka shqiptar, nuk ka prparim, edhe pse dihet se shqiptart n territorin e Maqedonis jetojn t shtrir n nj territor kompakt n rrethe homogjene dhe heterogjene.

T prir nga motivi q kt shtje ta shtrojm n rrafsh m profesional, ktu do t orvatemi q msimin e gjuhs maqedonase nga nxnsit shqiptar ta analizojm n disa aspekte pr t nxjerr kshtu disa prfundime.

Gjuha maqedonase pr shqiptart, ashtu si gjuha shqipe pr maqedonasit, nuk sht as gjuh e huaj e as gjuhe amtare, por gjuh e mjedisit shoqror

Kur synohet t krijohet nj situat bilinguale n kontekst t nj bashksie q e prdor gjersisht gjuhn amtare dhe e mson at n shkolla, kjo krkon q t studiohet statusi i gjuhve dhe t shihet se a sht me vend qndrimi zyrtar i tyre. Kjo do t thot se duhet t shikohet dokumentacioni ligjor dhe pastaj t jepet nj tablo e prgjithshme mbi karakteristikat e dygjuhsis maqedonaso-shqiptare n zonn ku jetojn shqiptart. Por, n situatn ton kt nuk e kemi. Ne nuk e dim kush e flet, sa e flasin, ku e flasin, si e kan msuar shqiptart maqedonishten etj., prandaj duhet t thuhet se gjuha maqedonase nuk sht as gjuhe amtare e as gjuh e huaj, por ajo sht gjuh e mjedisit shoqror, ashtu si mund t jet edhe gjuha shqipe pr maqedonasit. Fmijt shqiptar, duan a s’duan, jan n kontakt me kt gjuh, ashtu si jan edhe maqedonasit n vendet me shumic shqiptare n kontakt me gjuhn shqipe.

Ta shohim tani prqindjen e gjuhve q fliten n Maqedoni. Sipas vjetarit statistikor npr komuna, prqindja etnike e popullsis n Maqedoni sht si sht prshkruar m posht. Shqiptart jan t prqendruar n veriperndim t Maqedonis. Sipas komunave, gjendja e popullats shqiptare n baz t regjistrimit t fundit sht kjo: n komunn e Harains - 90.72%, n Brvenic - 61,62%, n Vrapisht - 83,08%, n Gostivar - 66,69%, n Dibr - 44,77%, n Sandev - 22.88%, n Zhelin - 99.20%, n Zajaz - 97,44%, n Jegunovc - 43, 02%, n Kamjan - 95,23%, n Krove - 30,53%, n Osllomej - 98,39%, n Strug - 56,85%, n Studenian - 68,88%, n Sopisht - 20,67%, n Saraj - 91,53%, n air - 56,43%, n Butel - 23,30%, n Gazi Bab - 17.37%, n Shuto Orizar - 26,52% dhe n Dollneni - 26, 65%. M pak se 20% shqiptart jan n komunat: Mavrov - 17,77%, Mogill - 0,51%, Negotin - 0,16, Resnj - 9,13%, Manastir - 4, 37% ,Veles - 4,17%, Deberce - 2,78%, Demir Hisar - 2,44%, Drugov - 4,77%, si dhe n disa komuna ku prqindja e shqiptarve sht prej 0,5% deri n 1%. Dhe, duke u mbshtetur n tipologjin e studiuesit gjerman Kloss, del se Maqedonia nuk sht shtet endoglos, pra sht nj shtet multietnik, sepse maqedonasit nuk e formojn trungun e popullsis s vendit. Kjo vjen nga fakti se brenda kufijve politik t Maqedonis jetojn edhe shum bashksi t tjera etnike, si trajtohen n Kushtetutn e re, pra ka shqiptar, turq, serb, vllah, boshnjak, rom etj. Kto t dhna vetvetiu tregojn se ket shtet e prbjn dy etni m t mdha: maqedonasit dhe shqiptaret. Prandaj del edhe pyetja: Vall a duhet ta msojn edhe maqedonasit gjuhn shqipe? Sepse, edhe gjuha shqipe n ket shtet sht gjuh mjedisi, prandaj krkesa e pushtetit q vetm shqiptaret ta msojn gjuhen maqedonase nuk qndron, sepse gjuh e mjedisit shoqror sht edhe gjuha shqipe. Mos vall kshtu krkohet bashkjetes pa barazi?! Kso bashkjetese nuk ka m n sistemet demokratike. Moti koh ka vdekur njmendsia q n letr shkruhen t drejta q asnjher nuk realizohen. Kt situat shqiptart e prjetuan, bile edhe shum m keq, kur Serbia eksperimentonte me nxnsit shqiptar n ket republik. Ende jan t freskta kujtimet dhe vuajtjet kur shqiptarve iu ndalua t komunikonin n gjuhn shqipe, kur administrata dhe evidenca duhej t shkruhej n gjuhn maqedonase, kur krkonin q gjuha amtare shqipe t msohej vetm si lnd msimore, ather kur krkoheshin paralelet t prziera dhe kur msimi zhvillohej vetm n gjuhen maqedonase.

Msimi i gjuhs maqedonase duhet t shikohet n tri aspekte: n aspektin pedagogjik, psikologjik dhe linguistik.

Aspekti pedagogjik

Ne nuk kemi nj studim serioz q i zhbiron veorit e problemeve q i ka shkolla, prandaj duhet t shihet tr dokumentacioni shkollor (tekstet, plan-programet, kuadri, librat, mjetet didaktike, mjedisi nga vjen nxnsi si dhe shum faktor t tjer). Pr kt arsye sht me rndsi t tregohet, gjegjsisht t sqarohet, se si krijohen gjurmt e gjuhs joamtare dhe, n radh t dyt, kur duhet t fillohet t msohet gjuha maqedonase?

Pedagogt dakordohen se msimi i gjuhs s dyt duhet t msohet ather kur mbaron formimi i mekanizmave t gjuhs amtare. Edhe pse ky mekanizm ndonjher mund t krijoj vshtirsi n prvetsimin ose msimin e gjuhs s dyt, pedagogt nuk japin ndonj qndrim konkret se kur duhet t fillohet me msimin e gjuhs s dyt, por mbesin n “teorin e plasticitetit”, e cila jep mundsi t fillohet edhe nga klasa e pest dhe e gjasht ashtu si msohen gjuht e bashksive n Zvicr.

Msimi i gjuhs maqedonase nga nxnsit shqiptar nuk duhet t filloj nga m elementarja, sepse ata jan n kontakt me gjuhn maqedonase prmes rrethit ku jetojn, televizionit, n rrug, n treg, n vetshrbim e kudo, andaj e kan fare t qart theksin, shprehjen, format e fjalve, strukturn e fjalis dhe jan n gjendje ta kuptojn se ajo gjuh sht m ndryshe nga gjuha amtare. Prandaj koha pr dy vjet e gjysm nuk do t ngjall interes, madje kshtu edhe mund t humb motivi pr msim, sepse msimi mund t kaloj n averzion e banalitet dhe n humbjen e interesit, sepse fjalt q duhet t’i msojn n shkoll shumica e nxnsve i din, kurse t tjerat i kuptojn se i hasin n jetn e prditshme.

Pr t’u arritur rezultatet, gjegjsisht q t realizohen detyrat, m par duhet t merret parasysh faktori mjedis. Ky faktor sht ai q e prcakton plan-programin msimor, objektivat dhe librat, q gjithsesi duhet t jen t diferencuara, libra pr nxns t mjedisit heterogjen dhe libra pr nxns t mjedisit homogjen.

Aspekti psikologjik

Baza psikologjike e msimit t gjuhve amtare dhe joamtare ka vrtetuar se gjat procesit t prvetsimit t t mbajturit mend te fmijt krijohet sistemi i gjurmve t gjuhs amtare dhe asaj joamatare.

N procesin e prdorimit t gjuhs amtare te folsi kto gjurm aktualizohen. Ky aktualizim i gjurmve zhvillohet plotsisht n mnyr natyrore, pa mund dhe pa u vrejtur. Nse dikush dshiron q prskaj gjuhs s vet amtare t msoj edhe gjuh tjetr, n koren e trurit, gjegjsisht n t mbajturit mend, bhet procesi i njjt, por ktu aktualizohen gjurmt e gjuhs s dyt.

Kjo do t thot se ai i cili dshiron q prskaj gjuhs s vet amtare, t zotroj dhe t flas gjuh tjetr, gjegjsisht gjuh t dyt, disponon dy sisteme t gjurmve: sistem t gjurmve t gjuhs amtare dhe sistem t gjurmve t gjuhs s dyt ose t tret. Secili prej ktyre dy sistemeve aktualizohet pavarsisht.

N aktualizimin e sistemit t gjurmve t gjuhs s dyt, mes tjerash, ndikojn edhe momentet e situats: kontakti mes njerzve, nevoja q t paraqitet ose t msohet dika etj. Momentet e situats jan t njjta pa dallim se a flasim n gjuhn amtare ose n gjuh tjetr. Ktu aktualizohet sistemi i gjurmve t gjuhs s dyt, gjegjsisht gjuhs s mjedisit ose gjuhs s huaj, q sjell deri n przierjen e dy gjurmve. Prandaj duhet t krkohet q lidhja n mes dy sistemeve t mbahet sa m larg njra-tjetrs, q t mos vij kshtu deri te przierja e gjuhve.

Problematizimi i ksaj shtjeje me imponimin pa dshir t gjuhs maqedonase, si dhe ngarkesa e madhe e nxnsve, mund t sjell si pasoj q mos t zhvillohen t dyja gjuht dhe kshtu t mos ket motivim n msimin e gjuhve, madje edhe t asaj amtare.

Aspekti linguistik

Nse dshirojn t kemi sukses n prvetsimin e gjuhs maqedonase si gjuh t dyt nga ana e pjestarve t bashksive tjera etnike, nuk sht e mjaftueshme q nxnsit t njihen vetm me sistemet e gjurmve dhe ndikimin e tyre. Pr t’u arritur sukses dhe rezultate t cilat i prmbushin nevojat nga aspekti komunikativ, s pari duhet t jepet prgjigje n pyetjen se ka duhet t ligjrohet dhe ka duhet t prmbaj msimi i gjuhs maqedonase n shkollat ku msimi zhvillohet n gjuhn e bashksive etnike.

M par prmendm se msimi i fjalve nuk e bn msimin e gjuhs. Linguistika bashkkohore pr kt shtje thot se “... gjat msimit t gjuhs s huaj problemi kryesor nuk sht aty q s pari t msohen fjalt ose gramatika e gjuhs”. Mendimi im plotsisht do t prputhet me linguistin e njohur nga Vojvodina, Ranko Bugarski, i cili thot: “Ai i cili i di disa fjal dhe disa rregulla gramatikore, do t thot se sht si nj njeri q di t’i rregulloj figurat e shahut n tabeln e shahut, por aspak nuk di t luaj”. Ose, si potencon edhe shkenctari francez Pol Gijom, i cili shprehet se “me njohjen e fjalve dhe me njohjen e bazs s gramatiks nuk garantohet se dikush mund t komunikoj n gjuh t dyt ose n gjuh t huaj”.

Nga kjo del se krkesat e kompetentve maqedonas pr msimin e gjuhs maqedonase q nga klasa e par dhe deklarimet e tyre se do t msojn fjal dhe pak gramatik didaktike, nnkuptojn se kshtu do t dim pr gjuhn, por jo edhe t kemi aftsi q ta prdorim at. Gjuhsia bashkkohore po ashtu thekson se pr t’u msuar gjuha e dyt ose e tret, problemi kryesor nuk sht n msimin e fjalve, sepse prvetsimi i fjalorit n mas t madhe nga aspekti metodik “e ndrydh” rendin e msimit n klasat e mvonshme.

Ku jan problemet

Nga krejt q u tha m sipr, del se gjuha maqedonase nuk sht as gjuh amtare e as gjuh e huaj - ajo sht gjuh e mjedisit shoqror, ashtu si duhet t jet edhe gjuha shqipe n Maqedoni. Pastaj, n baz t deklaratave e konventave t OKB-s, nuk lejohet n asnj mnyr q nxnsit t diskriminohen. Ashtu si e elaboruam, me msimin e ksaj gjuhe q n klasn e par nxnsit shqiptar n Maqedoni ngarkohen me msimin e katr kodeve gjuhsore: gjuhn lokale dhe gjuhn standarde shqipe, gjuhn e huaj dhe gjuhn e mjedisit shoqror. Por, edhe sikur krejt kjo t kishte pasur mbshtetje shkencore, q del sheshazi se nuk ka, pr t’u msuar maqedonishtja q n klas t par nuk ka tekste t diferencuara sipas mjedisit jetsor, nuk ka kuadr pr msimin e gjuhs, ngase dihet se pr msimin e gjuhs s mjedisit vlejn rregulla t tjera didaktike q dallojn nga ato pr msimin e gjuhs s huaj, e le q ky imponim ka krijuar averzion, ngase ka evokuar kujtime t hidhura t ktij nnqielli, q n kt gjendje edhe sikur t jet maqedonishtja gjuh parajse, shqiptart n kso rrethana asnjher nuk do t pranojn ta msojn q n klasn e par.

Prandaj, ministri dhe shefi i tij nuk duhet t bhen axhaminj dhe t marrin kso nisma joserioze pr shkencn dhe t dmshme pr politikn, se ashtu vetm e presin degn ku vet rrin ulur.

Se nuk jemi n 1983, por jemi n vitin 2010.