PROFECIA E ANDREOTIT
Vjeshtë e dytë 1991.
Azem Hajdari, Filip Çakuli dhe unë morëm ftesë për të vizituar Italinë. Në atë mot mbaja tre nishane. Deputet i PD-së në Tiranë. Kryeredaktor i RD-së. Anëtar i Kryesisë së PD-së. Filipi ishte zëvendësi im në gazetë. Azemi? Lider. Në Romë na priti Dashnor Dervishi, ambasador i Shqipërisë. Për habinë tonë, na kishte organizuar një takim me Andreotin, Kryeministrin e Italisë.
Ora 12:00. Hyrja në "binanë" e qeverisë. Kontroll i rreptë. "Isa Buletini do nxirrte patllaken, po t‘i bëhej një i tillë kontroll- tha Filipi, kur bodigardi shëtiste veglën në trupin e Azemit"... Skuth, ishte përgjigjja... Ngjitëm një palë shkallë. Kaluan në disa korridore. Qëndruam disa minuta në paradhomë, duke kullotur sytë nën dekoltenë e sekretares (kam vënë re, - tha Filipi: sa më pleq shefat, aq më të njoma sekretaret?!). Hapet dera. Para nesh qëndronte njeriu më i fuqishëm i Italisë. Në pritje të kafesë dhe prezantimit të ambasadorit, Filipi përfitoi nga rasti të më tregojë veshët e Andreotit. "Më kujtojnë një personazh të Kadaresë. Djali i kishte veshët si parashutë. Po të rrëzohej nga maja e pemës, do të binte më këmbë, - shkruan shkrimtari. Vetëm një njeri me veshë të tillë mund të bjerë nga majat e pushtetit dhe të qëndrojë në këmbë për gjysëm shekulli, si Andreoti".
Kur shkruaja këto radhë, m‘u kujtua përsëri një histori me veshë. Një nga gazetarët e "Fiks Fare" i kishte veshët si personazhi i Kadaresë. E ngacmonim. Më shumë Filipi. Në mëri e sipër, gazetari u arratis në Greqi. U shtrua në spital. Pagoi 300 euro. Me kokë të fashuar, mbërriti në Tiranë. E sheh Ismet Drishti. Hapi krahët. Lëshoi një nga ato batutat që bëjnë histori: Fundo! Qënke bërë synet nga koka?!".
Por le t‘i japim fjalën Andreotit.
- Më foli ambasadori. Keni vënë jetën në rrezik për demokracinë. Rasti i rrallë sot të takosh heronj të vërtetë (kur plasi rrëmuja, shkova në Greqi, - tha Filipi, nën zë. Isha i martuar, kisha dy fëmijë)... Me siguri, Italia u duket parajsë. Normale. Vini nga një skëterra ekonomike. Por unë, nga froni i Kryeministrit, kam një tjetër parafytyrim. Me rënien e Murit të Berlinit kapitalizmi qëndron i vetëm. Shumë bëjnë hosana! Vdiq socializmi! Rroftë kapitalizmi! Unë mendoj: Çasti i triumfit të kapitalizmit është edhe çasti i krizës së tij! Në shekullin e 20-të, kapitalizmi ka mbijetuar me socializmin. Kapitalizmi mbiprodhonte mallra konsumi. Socializmi konsumonte. Socializmi prodhonte lëndë të para. Kapitalizmi i përpunonte. Ra socializmi. Mbeti kapitalizmi. A mund të mbijetojë ky lloj kapitalizmi, nëse nuk ndryshon? Sigurisht që jo. Po u them një fakt. Kur u krijua FMN-ja? Në vitin 1946, pikërisht në vitin kur bota u nda mes kapitalizmit dhe socializmit. Ka dy vjet që socializmi dha shpirt. FMN-ja është po ajo. Ka marrë në dorë "flamurin" e reformave në vendet në tranzicion... Nuk do jetë e largët dita kur reformat e bekuara nga FMN-ja do të "prodhojnë" kriza, tension, varfëri, papunësi në vendet në tranzicion. Me kalimin e viteve, kriza do të ketë tendencën të "eksportohet" në vendet e zhvilluara... Një ditë, mund të vijë një krizë ekonomike si Depresioni i Madh i vitit 1929. Depresioni i parë solli fashizmin. Depresioni i ardhshëm mund të rikthejë socializmin...
Ra telefoni. Andreoti lëvizi nga vendi. Burrë i mençur, - tha Azemi... Foli si profet, - thashë unë... Kryeministri u kthye disi i shqetësuar.
- Një nga ministrat ka dhënë dorëheqjen... Më hap ca telashe... Edhe politika ka mbijetuar duke pasur si partner socializmin. Me frikën nga komunizmi, ushtria merrte pjesën e luanit nga buxheti i shtetit. Në emër të Luftës së Ftohtë, injoroheshin shumë probleme të brendshme. Ra komunizmi. Ka ardhur koha të ndryshojë politika. Të ndryshojnë partitë. Po nuk u bë kjo sot, nesër Partia Demokristiane dhe ajo Socialiste e Kraksit do të mënjanohen nga skena politike.
Një vit më vonë. Andreoti dha dorëheqjen. Partia Demokristiane u nda. U copëtua. Të njëjtin fat pati edhe Partia Socialiste. Lideri historik i saj, Kraksi, përfundoi në ekzil në Tunizi. U shpall person i padëshiruar, derisa vdiq në dhe të huaj... Kështu u plotësua gjysma e profecisë së Adreotit...
Vjeshtë e dytë 2008.
Bota ekonomike u trondit. Dy banka amerikane shekullore falimentuan. Në rrezik falimentimi, kompania më e madhe në botë e sigurimeve AIG. Bursat në fillim shtangën. Pastaj erdhi rënia drastike. Njëkohësisht. Në Nju Jork, Londër, Tokio. Kriza e nisur në sistemin monetar, shtriu metastazat në prodhim. Hapi i parë. Papunësia. Në SHBA sot janë mbi 8.1 për qind. Hapi i dytë, rënia e eksporteve. Në valle u fut edhe Kina. Në tremujorin e parë të këtij viti, eksportet kineze ranë 29 për qind. FMN dha alarmin: Në SHBA, Angli, Japoni, Francë, kudo në botë për vitin 2009 nuk do të ketë rritje prodhimi. Depresioni ekonomik ka marrë përmasat e Depresionit të Madh të vitit 1929. Mos vallë po vërtetohej e plotë profecia e Andreotit?
Kriza përkoi me zgjedhjen e Obamës si President. Lideri karizmatik i bëri presion Kongresit dhe Senatit, dhe të dy dhomat miratuan paketa shtetërore për të mëkëmbur sistemin bankar dhe për t‘i dhënë oksigjen ekonomisë. Miliardat e para i morën bankat. Pastaj AIG, kompania amerikane e sigurimeve. Në vazhdim, paratë e taksapaguesve amerikanë u derdhën si lumë në Boston, që është kryeqyteti i prodhimit të makinave.
Këtu merr rrugë dilema e Obamës. Ai përfaqëson të majtën e qendrës. Por është President i një vendi kampion të ekonomisë liberale. Do të vazhdojë rrugën e kaubojit, simbol i ekonomisë liberale anglo-saksione, apo do t‘i nënshtrohet samurajit, simbol i ekonomisë sociale të tregut? Do qëndrojë në sinoret e socialdemokracisë moderne apo do të shkasë në socializëm?
Në epokën e tyre, Toni Bler dhe Bill Klinton i bënë hosana "rrugës së tretë". Por kjo rrugë degjeneroi në gjepura. As Presidenti amerikan dhe as Kryeministri anglez nuk patën kurajë ta veshin kaubojin me kostumin e samurajit?! Sa për kulturë: Anti-globalistët dhe të gjelbërit, për shumë analistë, kanë zënë vendin e socialistëve. Por ata nuk ofrojnë asnjë teori ekonomike. Ata nuk pëlqejnë asgjë. Bëjnë vetëm kalkulime ekonomike. Ithtarët e majtë filozofojnë: aktivitetet e biznesit privat të jenë subjekte të një politike demokratike kontrolli. Ata besojnë te zgjuarsia dhe shpirti publik i burokracisë.
Në dy muaj, Obama guxoi të vërë në jetë, atë që Klinton dhe Bler filozofuan për një dekadë. Në fillim, këshilltarët e Obamës "futën" në laborator përvojën e samurajit, të përfaqësuar nga ekonomia suedeze dhe japoneze. Në vitet ‘80, sistemet bankare në të dyja shtetet ranë në krizë. Të dyja qeveritë vendosën shtetëzimin e bankave. Ndryshimi qëndron se, në Suedi shtetëzimi u bë "me një të rënë të shpatës", në harkun e disa muajve. Në Japoni, procesi zgjati disa vjet. Obama, që nuk ka kohë të presë, zgjodhi përvojën suedeze…
Azem Hajdari, Filip Çakuli dhe unë morëm ftesë për të vizituar Italinë. Në atë mot mbaja tre nishane. Deputet i PD-së në Tiranë. Kryeredaktor i RD-së. Anëtar i Kryesisë së PD-së. Filipi ishte zëvendësi im në gazetë. Azemi? Lider. Në Romë na priti Dashnor Dervishi, ambasador i Shqipërisë. Për habinë tonë, na kishte organizuar një takim me Andreotin, Kryeministrin e Italisë.
Ora 12:00. Hyrja në "binanë" e qeverisë. Kontroll i rreptë. "Isa Buletini do nxirrte patllaken, po t‘i bëhej një i tillë kontroll- tha Filipi, kur bodigardi shëtiste veglën në trupin e Azemit"... Skuth, ishte përgjigjja... Ngjitëm një palë shkallë. Kaluan në disa korridore. Qëndruam disa minuta në paradhomë, duke kullotur sytë nën dekoltenë e sekretares (kam vënë re, - tha Filipi: sa më pleq shefat, aq më të njoma sekretaret?!). Hapet dera. Para nesh qëndronte njeriu më i fuqishëm i Italisë. Në pritje të kafesë dhe prezantimit të ambasadorit, Filipi përfitoi nga rasti të më tregojë veshët e Andreotit. "Më kujtojnë një personazh të Kadaresë. Djali i kishte veshët si parashutë. Po të rrëzohej nga maja e pemës, do të binte më këmbë, - shkruan shkrimtari. Vetëm një njeri me veshë të tillë mund të bjerë nga majat e pushtetit dhe të qëndrojë në këmbë për gjysëm shekulli, si Andreoti".
Kur shkruaja këto radhë, m‘u kujtua përsëri një histori me veshë. Një nga gazetarët e "Fiks Fare" i kishte veshët si personazhi i Kadaresë. E ngacmonim. Më shumë Filipi. Në mëri e sipër, gazetari u arratis në Greqi. U shtrua në spital. Pagoi 300 euro. Me kokë të fashuar, mbërriti në Tiranë. E sheh Ismet Drishti. Hapi krahët. Lëshoi një nga ato batutat që bëjnë histori: Fundo! Qënke bërë synet nga koka?!".
Por le t‘i japim fjalën Andreotit.
- Më foli ambasadori. Keni vënë jetën në rrezik për demokracinë. Rasti i rrallë sot të takosh heronj të vërtetë (kur plasi rrëmuja, shkova në Greqi, - tha Filipi, nën zë. Isha i martuar, kisha dy fëmijë)... Me siguri, Italia u duket parajsë. Normale. Vini nga një skëterra ekonomike. Por unë, nga froni i Kryeministrit, kam një tjetër parafytyrim. Me rënien e Murit të Berlinit kapitalizmi qëndron i vetëm. Shumë bëjnë hosana! Vdiq socializmi! Rroftë kapitalizmi! Unë mendoj: Çasti i triumfit të kapitalizmit është edhe çasti i krizës së tij! Në shekullin e 20-të, kapitalizmi ka mbijetuar me socializmin. Kapitalizmi mbiprodhonte mallra konsumi. Socializmi konsumonte. Socializmi prodhonte lëndë të para. Kapitalizmi i përpunonte. Ra socializmi. Mbeti kapitalizmi. A mund të mbijetojë ky lloj kapitalizmi, nëse nuk ndryshon? Sigurisht që jo. Po u them një fakt. Kur u krijua FMN-ja? Në vitin 1946, pikërisht në vitin kur bota u nda mes kapitalizmit dhe socializmit. Ka dy vjet që socializmi dha shpirt. FMN-ja është po ajo. Ka marrë në dorë "flamurin" e reformave në vendet në tranzicion... Nuk do jetë e largët dita kur reformat e bekuara nga FMN-ja do të "prodhojnë" kriza, tension, varfëri, papunësi në vendet në tranzicion. Me kalimin e viteve, kriza do të ketë tendencën të "eksportohet" në vendet e zhvilluara... Një ditë, mund të vijë një krizë ekonomike si Depresioni i Madh i vitit 1929. Depresioni i parë solli fashizmin. Depresioni i ardhshëm mund të rikthejë socializmin...
Ra telefoni. Andreoti lëvizi nga vendi. Burrë i mençur, - tha Azemi... Foli si profet, - thashë unë... Kryeministri u kthye disi i shqetësuar.
- Një nga ministrat ka dhënë dorëheqjen... Më hap ca telashe... Edhe politika ka mbijetuar duke pasur si partner socializmin. Me frikën nga komunizmi, ushtria merrte pjesën e luanit nga buxheti i shtetit. Në emër të Luftës së Ftohtë, injoroheshin shumë probleme të brendshme. Ra komunizmi. Ka ardhur koha të ndryshojë politika. Të ndryshojnë partitë. Po nuk u bë kjo sot, nesër Partia Demokristiane dhe ajo Socialiste e Kraksit do të mënjanohen nga skena politike.
Një vit më vonë. Andreoti dha dorëheqjen. Partia Demokristiane u nda. U copëtua. Të njëjtin fat pati edhe Partia Socialiste. Lideri historik i saj, Kraksi, përfundoi në ekzil në Tunizi. U shpall person i padëshiruar, derisa vdiq në dhe të huaj... Kështu u plotësua gjysma e profecisë së Adreotit...
Vjeshtë e dytë 2008.
Bota ekonomike u trondit. Dy banka amerikane shekullore falimentuan. Në rrezik falimentimi, kompania më e madhe në botë e sigurimeve AIG. Bursat në fillim shtangën. Pastaj erdhi rënia drastike. Njëkohësisht. Në Nju Jork, Londër, Tokio. Kriza e nisur në sistemin monetar, shtriu metastazat në prodhim. Hapi i parë. Papunësia. Në SHBA sot janë mbi 8.1 për qind. Hapi i dytë, rënia e eksporteve. Në valle u fut edhe Kina. Në tremujorin e parë të këtij viti, eksportet kineze ranë 29 për qind. FMN dha alarmin: Në SHBA, Angli, Japoni, Francë, kudo në botë për vitin 2009 nuk do të ketë rritje prodhimi. Depresioni ekonomik ka marrë përmasat e Depresionit të Madh të vitit 1929. Mos vallë po vërtetohej e plotë profecia e Andreotit?
Kriza përkoi me zgjedhjen e Obamës si President. Lideri karizmatik i bëri presion Kongresit dhe Senatit, dhe të dy dhomat miratuan paketa shtetërore për të mëkëmbur sistemin bankar dhe për t‘i dhënë oksigjen ekonomisë. Miliardat e para i morën bankat. Pastaj AIG, kompania amerikane e sigurimeve. Në vazhdim, paratë e taksapaguesve amerikanë u derdhën si lumë në Boston, që është kryeqyteti i prodhimit të makinave.
Këtu merr rrugë dilema e Obamës. Ai përfaqëson të majtën e qendrës. Por është President i një vendi kampion të ekonomisë liberale. Do të vazhdojë rrugën e kaubojit, simbol i ekonomisë liberale anglo-saksione, apo do t‘i nënshtrohet samurajit, simbol i ekonomisë sociale të tregut? Do qëndrojë në sinoret e socialdemokracisë moderne apo do të shkasë në socializëm?
Në epokën e tyre, Toni Bler dhe Bill Klinton i bënë hosana "rrugës së tretë". Por kjo rrugë degjeneroi në gjepura. As Presidenti amerikan dhe as Kryeministri anglez nuk patën kurajë ta veshin kaubojin me kostumin e samurajit?! Sa për kulturë: Anti-globalistët dhe të gjelbërit, për shumë analistë, kanë zënë vendin e socialistëve. Por ata nuk ofrojnë asnjë teori ekonomike. Ata nuk pëlqejnë asgjë. Bëjnë vetëm kalkulime ekonomike. Ithtarët e majtë filozofojnë: aktivitetet e biznesit privat të jenë subjekte të një politike demokratike kontrolli. Ata besojnë te zgjuarsia dhe shpirti publik i burokracisë.
Në dy muaj, Obama guxoi të vërë në jetë, atë që Klinton dhe Bler filozofuan për një dekadë. Në fillim, këshilltarët e Obamës "futën" në laborator përvojën e samurajit, të përfaqësuar nga ekonomia suedeze dhe japoneze. Në vitet ‘80, sistemet bankare në të dyja shtetet ranë në krizë. Të dyja qeveritë vendosën shtetëzimin e bankave. Ndryshimi qëndron se, në Suedi shtetëzimi u bë "me një të rënë të shpatës", në harkun e disa muajve. Në Japoni, procesi zgjati disa vjet. Obama, që nuk ka kohë të presë, zgjodhi përvojën suedeze…