Politika e ujit

“Clean Water for Healthy World” - “Uji i pastr pr nj bot t shndetshme”, kjo sht tema e zgjedhur nga ONU pr t festuar 22 marsin - “Ditn Ndrkombtare t Ujit 2010”. Planetin “Uj” bota moderne e konsideron “ari blu”, koha antike e hyjnizoi n perndi, arti, letrsia, filozofia interpretuan fuqin e tij dhe pr t gjith bashk ishte dhe sht elementi natyror m i rndsishm pr ekzistencn e qenies jetsore

“T konservosh ujin sht para s gjithash nj objektiv kulturor, pavarsisht se n ciln rajon t bots jeni qytetar”, - nnshkruhet n nj dokumentet t UNESCO-s e kjo gj nuk sht vetm nj rastsi. Edhe pse mbi 70% e siprfaqes s toks sht e mbuluar nga uji, 97.5% e saj sht uj i kripur. Aktualisht mbi 1.3 miliard njerz n bot nuk mund t prdorin ujin e pijshm, 900 milion prej tyre nuk kan as dhe nj rubinet n shtpi e mungesa e tij u ndalon t drejtn pr nj shrbim sanitar korrekt mbi 2.4 miliard personave. Mesatarisht do banor i toks konsumon sot dyfishin e ujit t prdorshm gjat viteve ‘900 e statistikisht specialistt parashikojn se gjat dhjetvjearit 2025-2035, kur popullsia botrore do t kaprcej shifrn e 8 miliard banorve, 3-4 miliard persona nuk do munden t prdorin ujin e pijshm. Sipas Organizats Botrore t Shndetit (OMS) do dit mbi 5 mij fmij vdesin me smundje t marra nga uji i paprpunuar e vetm t vdekurit nga dizanteria kaprcejn shifrn e mbi 2 milion humanve.

Vlera gjithnj e n rritje e ujit, preokupimet mbi cilsin e sasin e tij, koshienca mbi problematikn e gjer t gjeneruar nga mungesa q ai sjell, kan justifikuar shndrrimin e planetit “Uj” n nj shtje globale t koordinuar me politika t posame. Ai sht destinuar t mbaj sot peshn e mjaft konflikteve me karakter politik, ekonomik, industrial midis shtetesh e rajonesh t ndryshme. Ekzistojn mbi 50 konflikte t lidhura me kontrollin e rezervave t ujit n bot, si ai midis Egjiptit nga nj an e Sudanit e Etiopis, nga ana tjetr pr shfrytzimin e lumit Nil; ai midis Indis e Pakistanit pr kontrollin e Gange; midis Irakut, Siris e Turqis pr lumenjt Tiger e Eufrat etj.

Aktualisht mbi 80% e fondeve t nxjerra nga Banka Botrore pr rezervat ujore shkon n ndrtimin e infrastrukturs private dhe merkata rreth s cils lviz administrimi i sistemit hidrik botror llogaritet rreth nj mij miliard dollar. N Evrop dy kompanit multinacionale, “Vivendi” e “Suez” kontrollojn 70 % t tregut t ujit mineral.

Nj qytetar amerikan ka n shrbim t tij rreth 425 litra uj n dit, nj francez rreth 150 litra, kurse nj banor i Madakaskarit vetm 10 litra n dit. Q t mund t flassh pr kushte t pranueshme jetese, do banor i toks ka nevoj pr jo m pak se 50 kg uj n dit. N realitet pr miliarda persona kjo shifr sht nj utopi e vrtet, aq sa e ka detyruar Organizatn e Kombeve t Bashkuara ta ul n minimumin e 40 kg uj t domosdoshm n dit. Pikrisht pra 40 kg uj n dit pr do banor t toks sht dhe objektivi i mobilizimit t Dits Botrore t Ujit n 22 marsin e do viti.

Kto shifra e gjith problematika e lidhur me to kan
q prej vitesh “Planeti uj” t konsiderohet nga organizmat m t rndsishme ndrkombtare si nj problem global, t stimohet vlera e tij ekonomike e t sensibilizohet nj politik globale mbi gjithka q ka t bj me t.

M 16 maj t vitit 1968, Kshilli i Evrops n Strasburg miratoi Kartn Evropiane t Ujit, q e sanksiononte at si nj pasuri t prbashkt t njerzimit. M vitin 1997 ONU organizoi Konferencn Botrore mbi Ujin n Mar de Plata t Argjentins, e cila e renditi H2O n vendet e para t axhends s politiks ndrkombtare. Me kt rast u lanua politika e “Dhjetvjearit t ujit t pijshm t shndetshm” pr t gjitha qeniet njerzore, i cili qe dhe objektivi kryesor i arritshm brenda vitit 2000. Por dokumentacionet e ONU vrtetuan mossuksesin e ktij synimi, pasi me uj t pijshm t kontrolluar u pajisn vetm 600-800 milion banor mbi tok. N shtator t vitit 1990 n New Dehli nis “World Conference of Drinking Water and Sanitation”, e cila e konsideroi prdorimin e ujit si nj komponent thelbsor n zhvillimin ekonomik e social. Pr her t par ekonomia hyn si nj parametr vlersimi pr H2O, duke e justifikuar kt fakt se “n t kaluarn mungesa e njohjes s vlers ekonomike t ujit ka sjell shprdorimin e tij, duke dmtuar dhe ambientin”. N 1996 Banka Botrore nis politikn botrore t ujit e s bashku me disa organizma t tjera on n ngritjen e Kshillit Botror t Ujit (CMA) e t Global Water Partnership (GWP). M mars t vitit 1997 u mbajt n Marrakech Forumi i Par Botror i Ujit, kurse n shkurt t 1998 Forumi Evropian i organizuar nga Asambleja Parlamentare e Kshillit t Evrops s bashku me Solidarite Eau Europe adopton Deklaratn e Strasburgut, ku uji prkufizohet si “burim qytetrimi, paqeje e zhvillimi rajonal”. N vitin 1999 Banka Botrore s bashku me UNESCO-n krijojn Komisionin Botror t ONU pr t koordinuar politikn e ujit gjat shekullit XXI.

Uji midis mitit e legjends, artit e letrsis

Uji sht origjina e jets, si shprehet vepra e mahnitshme e Botticell-it “Lindja e Venere”-s. Uji sht pasqyra e realitetit, sht simboli i perfeksionit n syt e Narciso-s, pikturuar nga Caravaggio. Uji sht qetsia, parfumi i dashuris, sht sekreti i eksitimit, ashtu si marrin frym “Figurat n plazh” te vepra e Pikasos. Uji sht magjia prrallore q na prkund teksa vzhgojm “Liqeni Annecy” t Paul Cezanne. Uji sht dhe vdekja si sht fati i njeriut te “Prmbytja universale” e Michelangelo Buonarroti.

“Nga toka lind uji e nga uji lind shpirti”, - ka thn filozofi antik grek, Herakliti

Uji sht lngu amniotik n t cilin zhvillohen embrioni njerzor, sht shiu q bie mbi tok, sht burimi kundr etjes. Uji sht metafora e jets e simbologjia e lidhur me t ka uar n lindjen e nj bote t larmishme e t pasur me popullimin e mrekullueshm t hyjnive, legjendave, miteve, vendeve t shenjta e figurave misterioze q mshirojn aspektet e veanta t ktij elementi e t rolit t tij n jetn e prditshme. N t gjitha civilizimet antike, uji sht burimi i lindjes s bots, shpesh me ndikimin e superioritetit t elementit femror. N poemn babilonase Enuma Elish, toka lind nga ndarja n dysh e Tiamat, hyjnis s ujrave kozmike. N Ind,i perndia Naya sht lkundur nga ujrat e oqeaneve si simbol i toks s lindur nga kaosi ujor. N Greqi n Iliadn e Homerit, Oqeani, “lumi” q rrethon tr botn sht origjina e perndive, pra origjina e gjithkaje. Filozofi grek, Talete, nj nga shtat personat m t shenjt t antikitetit, identifikonte se n t gjitha kulturat, principi i natyrs sht uji, e ai sht simbol i jets e i riprodhimit. Por ai ka dhe aftsin e forcn e pashmangshme t nj shkatrrimi universal, gj q sht e pranishm n dokumentacionet historike e n traditat orale e t shkruara t mbi 400 komuniteteve n bot. Studimet gjeologjike t kryera n zonat ku kto legjenda kan m shum gjallri kan vrtetuar se pikrisht aty shum shekuj m par kan ndodhur prmbytje t frikshme. N poemn “Epopeja e Gilgameshit”, knga e saj e XI flet se si Utnapishtim, nj paraardhs i Gilgameshit qe zgjedhur nga Zoti pr rindrtimin e toks pas katastrofs ujore q ai kish krijuar pr dnimin e keqsis njerzore. Prezenca e elementit uj manifestohet si n jet edhe n vdekje. Pitagora, Empedocle, Epicarmo e filozof t tjer mbshtesin teorin e katr elementve parsor pr ekzistencn e jets: ajrit, ujit, zjarrit e toks. “Uji nuk sht kurr nj gj e vetme, – thot Herakliti, - sht lum, det, i kripur, i mbl, sht mik, armik, sht kufiri, infiniti pra sht gjithka”. N faqet letrare t Greqis antike sht kuptimplot elementi i prdorimit t ujit tek Odisea. Uliksi n udhtimin e tij drejt Itaks sht konstantrisht n kontakt me ujin, simbol i jets e i qetsis. Por pa harruar dhe sirenat, prbindshat marin etj. Poseidone, Afroditi, Antlantide, Kea, Apsu, Nun etj., jan disa nga emrat mitologjik q me historit e tyre mshirojn mitologjikisht forcn pozitive e negative t elementit uj. N botn antike e jo vetm n at indoevropiane, do gj banohej nga prezenca hyjnore. Pr hebrenjt, bota lindi n at moment kur Zoti ndau ujrat inferiore nga ato superiore, e para ktij akti krijues, shpirti i Zotit lkundej mbi uj. Pr t krishtert uji simbolizon pastrtin e jetn e re, si shprehet mjaft mir me procesin e pagzimit. N Kuran lexojm t shkruar: “Kemi ndar qiellin me tokn e me an t ujit kemi krijuar do form jetsore”. Tek egjiptiant, lumi Nil prfaqson do form jete, i adhuruar si burimi i bots.

Uji pr karakteristikat e veantit e tij tipike ka qen gjithmon objekt frymzimi pr mjaft poet e artist. Ata jan trhequr ndoshta nga fakti se uji sht pjes e atyre pak “gjrave” q frymzojn pastrti, e ka ende funksionin e evokimit n mndje t kujtimeve t largta, t trishtuara, t gzueshme, Por sht njkohsisht nj nga instrumentet m t fuqishm n duart e natyrs, i aft pr t shkatrruar gjithka me forcn e tij.

“Knga e Ujit sht dika e prjetshme, sht forca e thell q bn t piqen fushat, sht gjaku i poetve q i l shpirtrat e tyre t humbasin n shtigjet e natyrs”, - thuhet n poezin “Mngjes” t Garcia Lorkes. Por mbi t gjitha ai sht nj element pa t cilin jeta nuk do t ishte e mundur e kt gj e kishin kuptuar mir poett si Petrarca, Ungareti, Gte, Thomas etj.

“Ky sht Nilo, q m ka par t lindem, t rritem, t forcohem pa vetdije n fushat e shtrira. Ky sht Siena e n shtratin e tij u futa, njoha veten, kjo sht nostalgjia ime e rishfaqur n secilin prej tyre…” - jan disa nga rreshtat e poezis “Lumenjt” t Ungaretit. Por nuk jan t pakt edhe ata shkrimtar q me vargjet e tyre ekzaltojn aspektet negative t ujit. N poemn e Samuel Coleridge "The Rime of the Ancient” prshkruhet reagimi i natyrs ndaj vrasjes s nj pulbardhe nga ekuipazhi i nj anijeje t humbur n oqean. Nj shtrngat e tmerrshme mbyt anijen me t gjith ekuipazhin e saj, duke ln t mbijetoj vetm nj person me detyrn e rrfimit t eksperiencs s tij ndaj lundruesve t ardhshm, t cilt duhet t respektojn detin, ndryshe do t ken t njjtin fund me vrassit e pulbardhs. Forcn shkatrruese t ujit e gjejm dhe tek poema “The waste Land” e T. S. Eliot, i cili tregon vdekjen e mbytur t Phelbas, duke prshkruar se si kufoma e tij transportohet nga rryma e lumit pr t ndjekur fundin e detit ("A current under sea picked his bones in whispers…").

Uji sht origjina e jets si tek vepra e mahnitshme e Botticell-it, “Lindja e Venere”-s. Uji sht pasqyra e realitetit, sht simboli i perfeksionit n syt e Narciso-s t Caravaggio-s. Uji sht qetsia, parfumi i dashuris sht sekreti i eksitimit, ashtu si marrin frym “Figurat n plazh”, vepra e Pikasos. Uji sht magjia prrallore q na prkund teksa vzhgojm “Liqeni Annecy” t Paul Cezanne. Uji sht dhe vdekja, si sht fati i njeriut tek “Prmbytja universale” e Michelangelo Buonarroti.

Bukuria, pastrtia, simbologjia, misteri i ujit ka gjetur shprehje dhe n mjaft forma t muziks. Tek vepra “Guglielmo Tell”, Rosini muzikon nj shtrngat me instrumentet muzikore, q imitojn pikat e mdha t shiut, ndrsa violinat interpretojn zhurmn e ers. N veprn muzikore “Karnavalet e kafshve” t kompozitorit francez, Camille Saint Saens, pjesa e titullar “Akuariumi e mjelma” stimulon mahnitshm me flaut e violin zhurmn e peshqve t vegjl, ndrsa piano evokon transparencn e botn ujore. Badrich Smentana shkruan gjat ‘800 veprn e tij “Moldavia” e me an t muziks autori prshkruan zhurmn e lumit t imazheve e tingujt q ai ka mbledhur gjat udhtimit.

Sa uj duhet n prodhimin e produkteve me prdorim t zakonshm?

Pr t rritur pambukun e nevojshm pr fabrikimin e nj bluze duhen mesatarisht 1500 litra uj.

Pr t fabrikuar nj pal pantallona “Jeans” rreth 6.800 litra uj.

Pr realizimin e nj automjeti jan t nevojshm 150.000 litra uj.

Pr prodhimin e nj litri boj, rreth 13.000 l uj.

Pr t fabrikuar nj shishe plastike nevojiten 4 litra uj.

Nj kg mish vii derisa t jet gati pr gatim krkon 15.000 litra uj.

Nj got birr deri sa t arrij n procesin konsumues t tij krkon 300 litra uj.

Nj ton imento derisa t dal n prodhim harxhon 235. 000 litra uj.