Princesha e akullt

Historia e Turandot eshte nga me te njohurat nga perkthimi i De La Croix. Kur u dha premiera e Turandot ne La Scala me 25 prill 1926 nje vit e pese muaj pas vdekjes se Puccinit dirigjenti Arturo Toscanini ne mes te aktit te trete ndaloi orkestren duke dhene shenje me shkopin e tij Ai u kthye nga audienca dhe njoftoi Ketu perfundon opera sepse ne kete pike mjeshtri vdiq. Kjo veper vjen ne fillim te dhjetorit ne skenen e Operas dhe Baletit shqiptar te interpretuar nga Eva Golemi dhe Armaldo Kllogjeri

Edhe pse interesi i pare i Puccinit per subjektin ishte bazuar ne leximin e pershtatjes se bere nga Friederich Schiller vepra e tij ishte shume me afer tekstit te hershem Turandot te Carlo Gozzi. Historia e vendosur ne Kine perfshin princin Kalaf i cili bie ne dashuri me princeshen e ftohte Turandot. Per tu martuar me te duhej te zgjidhte tri gjeegjeza cdo pergjigje jo e duhur rezultonte me vdekje. Kalaf kalon testin por Turandot akoma heziton te martohet me te. Ai ofron asaj nje menyre ai bie dakord te vdese nese ajo do te jete ne gjendje te marre me mend emrin e tij te vertete.

Turandot eshte nje fjale persiane dhe emri do te thote vajza Turan. Eumlshte nje perralle zanash e njohur per Turandot. Ne vitin 1710 duke shkruar biografine e pare te Genghis Khan dijetari francez Francois Petis de La Croix botoi nje liber me tregime dhe fabula kombinuar me tema te ndryshme te letersise aziatike. Nje nga historite me te mira dhe me te gjata qe vjen nga historia eshte e princeshes Khutulun te Mongolise. Ne pershtatjen e tij lindi titulli Turandot qe do te thote bije turke fjala eshte per te bijen 19 vjecare te Altoun Khan perandori mongol i Kines. Sfida perballe engimave qe kerkojne pergjigje eshte pershtatja me dramatike qe ka dhene dijetari francez si version.

Rreth 50 vjet me vone dramaturgu i njohur italian Carlo Gozzi e ktheu historine e saj brenda nje drame te nje gruaje te eger e te rrepte e krenare. Nje perpjekje e kombinuar nga dy te medhenjte e letersise te kohes Friedrich Schiller i cili perktheu vepren ne Turando gjermane Prinzessin von China dhe Johann Wolfgang Goethe e drejtoi ate ne skenen e Weimar-it ne vitin 1802.

Historia e Turandot eshte nga me te njohurat nga perkthimi i De La Croix. Kur u dha premiera e Turandot ne La Scala me 25 prill 1926 nje vit e pese muaj pas vdekjes se Puccinit dirigjenti Arturo Toscanini ne mes te aktit te trete ndaloi orkestren duke dhene shenje me shkopin e tij Ai u kthye nga audienca dhe njoftoi Ketu perfundon opera sepse ne kete pike mjeshtri vdiq. Eumlshte ulur ngadale perdja. Keto jane fjale te transmetuara nga deshmitare ne premiere ndersa ka pasur debate e dhene versione te ndryshme per kete ngjarje.

Turandot eshte nje opera me tri akte e Giacomo Puccinit vene ne gjuhen italiane me libret te Giuseppe Adami dhe Renato Simoni. Opera e paperfunduar nga vdekja e Puccinit u kompletua nga Franco Alfano dhe u shfaq per here te pare me 25 prill 1926 ne La Scala ne Milano.

Akti i dyte konsiderohet si nje nga pjeset me te veshtira. Kjo pjese muzikore ka karakterin vagnerian ku kombinimi i aftesive te kengetareve e bejne me te veshtire. Konfrontimi i dukshem muzikor mes tenorit dhe sopranos ne aktin e dyte shume e kane krahasuar me Tosken te krijuar me perpara nga Puccini ku perballen zerat e baritonit dhe sopranos.

Turandot eshte nje emer me origjine persiane do te thote vajza e Turan. Turan ishte nje rajon ne Azine Qendrore e cila ishte pjese e Perandorise Perse. Origjina e historise Turandot shkon prapa ne nje poeme nga Nezam nje nga poetet me te medhenj te letersise epike perse e quajtur Shtate bukurite dhe shtate princeshat. Kjo poeme tregon historine e nje princi persian Sasaacutenida qe kishte shtate princesha secila nga vende te ndryshme te Perandorise Egjipti Kina Rusia Greqia Turqia India dhe Azia Qendrore. Nje nga keto princesha me origjine ruse nuk kishte asnje njeri qe te ishte i denje per ate keshtu qe ajo u mbyll ne nje keshtjelle dhe deklaroi se do ti dorezohej njeriut qe mund te gjente dhe te zgjidhte disa enigma. Por sapo gjeegjeza u zgjidh do te kalonte nepermjet saj nga nje dere e fshehte misterioze e ruajtur me kercenim se do tu presin kokat te guximshmeve.

Kjo histori pesoi nje zhvendosje kulturore nga dijetari francez qe njihet si perkthyesi me i mire i Nje mije e nje neteve nga princesha origjinale ruse ne nje princeshe te ftohte dhe te eger kineze te quajtur Turandokht. Kjo zhvendosje thuhet se kishte per qellim rritjen e karakterit ekzotik te tregimit.

Teksti i operas eshte bazuar ne perkthim italian. Nga kjo histori nje grup komedianesh tentuan ti japin stilin e komedia delarte. Ndersa Puccini e nisi punen me Turandot ne mars te vitit 1920 pas takimit me libretistin Giuseppe Adami dhe Renato Simoni. Ne mars te vitit 1924 opera pothuaj kishte mbaruar dhe Puccinit i kishte mbetur per tu shkruar dueti i fundit duke vazhduar punen deri ne fillim te tetorit. Dy dite me pas kompozitori diagnostikohet me kancer ne fyt dhe vdiq tre jave me vone duke lene 36 faqet me skica te fundit te Turandot.

Puccini gjithashtu la udhezime per perfundimin e operas qe e donte ti kryente Riccardo Zandonai por djali i tijTonio e kundershtoi kete vendim duke autorizuar te perfundoje operan Franco Alfano. Ne Kine per shume vite eshte ndaluar venia ne skene e Turandot per shkak se hamendesohej poshterimi i Kines dhe kinezeve. Vetem ne fund te vitit 90 eshte rishqyrtuar dhe per here te pare eshte shfaqur ne shtator te vitit 1998 si produksion nderkombetar.

Ndersa ne Shqiperi vjen ne regjine e Nicola Zorzit me skenografi dhe kostume Manuela Gasperoni dirigjuar nga Edmond Doko interpretuar nga Eva Golemi dhe Irini Nikolla Turandot Armaldo Kllogjeri dhe Stephen Mullan ne rolin e Kalaf Armando Likaj Timuri dhe Liu nga Eriona Gjyzeli dhe Besa Llugiqi.

Ne skenat boterore roli i veshtire i princeshes akull ka ne liste emra interpretues te famshem qe konsiderohen krijuesit e saj si Rosa Raisa e famshme angleze Eva Turner Gina Cigna Maria Callas ne fillim te karrieres se tij Inge Borkh etj. Ndersa ne rolin e Kalaf ka qene

Luciano Pavaroti dhe me pare Miguel Fleta Jussi Bjoumlrling Mario del Monako dhe Franco Corelli etj. Takimi i Birgit Nilsson dhe Franco Corelli ne skene ne Met ishte nje nga atraksionet kryesore te teatrit ne vitet gjashtedhjete. Ne Tirane shfaqja do te jepet ne mbremja e pare eshte me 3 dhjetor.