Pushtimi i Shqipërisë, reportazh i rrallë i një reviste franceze

Zbulohet kopertina e revistës "Match" për dasmën e mbretit Zog

Uaaaa!!! – ia bn kolegt e mi kur u tregova kopertinn e revists “Match” me fotografin e Mbretreshs Geraldin. Ajo aty sht me t vrtet e bukur. Reagimi i tyre nuk ishte shkaktuar vetm nga bukuria e Mbretreshs, por dhe nga befasia q n imazhin e saj nuk kishte asgj prej provinciale, si ndodh rndom me personazhe t tilla q vijn nga vende t vogla e t prapambetura si Shqipria, apo dika orientale, si mund t jet prfytyrimi i shumics s atyre q nuk e njohin mir vendin e Shqipeve.

Pyetja e nj stazhieri t ri, se t far feje jan shqiptart, nuk me la koh q t shpjegoja origjinn e Mbretreshs (M kujtohet se para njzet vjetve, kur sapo kisha ardhur n Franc, m pyesnin se far regjimi politik ka n Shqipri, por asnjher se far besimesh fetare. Koht kan ndryshuar. Ideologjit zvendsojn njra-tjetrn pa e ln vendin bosh, sidomos n koh krise, dhe njerzit, dashje pa dashje, ndikohen prej tyre. Fillojn e notojn n “ujra t ngrohta”).

Revistn me fotografin e Mbretreshs e gjeta krejt rastsisht n bodrumin e nj dyqani q shet libra t vjetr n bulevardin “Saint-Michel”, tani, n ditt e para t prillit 2009. Nj rastsi e uditshme. Plot 70 vjet m par, m 13 prill 1939, revista franceze “Match”, del n shitje me fotografin e Mbretreshs Geraldin n kopertin nn titullin “Mbretresha e Shqipris Geraldin, para nj jave besonte t kishte nxjerr n drit nj mbret. Ai sht tashm nj i syrgjynosur”.

Pas nj reportazhi prej dy faqesh t titulluar “Shqipria nn izmen italiane”, revista vazhdon me nj album special prej nnt faqesh kushtuar pushtimit t Shqipris nga Italia fashiste: “Shqipria. Ky vend mysliman e i krishter sulmohet nj t premte t shenjt nga ai q pretendon se mban shpatn e Islamit” (Musolini, nj vit m par, m 1938, kishte vn n mnyr solemne n flamur “shpatn e Islamit”).

N album vendin m t madh e zn fotografi t kohs (rreth 30), disa prej t cilave po i zbuloja pr her t par. Duke lexuar reportazhin, e kuptova prse familja mbretrore nuk e ka
t njohur kt numr t revists “Match”.

***

Shqipria nn izmen italiane

Revista franceze “Match” e 13 prillit 1939

Duja nuk qetsohet gjat gjith udhtimit pr n Kalabri . Asgj nuk shkon mbar. Altoparlantt jan rregulluar keq, manifestuesit jo dhe aq spontan sa duhet, dhe jo aq t ngroht sa duhet. sht i nevrikosur dhe shtyn njerzit q e rrethojn.

- Kush sht ai idiot q ka
kt lla, - brtet n momentin q vendos gurin e par, sht tmerrsisht i holl dhe derdh nj lum t sharash mbi Alfierin t zbehur e t
dyll…

Dhe kjo gjendje vazhdon q kur Geringu mshon me t gjith peshn e Gross Deutschland-it mbi skeletin e gadishullit. Ai sht me t vrtet i mrzitshm. Gjermant i konsiderojn urdhrat e tyre gjerman si nj t mir pr popujt q pranojn t prfitojn nga drejtimi shkencor dhe i harmonishm berlinas. Kjo mirsi po fillon q t’i ngjaj si shum kalimit nn izmen prusiane. Po Italia, a nuk do t kthehet dhe ajo m von pjes e hapsirs vitale gjermane? Dues i prishet humori dhe m keq. I duhet me do kusht nj shprblim spektakolar. I telefonon ianos.

“Dhndri” sht i knaqur nga vetja

- Shqipria sht nj gjah q nuk do t’u shptoj shqiponjave romake. Hija e tyre sillet prej vitesh mbi at vend, - shprehet me z t lart iano duke parakaluar prpara portreteve t tij t panumrta dhe besnikut t tij Starace, me monoklin e vendosur me kujdes n syrin e djatht.

S'ka shum q anglezt jan njohur me traktatin tim sekret me Stojadinoviin. Me ta prfunduar at do t prmbush kshtu nj vepr q do t shnohet n historin e Italis fashiste. Duja sht gati t pranoj argumentet e mia. Dhe Geringu m n fund, po fillon q t m marri n konsiderat, - shton ai i shpenguar.

Berlini e ka t qart se far prfaqsoj.

Larg nga Duja dhe Geringu, ai fillon q t gjej sigurin n vetvete prpara dshtimeve t tij berlineze dhe polake.

Pastaj ndalon papritur dhe t dy bashkpuntort e tij ngrihen menjher pr t prshndetur mbrritjen e Edda iano-Mussolinit, q dridhet akoma nga emocionet.

- Ka nj gjysm ore q takova atasheun ushtarak gjerman…

Starace rregullon monoklin e tij.

- Ai m njoftoi se me 12 mars n orn 9, Zogu kishte pritur n Tiran nj delegacion t formuar nga njmbdhjet bajraktar. Ata i krkonin burrit t Geraldins q t prishte traktatin me ne dhe t bheshin “t pavarur”. iano i dashur, po afrohet momenti q t marrsh fluturimin…

- Shum mir, - thot Starace. - Vetm kujdes. Ju e njihni Duen m mir se un. Pa akordin e prer t Geringut ai s'do t bj asnj veprim. Dhe un po ashtu kam besim: sht pun ditsh. Q kur Geringu shikon prpara dritares s tij n San Remo Warspte-nin, ai nuk qetsohet. Tani ai e di se i duhet mbyllur Adriatiku anglezve pr sa koh q nuk knaqen s parakaluari.

- Po jugosllavt ? - pyet Edda menjher e shqetsuar.

- I kam parashikuar t gjitha, - i prgjigjet iano, me mburrje. - Sipas marrveshjes me Stojadinoviin, do t’u jap atyre Shkodrn dhe fshatrat prreth, sigurisht duke ruajtur pr ne t gjith bregun dhe dy t tretat e vendit. I mbetet q t prmbajn veten se ndryshe…

Tirana

N viln e vogl, t rrethuar me kopshte dhe q e quajn n mnyr pompoze “Pallati Mbretror”, presin me shqetsim dhe shpres nj ngjarje t lumtur: lindjen e nj trashgimtari apo t nj trashgimtareje t dinastis m t re t bots.

Por Mbreti Zog sht dyfish i shqetsuar. Edhe pr familjen e tij, edhe pr fronin e tij. Punt me Italin shkojn keq. Ai i njeh tashm planet e ndarjes s mbretris s tij, vendit t lasht t bijve t shqipes q askush deri tani nuk ka mundur t’i nnshtroj.

Vendi ka rn n nj lloj prgjumjeje. Mirditort, malsor t vrenjtur dhe krenar, kelmendasit, ezmer e t dhjamosur, dukagjinasit, t that e asketik me sy blu si t skandinavve posht allmave shumngjyrshe, bisedojn me qetsi n pazar. Dy arteret kryesore, bulevardi “Zogu I” dhe bulevardi “Musolini” q t ojn drejt stacionit t radios dhe drejt aerodromit, jan pothuajse t zbrazur.

Papritur, zhurma e nj avioni e bn Zogun q t lviz. Mbreti shkon menjher drejt dritares. Nj Caproni i Ala Littoria-s, kompanis italiane q zotron pr tridhjet e pes vjet monopolin e komunikacionit ajror t vendit t Shqipes, bhet gati t ulet.

N aerodrom, mekanik nga Torinoja shpejtojn prreth avionit, nn vshtrimin admirativ dhe vzhgues t dy xhandarve shqiptar. Nj burr i gjat me tipare energjike, por me nj vshtrim t pakapshm, po zbret. Esht Sereqi, ish-ndihmsi i Mbretit, i cili, q prej 24 marsit, bn lidhjen mes Mbretit Zog dhe burrit t Edda-s.

Duke kaluar me shpejtsi n nj Fiat t hapur, lajmtari prshkon qytetin e qet. Ai pritet n prag nga Mbreti q duke i par shprehjen e fytyrs, i ikn gjaku. Ja pra, domethnia e pranis s anijes t dyt luftarake q ka ndaluar dje pran shkmbit t Sazanit, q ndodhet prball Vlors, nga ku topat italian mbajn nn zjarr jo vetm bregun shqiptar, por gjithashtu hyrjen n Adriatik.

Gjat kohs q ret shprndahen n ann tjetr t Adriatikut, qetsia mbretron n ndrtesn e lart me dritare t mbuluara me kangjella ku nn tabeln e legats italiane, strehohen gjithashtu Fashio, shkollat italiane dhe… Banka e Shqipris.

Ar, naft apo strategji?

Nse Italia ka vn n dor Bankn Kombtare Shqiptare, kjo pr arsyen se ajo sht e vetmja q mbush arkn. Vendi i trazuar dhe i prapambetur kishte nevoj pr mbshtetje dhe kredi. Duke marr pushtetin me nj dor t hekurt n vitin 1924, Zogu (vetshpallet Mbret n 1928) krkonte ndihm gjithkund. Kapitale pr Shqiprin? Musolini e priste kt moment.

Prej shum kohsh Shqipria ishte strumbullari i shtrirjes italiane drejt Adriatikut. Duja, duke qen vet i varfr, vuri n veprim t gjith arin italian. N fillim ajo qe nj derdhje vjetore prej 10 milion lirash. Pastaj borxhe pr organizimin e monopolit t duhanit. N total, m shum se dy miliard franga. Si kmbim, Italia kontrollon doganat, portet, aviacionin dhe tregtin, deri n at pik, sa dhe n qoshet m t egra t maleve, qypat e vjetr dhe calikt e lasht jan zvendsuar nga bidon prej llamarine q mbajn markn C.I.D.P. (Compania Italiana di Petroli). Shtresat misterioze t nafts n rrethin e Kuovs, zona e Vlors jan trsisht n duart e italianve. Askush nuk e njeh me saktsi shifrn e prodhimeve, por rafinerit e Livornos dhe t Barit jan rregulluar pr t rafinuar do vit 2 400 000 ton naft bruto. Nj bllof pr t’iu kundrvn sanksioneve t nafts apo nj prodhim n shrbim t lufts?

At vetm Duja e di.

Ekziston gjithashtu kontrolli i plot ushtarak dhe strategjik i vendit. Nga shkmbi i Sazanit, Italia kontrollon Vlorn dhe detin Adriatik. Aviacioni sht krejtsisht italian.

Tashm, q n vitin 1903, Mbreti Viktor Emanueli i kishte deklaruar princit Bulow:

- Eprsia italiane n Shqipri sht nj shtje pr jet a vdekje pr Romn. Ajo kurr nuk do t toleroj vendosjen e nj fuqie tjetr. shtje pr jet a vdekje. Por mbi t gjitha mizansken pr t okupuar skenn dhe shmangur vmendjen.

Fillimi i ekzekutimit

- Kjo nuk mund t vazhdoj m kshtu, - deklaron iano, gjithnj e m shum olimpik q kur ka filluar nj aksion t vrtet dhe vshtrimi i tij djeg si rrufe nj “kundrshtar t rndsishm”: prfaqsuesin e Mbretris Shqiptare, gjysm e sajuar e gjysm-vasale e italianve.

“Motrat e Mbretit tuaj kan shpenzuar kta muajit e fundit m shum se dhjet milion; ministri i Tregtis, Gera, e ka t mbushur portofolin e tij plot me tufa faturash t ktij lloji. Miliardat e investuara nga ne n vendin tuaj bhen tym. Ahmet Zogu duket se e ka harruar q na ka borxh gjithka… Tani sht mbushur kupa dhe ai i rrudh vetullat si vjehrri i tij kur sht i nxehur.

“M duhet nj prgjigje e menjhershme pr krkesat tona; po jua kujtoj: “T drejtn pr t zbarkuar trupat n do moment, kontroll t ndrtesave ushtarake, t drejta civile pr t gjith italiant q banojn n Shqipri, duke kuptuar dhe at t zgjedhjes deputet e ministr; shkrirjen e Ministris s Punve t Jashtme; sekretar t prgjithshm italian n t gjitha ministrit. O merreni, o lreni. Avioni po ju pret…”

Me datat 3 dhe 4 prill, emisart italian prshkojn t gjith Evropn duke krkuar ortak mes emigrantve shqiptar q t mund t shkaktojn nj lvizje kundr Zogut. Por nuk gjejn asnj bashkpuntor, pr t prsritur goditjet si n Moravi e Bohemi.

(Nga korrespondenti i revists “Match”)

Prgatiti YD, marr nga bllokshenimesh.unblog.fr