Qyteti shqiptar dhe procesi i islamizimit në periudhën osmane
Deprtimi n shkall t gjer i fes islame n radht e popullit shqiptar gjeti shprehje pikspari n qytete. Me vendosjen e sundimit osman, qytetet shqiptare filluan t funksiononin si qendra administrative, ekonomike dhe kulturore t sistemit t ri politik. N prshtatje me rolin e tyre ekonomik e shoqror, n qytete u prqendrua jo vetm shumica e personelit administrativ e ushtarak osman, por edhe kleri islamik bashk me institucionet e kultit q u shumuan me shpejtsi.
Qytetet kryesore shqiptare, si Elbasani, Berati, Prizreni, Shkodra, Vuiterna (sot: Vushtria - F. D.) etj. u bn seli t dinjitarve kryesor t pushtetit provincial osman si, e sanxhakbejlerve, allajbejlerve, kadive etj. Qytete t tjera m t vogla u shndrruan n qendra t kazave ose t nahijeve. Nga ana tjetr, degt kryesore t veprimtaris ekonomike n qytete, zejtaria dhe tregtia filluan t modeloheshin n prputhje me krkesat e ushtris dhe t funksionarve t pushtetit osman n provinca dhe n qendr. N kto rrethana, fillimi i rimkmbjes ekonomike dhe shoqrore t qyteteve shqiptare n fund t shek. XV dhe fillim t shek. XVI prkon n koh edhe me fillimet e deprtimit t Islamit n masn e gjer t popullsis qytetare. Ndrsa pr mjaft qendra qytetare fillimet e ktij procesi konstatohen vetm n vitet ‘20-‘30 t shek. XVI pr disa t tjera duket se feja e re ka nisur t “zbres” nga parsia e islamizuar n masn e popullsis qytetare t krishter, t paktn q nga vitet 80 t shek. XV.
Kshtu, p.sh. qytetet e Vlors, Gjirokastrs dhe Beratit ende n fillim t shek. XVI nuk kishin t regjistruar asnj shtpi myslimane (ktu prjashtohet klasa ushtarake-administrative pjestart e s cils nuk regjistroheshin n deftert osman,sepse nuk bnin pjes n popullsin taksapaguese). Ndryshe nga qytetet e lartprmendura, q n vitin 1485 qyteti i Shkodrs numronte 26 shtpi myslimane, ndrsa qyteti i Pejs 23 syresh. Pr m tej, n qytetin e Vuiterns m 1487, ekzistonte “bashksia e myslimanve” me 33 shtpi nga 107 shtpi q kishte qyteti; po kt vit n qytetin e Prishtins numroheshin 51 shtpi t islamizuara nga 299 shtpi q kishte gjithsej qyteti; ndrsa qyteti i Tetovs q m 1468 kishte t regjistruara 41 shtpi t kthyera n Islam nga 164 shtpi q numronte gjithsej ky qytet.
Islamizimi i popullsis s qyteteve shqiptare realizohej prmes dy rrugve: e para, nprmjet kalimit n Islam t vet popullsis banuese npr qytete dhe e dyta, prmes lvizjes mekanike t popullsis fshatare drejt qyteteve. Veanrisht pr disa qytete rruga e dyt, d.m.th. ardhja n qytet e elementve t sapoislamizuar nga rrethinat fshatare, evidentohet qart n dokumentacionin historik t kohs. Gjallrimi i veprimtaris ekonomike n qytete krijoi mundsi pr ardhjen dhe punsimin ktu t zejtarve t specialiteteve t ndryshme nga fshatrat prreth. Mirpo pr personat e ardhur nga fshati prqafimi paraprak i Islamit donte t thoshte lehtsim i hyrjes s tyre n qytet, pas s cils ata fitonin edhe statusin e “qytetarit” (shehirliut).
Shembullin m t qart t shtimit t popullsis qytetare me kontingjente njerzish t islamizuar me prejardhje nga fshati, rrjedhimisht, t prparimit t procesit t islamizimit n qytetet shqiptare, na e japin qyteti i Beratit dhe ai i Elbasanit. N vitin 1583 n t parin jan regjistruar 185 zejtar mysliman t ardhur nga fshatra t ndryshm si Fratar, Gjerbs, Tozhar, Dobronik, Gjeqar etj., ndrsa n Elbasan jan regjistruar 39 zejtar t till (hajmanagan).
Edhe pse zhvendosja e mjaft elementve zejtar nga rrethinat fshatare drejt qyteteve luajti rol jo t pakt n formimin e popullsis myslimane t qyteteve, vendin kryesor n kt proces e zinte islamizimi gradual i vet popullsis qytetare. Kt e tregon m s miri shtesa natyrore e popullsis s krishter, e cila sa vinte e paksohej, pasi nj pjes e rndsishme e ksaj popullsie rezulton t jet kthyer n besimin islam. Nj karakteristik e dukshme e pamjes fetare t popullsis qytetare gjat shek. XVI-XVII ishte edhe fakti se zejtart formonin prqindjen kryesore t popullsis s islamizuar, gj q flet pr rolin e rndsishm t zejtaris n jetn ekonomike t qyteteve shqiptare pas vendosjes s sundimit osman. Kjo pjes e popullsis dallohet qart n regjistrimet osmane, sepse pas, ose prpara emrave t banorve mysliman t regjistruar, shnohen emrat e zejeve prkatse.
Ndrsa n pjesn qytetare t popullsis shqiptare feja islame u prhap me ritme relativisht t shpejta, veanrisht gjat gjysms s dyt t shek. XVI, dukuria e apostazis (lshimit t fes) ende ksaj kohe nuk ishte karakteristike pr popullsin fshatare. Dallimet e mdha midis popullsis qytetare dhe asaj fshatare pr sa i prket shkalls s islamizmit, duken n faktin se aty nga fundi i shek. XVI prqindja e islamizmit t s pars kapte shifrn 49, n nj koh q e dyta ishte islamizuar vetm n rreth 17% t saj. Megjithat, kalimi total n Islam i parsis shqiptare, konsolidimi i pozitave t fes islame n qytete nprmjet deprtimit masiv t saj n radht e popullsis qytetare, ishin premisa t fuqishme pr shpejtimin e ritmeve t islamizimit edhe n pjesn rurale t popullsis.