Liqeni i madh i Prespës dhe problemet ekologjike

Duke marr shkas nga artikulli ”Prespa n rrezik”, t botuar n gazetn “standard” n dat 12 qershor 2010, m lindn nj sr pyetjesh q kan t bjn me konkluzionet paraprake t dala nga studimet e kryera deri m sot n kompleksin e liqeneve t Presps dhe ndikimit n liqenin e Ohrit dhe m gjer. N fakt, problemet ekologjike n vendin ton jan shum her m shqetsuese se problemet e liqenit t Presps, i cili shtrihet kryesisht n Maqedoni dhe n Greqi dhe vetm rreth 1/6 e siprfaqes s tij hyn n territorin ton. Me kt nuk dua t them q t mos merremi me problemet e Presps, prkundrazi e prshndes, por m vjen udi dhe keqardhje q problemet e degradimit t ambientit n vendin ton nga veprimi dhe mosveprimi i njeriut nuk trheqin vmendjen e duhur nga elita akademike. N artikullin e prmendur m sipr flitet pr nj studim evropian n kuadrin e NATO-s, n t cilin Shqipria prfaqsohet nga dy akademik. Pr kt arsye, pjesmarrja e elits son n studimin e liqenit t Presps, q po kryejn institucionet e huaja, me duket si ”dashuri pr artin”, thnie q e kam dgjuar nga i ndjeri inxhinier Farudin Nuri, nj nga udhheqsit m t shquar t veprave t bonifikimit dhe ujitjes.

(1) Materialin origjinal t relacionit nuk e njoh, por duke konsideruar q gazetari q ka asistuar n relatimin e akademikve i sht prmbajtur korrektsisht materialit t relatuar n Ministrin e Mjedisit dhe t Administrimit t Ujrave, del q prmbajtja e tij nuk sht prfundimtare. Megjithat, kam disa rezerva q m lindin natyrshm, duke u mbshtetur n eksperiencn time 14-vjeare si punonjs i Shrbimit Hidrometeorologjik (m pas Institut), ku kam drejtuar punn operative dhe m pas pr 30 vjet si studiues dhe projektues i shum veprave t bonifikimit dhe ujitjes n ISP Vepra Ujore.

Gjat periudhs n Shrbimin Hidrometeorologjik jan ngritur postet hidrometrike n liqenin e Ohrit n Pogradec dhe n liqenin e Presps n Pustec n vitet 1950 – 1951. Gjat instalimit t ktij t fundit, kurioziteti m shtyu t shkelja bregun e liqenit t Presps midis Pustecit dhe Gllombocit. Atje munda t dalloj dy vende, ku dhe kishte grumbullim barrash dhe kashte, n t cilat dukeshin qart rryma uji me shpejtsi t ult prej disa cm/s me drejtim n brendsi t shkmbit. Burimet e Tushemishtit, Drilonit etj., dshmojn komunikimin nntoksor midis dy liqeneve. N fakt, vargu i Malit t That prbhet nga formacione glqerore karstike q e lejojn kt fenomen.

Ky komunikim nntoksor ka ekzistuar gjat gjith kohrave dhe, n dijenin time, nuk sht folur ndonjher pr rnie t nivelit t ujit n liqenin e Presps, madje as n periudhn para dhe pas krijimit t Shrbimit Hidrometeorologjik, gj q vrtetohet edhe nga buletinet hidrologjike (botimi i t cilave sht ndrprer n vitin 1988). Nj rnie e nivelit prej 8 m do t thot katastrof ekologjike dhe kjo do t krijonte alarm jo vetm tek ne, sidomos tek fshatrat shqiptare buz liqenit, por kryesisht n shtetet fqinje dhe media nuk do t kishte qndruar n heshtje.

Sipas artikullit n STANDARD fenomeni i rnies s nivelit duket se ka filluar para 30 viteve, domethn q n vitin 1980 kur Instituti Hidrometeorologjik funksiononte. Pra shpreh pasiguri, q lidhet me faktin se pas vitit 1980 ky institut filloi t mos funksiononte, q solli m pas shkrirjen e tij, n vend q t riorganizohej dhe t forcohej si institucion autonom, pavarsisht nga varsia administrative (shtet apo privat) si n shum vende t tjera. Tashm sht krijuar nj ndrprerje t dhnash hidrometeorologjike prej 25 vjetsh, e cila prbn nj ndrprerje t madhe t seris q nuk dihet se sa do t zgjas. Kjo ndrprerje rndon shum n llogaritjet e projekteve q mbshteten n t dhnat hidrometerologjike. Si studiues dhe projektues i shum veprave hidroteknike, shkrirjen e institucionit n fjal e konsideroj nj humbje t madhe, pr t ciln nuk del asnj prgjegjsi (kt problem e kam ngritur n disa shkrime n media). Rrjedhimisht duke mos patur t dhna pr liqenin e Presps pr 25 vjet, jemi n fushn e supozimeve.

N relacion supozohet q shkaku i rnies s nivelin t liqenit mund t shpjegohet edhe me tektonikn q nnkupton largimin e ujit t liqenit npr nj kanal nntoksor t ri. Pr shkak t disnivelit t madh prej 140 m midis dy liqeneve Presp – Ohr, kuptohet q prurja prkatse do t ishte e konsiderueshme dhe e dukshme diku prgjat bregut lindor t liqenit t Ohrit. Pra jemi prsri n fushn e hamendimeve. N lidhje me kt, nse rnia e nivelit t liqenit t Presps sht vn re para 30 vjetsh, domethn kur Instituti Hidrometeorologjik funksiononte (megjithse al-al) si ka mundsi q nuk u ndrmorn iniciativa, pr t organizuar matje t rregullta t prurjeve n Drilon para derdhjes n liqen, pr t par nse kishte ndonj ndryshim n regjimin e tij. Ky do t ishte nj rezultat n dobi t studimit t shtjes.

(2) Nga regjimi komunist trashgojm nj situat ekologjike shum t rnd pr shkak t shpyllzimeve masive pr lnd drusore (ndrtim e dru zjarri) dhe hapjes s tokave t reja sidomos n terrenet e pjerrt, duke prishur kullota dhe pyje me shkurre dhe duke i tarracuar pa kriter. Kjo katastrof ekologjike aktivizoi fuqimisht erozionin. Si rrjedhim lnda e ngurt vihet n lvizje nga reshjet dhe prfundon n shtretrit e sistemuar n zonat fushore, duke ulur aftsin e veprave mbrojtse nga prmbytjet dhe mbathjen e shtretrve dhe t fushave m lnd t ngurt, duke i degraduar etj. Me kt fenomen po ndeshemi vazhdimisht. Mjafton ky shembull pr ilustrim: Lumi i Buns ka qen i lundrueshm nga anijet me tonazh t ult t paktn deri n vitin 1952, kurse sot mund t lundrojn vetm barka, sepse shtrati sht mbathur nga lnda e ngurt q ka sjell Drini dhe Kiri, aq sa n afrsi t Darragjatit shtrati i lumit ka psuar nj zgjerim shum t madh, nga 200 m q ka qen m par sht
700-800 m. Gjithashtu, edhe liqeni i Shkodrs sht mbathur nga prrenjt e shumt q vijn nga Malsia. Prmbytjet q ndodhn n rajonin e Shkodrs dimrin e kaluar, nxorn nj problem t rndsishm, q meriton t trajtohet seriozisht, sepse ka t bj me masat mbrojtse q duhet t merren pr t mnjanuar efektet q mund t shkaktoj prsritja e nj eventi t ngjashm. N lidhje me kt, shum i rndsishm sht studimi i ndikimit t ndrsjell i plotave Drin – Bun, q vlen pr projektin e masave mbrojtse n kushtet e sotme, pas ndrtimit t tre hidrocentraleve mbi Drin. Problemi sht nga m t vshtirt dhe nuk mund t zgjidhet pa organizimin e vrojtimeve dhe matjeve t prurjeve simultane me mjete dhe pajisje speciale n tri profila trthor: n Drin dhe Bun para bashkimit dhe n Bun pas bashkimit.

Pra problemet ekologjike jan shum komplekse e t shumta dhe krkojn zgjidhje. Iu referova rajonit t Shkodrs sepse sht rast konkret i kohve s fundit. Mendoj se akademikt do t`i bnin nj shrbim t rndsishm vendit, duke vn performancn e tyre n shrbim t zgjidhjeve t problemeve ekologjike n territorin ton.

Inxhinier Hidroteknik

Tiran, m 21 qershor 2010