Recitim, edhe i keq i Elektrës!

Në mbrëmjen e së dielës, Elektra e Sofokliut ngriti pikëpyetjen më të madhe, për herë të parë, në tentativën e Teatrit Kombëtar: se kujt i duhen besuar tragjeditë?

N mbrmjen e s diels, “Elektra” e Sofokliut ngriti pikpyetjen m t madhe, pr her t par, n tentativn e Teatrit Kombtar: se kujt i duhen besuar tragjedit? Prgjigjja sht gjithnj e njohur pr zgjedhjet e gabuara; ato ojn n dshtim. Aktorja Luiza Xhuvani n rolin e Elektrs ka dhn formn m t dobt artistike, me z jasht natyrs s saj, t ngjirur dhe lshime britmash t panevojshme q e shkatrronin portretin estetikisht; kori me aktore t njohura ishte dshtim, pa fuqi emocionale dhe ndjekje harmonike t njra-tjetrs - regjia e Adonis Filipit nuk kishte lidhje as me klasiken e modernen se si duhen par tragjedit antike, por mund ta prmbyllsh; varfri n idet estetike

A sht gati Teatri Kombtar t hedh n sken, pr shitje, nj tragjedi antike? Kjo sht pyetja e madhe ku duhet t ndal teatri sot, pasi pr katr net sht vn n sken pr her t par, pa natyr spektakli, me pretendime klasike, nj prej tragjedive antike greke, “Elektra” e Sofokliut. Prgjigjja vetiu do t shkonte drejt nj “jo”-je t madhe. Sepse kjo vepr antike, me regjisor Adonis Filipin, pati probleme t mdha qoft regjisoriale, perceptuar n form, estetik dhe n loj t aktorve.

Nj regjisore greke, q solli nj vit m par “Elektrn” e Euripidit n festivalin e Teatrit n Butrint, u pat shprehur se nuk arrinte ta kuptonte Sofokliun q ka krijuar nj grua me kaq pathos si sht Elektra, q nuk arrin ta oj deri n fund veprn dhe dshirn e saj.

Ndaj zgjedhja e saj ishte sa e mundshme, aq dhe krejtsisht e ndryshme, esenciale nga gruaja e Sofokliut. Kjo regjisore greke na rrfeu se i njihte mjaft mir tragjedit antike dhe prej tyre tani vetm eksperimentonte, duke shfrytzuar trinin e shenjt skenike; fjaln, krcimin dhe muzikn. Me guxime provokative; si ishte rrjedhja e gjakut, si histori ciklike dhe zhveshjen nudo t aktorve si mundsi e vetme pr t thn t vrtetn n gjuhn e trupit. N fakt kjo regjisore ishte greke e re, q krkonte far po ndodh sot me individin, nuk ishte e dhn pas tragjedive. E gjith kjo parantez shrben pr t kuptuar, ndonse me nj shpejtsi rrufe, se si mund t gjenden argumentet e vnies n sken t nj shfaqjeje, qoft pr kumt apo pr provokacion. Kto dy fjal edhe pse jan artikuluar n mnyr t vazhdueshme nga regjisori Adonis Filipi nuk prbnin ndonj synim konkret, pr zbrthimin a njohjen m t thell t veprs. Edhe n konferencn pr shtyp q u organizuar nj dit para premiers, aktorja Luiza Xhuvani fliste pr pun me prgjegjsi dhe plot falnderime, por pr “personazhin”, si e quajtn dhe “fenomen”, iu kishin mjaftuar ca leksione teorike dhe biografi t gatshme nga nj teatrologe greke. Duket se vet Luiza nuk e ka ditur se far po luan, se ndryshe do ta kishte ndihmuar sado pak vetveten, madje mund t’i kishte dhn edhe nj dor regjisorit q guxoi ta vinte “Elektrn”, njsoj si t’i kishte hyr detit n kmb.

Por, duket se ka mjaftuar kjo biografi e gatshme, pa shfletuar asnj libr (Luiza ka kujtuar se pak teori antike kishte
n fakultet) q t dilte n sken me plot guxim pr “Elektrn” nguruese t Sofokliut pr t kryer krimin, pr t vrar nnn e saj, n t kundrt nga guximi i Elektrs s Euripidit q bhet nxitse e krimit dhe vrasse bashk me t vllan, Orestin.

Luiza Xhuvani nuk ka prmbushur asnj element estetik q t’i takojn prcaktimit t nj “fenomeni” antik, si ishte Elektra. E zhytur n nj zhgun rrobash t zeza, tepr e strmadhe n fizik n krahasim me miniaturn q duhej t shfaqte si gruaja q krkonte drejtsin n shtpin e nns vrasse dhe q vuante dhunimin dhe diktatin e saj pareshtur. Po ashtu, Luiza ka humbur zrin. Loja e saj ishte dshpruese n t gjitha nivelet e portretit q duhej t prmbushte. N mos kjo ka qen nj zgjedhje e gabuar e regjisorit, ashtu si mund t kishte
n gjith formn artistike t shfaqjes. Luiza e transformuar me zrin e trash prej burri, q e nxirrte jasht natyrs s vet artistike, ku i mungonte pathosi dhe gjendja shpirtrore e pastr prej nj vajze - prej s cils merr forcn, e bart e pshtjellon brenda vetes, pr t’iu rebeluar nns, me ndjenjn pr drejtsi. Ndrsa her pas here lshimet e toneve t zrit ishin t pajustifikueshme pr aktoren, q e shprfytyronte dialogun deri n ngjirje dhe britma.

Potenca artistike q shoqron grat antike sht e dukshme, si tipar qoft n potencn e zrit, me nj patetizm artistik ashtu dhe qndrimin estetik n sken.

Ishte e vshtir t perceptoje Luiza Xhuvanin protagoniste n kt shfaqje, ku mrzia e “shkundte” pr tok shoqrohej me melon e pakuptimt dhe mungesn e asaj potence interpretimi q njihet pr grat antike n teatr. Gjith kohn n krrusje, jo si prdorim estetik, por si nj keqkuptim artistik, Luiza nuk kishte “detyra” t tregohej “burrnesh” (si duket po ndrhyrje regjisoriale e pakuptimt n artikulimin e ksaj situate), por t barsej me gjendje pathosi, emocioni pr t’u mos larguar nga psikologjia e nj motre q krkonte drejtsi, duke pritur deri n agoni rikthimin e t vllait, Orestit, i dbuar nga shtpia prej nns s tij, pas vrasjes s Agamemnonit. Luiza dukej m e plakur se nna e saj, aktorja n sken, Roza Anagnosti, q doli me nj vitalitet fizik, gati t galoponte skenn, por pa arritur t shfaq tinzarin, egrsin, ftohtsin e gruas vrastare t burrit t saj. Jan momente n sken kto kur teksti nuk shoqrohej me gjendje respektive estetike t lojs s aktoreve.

Historia e krimit, q ndodh brenda familjes sado q Filipi na e ka prcjell si mesazh regjisorial, si evokim pr familjet shqiptare, sot duket se ka qen m shum nj dshir e parealizuar prej tij. Teksti i Sofokliut n skenn shqiptare vetm sa ka arritur t lexohej n mnyr recitative nga aktort, madje keq estetikisht, pa konvencione dhe sjellje q lshojn drit n labirintin psikologjik q “rekomandojn” veprat nga antikiteti pr t’i evokuar sot si simbole, si gjuh kodesh dhe pathosi antik.

E gjith kjo fatur pr portretin e Xhuvanit sigurisht i takon forms regjisoriale q Filipi ka krijuar n prfytyrimin e tij pr Elektrn. Nj grua q nuk prmbush potencialin psikologjik, q vetm kalon tekstin me frik skenike, si e paknaqur, shoqruar me britje dhe jo fuqi zri, ku asgj artistike q mund t t krijoj panorama, apo prfytyrime pr nj kultur antike q sot serviret krejtsisht e gatshme, qoft n form klasike, moderne apo dhe eksperimentale. Kjo duke u nisur nga prvoja e vendit ku ka lindur, q pr fat sht fqinj me ne, Greqin. Madje vet grekt krkojn ta evokojn antikitetin jo si shkoll klasike, por t krijojn n kt pjes juglindore t Evrops tragjedin antike moderne. Aty regjisort luftojn pr eksperimentin, alternativn dhe format moderne t tragjedive, duke shfrytzuar gjith arsenalin e kodeve, gjuhs e shenjave. N skenn me shklqim t zhubrosur, ku gjethet e hedhura pr tok n sken nuk shrbyen pr ndonj identifikim organik me veprn, vetm veshjet, kostumet e korit, mbanin pak er artistike.

Nse kori tek Euripidi sht prmendur si prkrahse e Elektrs pr kryerjen e krimit, nxitjen e saj, tek Sofokliu leximi i regjisorit ka qen krejtsisht i ngatht. Sikur n fund t bots t ishte Greqia, vendi yn fqinj, t paktn nja dy DVD do t gjendeshin pr t par se si organizohet kori n tragjedit antike, ose n t kundrt fare afr, diku tek Akademia e Arteve n Tiran, nj student i vitit t dyt regjisur mund t’iu kishte dhn ca leksione, pr shkak se n nj detyr kursi n skenn e TK-s dha nj kor antik m t mirin t par deri tani tek ne.

Kori i ndrtuar prej Filipit, edhe si formulim muzikor, nuk transmetonte asnj gjendje estetike, apo prgatitje shpirtrore se far mund t ndodhte aty, e prdorur gjithnj n tragjedi si lajmruese, prkrahse t heronjve apo kryesisht si ndrgjegje, pjesa q populli arrin t kuptoj. Asnj prej ktyre funksioneve nuk kreu, dhe pse kishte tentativa q nprmjet tij t vinte shenja shprese, si lajmrim t asa