100 vjet për të kuptuar Tiranën!

Kshilli Kombtar i Arkeologjis, i mbledhur dje n Ministrin e Kulturs, ka zbardhur dosjen e projekteve restauruese pr 2010. Pr her t par, nj analiz shkencore se far ka ndodhur me zonn e shpallur historike t Tirans, t trashguar, por e mbuluar nga asfalti, dheu dhe ndrhyrjet me beton si gjat kohs s diktaturs edhe n kto vite t tranzicionit - pas gati 100 vjetsh zona m karakteristike e Tirans, e fshehur nn tok nga politika, zbulohet si ka qen. Kinema “Millenium” ka “fshehur” murin e vjetr dhe shkallt, arkeologt jan n pikpyetje pr ta hequr. Projekti i dyt restaurues i rndsishm sht kthimi i Amfiteatrit t Durrsit n aren shfaqjesh

Dy zona arkeologjike n Durrs dhe Tiran jan prfshir n projektet m t rndsishme t ktij viti, pr t’u restauruar n mnyr emergjente. Jan projekte konkrete, ku bhet fjal pr Amfiteatrin e Durrsit, si dhe qendrn historike t Tirans, q do t ndryshojn funksionin e tyre nga sa jan njohur deri tani. Kshilli Kombtar i Arkeologjis i mbledhur dje, me kryetar ministrin e Kulturs, Ferdinand Xhaferrin, ka vendosur q Amfiteatri i Durrsit t vihet n prdorim si vend shfaqjesh dhe qendra historike e Tirans t listohet si park arkeologjik, ku do niset menjher me spastrimet ndrtimore, ndrhyr pa kritere arkitekturore n kto dhjet vjet.

***

Amfiteatri n qytetin e Durrsit sht nj nga m t mdhenjt dhe m t njohurit n botn romake. Durrsi ka qen pr Romn, porta e rrugs Egnatia n Adriatik, “autostrada” e asaj kohe, pr t vajtur n Kostandinopoj. N shek. I pas Krishtit, Durrsi ka qen pajisur me t gjith elementt e urbanistiks s kryeqendrave qytetare t Perandoris Romake. Amfiteatri sht ndrtuar n hapsirn qendrore t qytetit gjat erekut t fundit t shek. I pas Krishtit. Duke u prcaktuar nga specialistt pr formn e saj eliptike, - ku prfshihet edhe unaza lvizse e spektatorve, arena e saj po me planimetri eliptike, - tregon se ndrtesa, ashtu si Koloseu i Roms, sht ndrtuar edhe me funksionin pr ndeshjen e gladiatorve. Me nj prllogaritje t prafrt, kapaciteti maksimal i spektatorve t tij, sipas arkeologve, duhet t ket arritur n 17.000 vende.

Po nuk besojm se ktu projekti restaurues, - q ka propozuar Ministria e Kulturs, bhet fjal pr rikthim t gladiatorve, vnia n funksion i amfiteatrit, - ka t bj me spektaklet dhe veprimtari t ngjashme.

Prej dekadash ky monument ka qen n vmendjen e mbrojtsve t monumenteve, restauratorve dhe arkeologve shqiptar pr ruajtjen dhe pajisjen e tij edhe me vlera muzeale. N dy dhjetvjeart e fundit ai ka qen edhe n vmendjen e specialistve t huaj. N vitet e fundit monumenti sht mbrojtur nga nj rrethim i thjesht, i cili ka penguar lvizjen e pakontrolluar t njerzve. Ai sht vn n funksion t vizitorve, pavarsisht nga kushtet e pamjaftueshme t ekspozimit t tij. Me rndsi jan prezantuar ndrhyrjet dhe shqetsimi pr ruajtjen e konservimin e mozaikve murale n muret e Kapels bizantine, t ndrtuar gjat mesjets s krishter n brendin e nnstrukturave t amfiteatrit. “Ktu ka ende shum pr t br. Deri sot jan kryer ndrhyrje t kufizuara konsolidimi t nnstrukturave t galerive dhe t Ndenjses, t cilat jan pikat nevralgjike e ruajtjes dhe e vnies n prdorim t Amfiteatrit pr krkesat e sotme qytetare.

Pr nj ndrhyrjeje t kompletuar restaurimi n amfiteatr nuk ka munguar deri m sot vetm kapaciteti financiar. M tepr ka qen mungesa e konceptit t ndrhyrjes profesionale dhe madje, programimi i harmonizimit t detyrave midis arkeologut dhe restauratorit, pra koncepti i ndrhyrjes, disiplina teknike e veprimit dhe organizimi i saj”, - thuhet n prezantimin q iu b nga arkeologt, Amfiteatrit t Durrsit.

Ata kan vn n dukje se vetm vitet e fundit sht
e mundur ndrhyrja, pasi sht mbledhur prvoja e duhur pr t’iu prgjigjur nevojave restauruese t ktij monumenti t madh. Gjithashtu, specialistt mendojn se tani sht krijuar edhe kapaciteti profesional i restauratorve dhe arkeologve vendas pr ndrhyrjet e programuara afatgjata n ksi lloj monumentesh.

Specialistt kan propozuar n kt projekt pr ndrhyrje restauruese n shkallt e amfiteatrit, ku mendohet t jet humbur aftsia mbajtse, ashtu si ka qen n origjin. Me kt ndrhyrje, pritet rivendosja e ndenjsve dhe shkallve n pozicionin origjinal, po me materiale q do t’i rezistonin fluksit t spektatorve t sotm.

Ashtu si sht lajmruar n gazetn “standard”, pak dit m par, nj nga pengesat kryesore t ecuris s grmimeve arkeologjike jan ndrtesat n brendi t mureve rrethuese t Amfiteatrit. N kt projekt arkeologt kan parashikuar restaurimin e fasads s amfiteatrit, por s pari duke
largimin e banesave t ndrtuara pa leje n dekadat e fundit. Shpenzimet e prgjithshme pr kto punime kapin shumn rreth 700 mij euro. Specialistt thon se me kto punime hyrja e spektatorve do t realizohet prfundimisht nprmjet hyrjes veriore t amfiteatrit. Pr t liruar kt rrethin t veriut t Amfiteatrit ka nj kosto m vete, q kap shumn rreth 1.3 mij euro. Arkeologt kan prcaktuar se pr pasoj t shkatrrimit t plot t strukturave t mbitoks s amfiteatrit n ann jugore gjat mesjets, sot nuk shihet asnj gjurm ndrtimore e tij n kt an. Gjat shek. XV-XVI kjo siprfaqe sht rrafshuar deri n nivelin e rrugs s sotme dhe sht prdorur si siprfaqe ndrtimi pr banesat e qytetarve. “Para s gjithash, ktu sht krkuar largimi i rreth pes banesave t ndrtuara n shekullin e fundit, t cilat qndrojn mbi rrnojat e fshehura nntok t arens dhe t ndenjses s amfiteatrit. M tej, do t kryhen grmime arkeologjike, n do rast jo si qllim n vetvete, por t orientuar pr qllime restaurimi. Pr kompletimin funksional t amfiteatrit, e vetmja mundsi e ndrhyrjes n kt hapsir do t jet rindrtimi”, - kan thn dje specialistt.

***

Para Akademis s Shkencave, aty ku sht sot busti i Fan Nolit, arkeologt e kan cilsuar si segment t mbajtur n gjendje t mir. Grmadhat q kan dal n siprfaqe dhe ndjekja e murit deri n Akademin e Shkencave, prfshir dhe Kalan e Tiran dhe rrethimin e tij - q dikur njihet si rezidenc mbretrore, e gjitha kjo zon sht shpallur Qendr Historike e Tirans, dhe s shpejti pritet t trajtohet edhe si park arkeologjik. Specialistt t mbledhur dje n Ministrin e Kulturs e kan pasur n fokus kt zon, ku pr her t par, do segment i tij arkeologjik sht prfshir n hartn m t rndsishme t restaurimit q do kryhen kt vit. N nj analiz t zbuluar dje, sondazhet e pjesshme sipas arkeologve treguan se segmenti i murit rrethues sht shfrytzuar si themel me rastin e ndrtimit t ndrtess s Akademis s Shkencave. Me qllim q kjo t duket nga vizitort, u propozua q muri, q i takon ans lindore n nj lartsi deri 0.80 m nga niveli i sotm i toks, t zhvishet nga suvatimi dhe t lihet n dukje muratura e vjetr e kshtjells. Specialistt tregojn se prpara se t ndrtohej kinema “Milenium” n vitin 2001, duhet t ket qen i dukshm po n kt lartsi edhe fragmenti i murit rrethues, dhe sipr tij jan vendosur muret e kinemas dhe n ann perndimore jan betonuar shkallt e saj. “lirimi i ktyre strukturave do t varet nga qndrimi perspektiv q do t mbahet n t ardhmen pr ruajtjen ose eleminimin e ndrtess s Kinemas n trsin e Kshtjells s restauruar. Ky qndrim i takon fazs s fundit t projektit”, - sht thn dje. Ndrsa pritet q Kalaja e Tirans t lirohet krejtsisht nga godinat q nuk paraqesin vlera historike, arkitektonike ose artistike.

Kto ndrtime, u takojn dhjetvjearve t fundit t cilat jan prdorur si magazine, depo, ambiente pune t personelit t policis, shtpi n prmasa t vogla t improvizuara, librari njdhomshe n xham ndrtuar mbi murin e kshtjells etj. T gjitha kto ndrtime jan parashikuar t largohen deri n themelin e tyre. Brenda rrethimit arkeologjik ndodhet dhe restorant “Millenium”, e cila sht ndrtuar mbi mbetjet e kulls s kalas, n vitin 2001-2002.

Arkeologt kan vn n dukje se n lartsin e mureve t kulls, fillimisht ka qen ndrtuar nj tarrac, me parmak dekorativ n an, q njihet tashm me emrin Belvedere. Ky ballkon mendohet t jet ndrtuar si pjes integrale e baness s Mbretit Zogu I.

Arkeologt kthimin e ktij Ballkani, n sall restoranti e kan quajtur t arsyeshme pasi nuk ka prishur konstruksionin e kalas. “Nga pikpamja estetike paraqiten kto volume t restorantit t pranueshme n vetvete”, - thuhet pavarsisht se mbetet n dyshim struktura prej betoni q sht hedhur mbi muret.

Por, nuk kan pasur asnj mdyshje, q arkeologt t thon fjaln pr kinema “Millenium” se sht nj “mish i ngjitur” krejtsisht i ri, i vitit 2001-2002. Muret e kinemas jan mbshtetur direkt mbi murin rrethues t kalas dhe vet planimetria e saj, sipas arkeologve shtrihet n brendin e kalas. Edhe pr kt ndrtes do t procedohet me t njjtn koncept si rasti i restorant “Millenium”, q do t thot se i takon nj faze t mvonshme pr ta riparo nse do t qndroj apo do t shembet pr t pasur strukturn origjinale t kalas.

Nj pik e analizuar hollsisht ka qen dhe Saraji i Selim Pash Toptanit, ose Selamllku - si njihet emri i dhndrit t tij Servet bej Libohovs dhe sht monument kulture nn mbrojtje shtetrore. Saraji prej 32 ambientesh n stilin oriental dhe i zbukuruar me dekoracione t ndryshme, u ndrtua n oborrin e Kulls s gjat rreth vitit 1833-1840 dhe sht nj nga t paktat saraje feudalesh t ruajtura n qytetet e Shqipris. sht restauruar n vitet 80’ duke u prdorur me funksione t ndryshme si pr Institutin e Monumenteve t Kulturs, Qendra e Studimeve Gjeografike, Laboratori i Restaurimit Arkeologjik. Specialistt kan rezultuar se ndrtesa ka nevoja imediate ndrhyrjeje, pr konsolidimin e saj statik.

N kt zon sht dhe saraji tjetr i Selim Pash Toptanit, ose Haremllku, si pjes e kompleksit ndrtimor t Selamllkut t ndrtuar n vitet 1833-1840, edhe kjo sht n mbrojtje shtetrore, por koht e fundit funksionon si banes private.

Gjithashtu n hartn e ksaj qendre historike t parashikuar pr ndrhyrje restauruese jan edhe; salla e Kuvendit t Shqipris, ndrtuar n vitin 1954-1957, ku muri i saj mbshtetet mbi murin rrethues t kalas, ndrsa e gjith ndrtesa shtrihet n brendin e saj. Portali i Salls s Kuvendit me arkitektur t influencuar nga ajo e ashtuquajtura arkitektur “staliniste” e vitet ’50-t rndon jasht mureve t kalas. Specialistt kan thn se kjo ndrtes sht padyshim pr ruajtje dhe mbajtjen e funksionit q ka pr vlerat e saj historike; edhe selia e Akademis s Shkencave, ndrtuar n vitin 1928, u mor n dorzim nga Mbreti Zogu I pr ta prdorur si zyrn e tij. Edhe kjo godin sht e mbshtetur n murin rrethues t Kalas, jan konsideruar pr ndrhyrje pjest e drunjta t saj. Kto dhe disa ndrtime t baness qytetare tiranase, q ka si brtham historike pr nj ndrtim t mundshm t saj n fund t shek. XVIII n stilin venecian - n t ciln jan vrejtur shtesa pa vlera t kohve t fundit; rrnojat e Kulls s gjat, pr t ciln burimet historike njoftojn rindrtimin e kshtjells s Tiran (1788-1800) nga Ahmet bej Bargjinolli, i cili ndrtoi brenda mureve t saj nj kull n lartsin e katr kateve me frngji t hekurta dhe me burgje nn tok, pr t’u strehuar n koh lufte. Funksioni saj ka qen t vzhgoheshin lvizjet q kryheshin n afrsi t kshtjells nga maja e lart e ksaj kulle; Arkada me harqe gjysmrrethore: ndrtuar n vitin 1936 pr t kufizuar oborrin e baness s Mbretit Zog I nga ndrtesat e tjera private n ann lindore. Arkada sht nj sistem imitacioni harqesh rrethore. Specialistt thon se Arkada ka n t vrtet vetm vlera t rastsishme estetike. “Ritmi i harqeve t ksaj t proporcionuar me mjedisin mund t ruhej, por n kt rast pjesa e mbyllur murore posht harqeve duhej t hapej, me qllim q arkada t fitonte transparenc dhe t lejonte lvizjen pa pengesa t vizitorve n hapsirn e brendshme t kshtjells; dhe e fundit sht paraqitur ndrhyrja n mjedisin e jashtm t kshtjells pr t’u
pjes integruese me mjedisin e sotm t qytetit.

Pr her t par nga arkeologt sht
nj analiz shkencore se far po ndodh me kt zon historike, t trashguar, por e mbuluar nga asfalti, dheu dhe ndrhyrjet me beton si gjat kohs s diktaturs edhe n kto vite t tranzicionit - duke zbuluar dhe ekspozuar pr her t par, pas gati 100 vjetsh zonn m karakteristike t Tirans, t fshehur nn tok nga politika.